SZKICE ARCHIWALNO-HISTORYCZNE

1 SZKICE ARCHIWALNO-HISTORYCZNE2 3 ARCHIWUM PAŃSTWOWE W KATOWICACH SZKICE ARCHIWALNO-HISTORYCZNE nr 10 KATOWICE 20134 Komitet naukowy: prof. dr hab. M...

Author:  Nadzieja Klimek
27 downloads 525 Views 2MB Size

SZKICE ARCHIWALNO-HISTORYCZNE

ARCHIWUM PAŃSTWOWE W KATOWICACH

SZKICE ARCHIWALNO-HISTORYCZNE nr 10

KATOWICE 2013

Komitet naukowy: prof. dr hab. Marek Czapliński (Wrocław), prof. dr hab. Edward Długajczyk (Katowice), dr hab. Joanna Januszewska–Jurkiewicz (Katowice), prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek (Katowice), prof. dr Wilfried Reininghaus (Düsseldorf), dr Roman Smolorz (Regensburg), prof. PhDr. Aleš Zářický (Ostrava) Redakcja: dr hab. Piotr Greiner (Redaktor naczelny), dr Barbara Kalinowska–Wójcik (Sekretarz naukowy), Sławomira Krupa (Sekretarz) Opracowanie redakcyjne: Elżbieta Giszter Tłumaczenia: dr hab. Artur Dariusz Kubacki (j. niemiecki), Marcin Pawłowski (j. angielski) Opracowanie graficzne: Katarzyna Kwaśniewicz Czasopismo recenzowane Czasopismo odnotowane na: Index Copernicus; H-Soz-u-Kult Institut für Geschichtswissenschaften der Homboldt-Universität zu Berlin

Współpartnerzy projektu wydawniczego:

Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych

Kompania Piwowarska

Towarzystwo Przyjaciół Archiwum

© Copyright by Archiwum Państwowe w Katowicach Wydanie I, Katowice 2013 ISSN 1508–275X Nakład 300 egzemplarzy Adres redakcji: Archiwum Państwowe w Katowicach, ul. Józefowska 104, 40–145 Katowice e-mail: [email protected] http://www.katowice.ap.gov.pl Skład: Frodo sp.j., Bytom Druk: Drukarnia Archidiecezjalna w Katowicach

SPIS TREŚCI ARTYKUŁY I MATERIAŁY

Sławomira Krupa, Stan zachowania materiałów archiwalnych z zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach do dziejów przemarszu wojsk Jana III Sobieskiego przez Górny Śląsk w 1683 roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Joanna Strońska–Przybyła, Historyczny zasób biblioteki Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Pszczynie – analiza proweniencji oraz katalog starych druków (1500–1800). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Bogdan Kloch, Pszowskie sanktuarium maryjne w świetle „Kronik” ks. Pawła Skwary i ks. Augustyna Wolczyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Mieczysław Starczewski, Tadeusz Puszczyński w działaniach destrukcyjnych na Górnym Śląsku w latach 1920–1921. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Danuta Musioł, Komunikacja w Pszczynie w latach 1922–1939 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Dawid Keller, Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Katowicach w latach 1922–1939 w świetle akt zgromadzonych w zespole Urząd Kontroli Państwowej w Katowicach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba, Organizacja struktur wojewódzkich i lokalnych Milicji Obywatelskiej w województwie śląskim/katowickim/stalinogrodzkim w latach 1949–1954 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Katarzyna Wilczok, Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność” w otoczeniu społeczno-kulturowym regionu (1980–1981) . . . . . . 155 Dariusz Burczyk, Wybrane zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania kancelarii Wojskowego Sądu Rejonowego w Gdańsku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Katarzyna Bereta, Wokół nieznanej korespondencji Jana Brzozy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201

KOMUNIKATY

Mirosław Węcki, Dokumenty dotyczące losów ks. Emila Szramka w okresie II wojny światowej w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Ewelina Muszyńska, Rekonesans badawczy materiałów dotyczących Górnego Śląska w zbiorach Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Rafał Michalski, Zamach na papieża Jana Pawła II w świetle meldunków wywiadu PRL. . . 243

WSPOMNIENIA

Irena Antonów–Nitsche, Dr Michał Antonów (1903–1985) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

SPRAWOZDANIA

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2012 rok (Piotr Greiner). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265

Noty o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Wykaz współpracujących recenzentów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Publikacje Archiwum Państwowego w Katowicach 2011–2013. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283

5

INHALTSVERZEICHNIS ARTIKEL UND MATERIALEN Sławomira Krupa, Der Erhaltungszustand von Archivalien im Staatsarchiv Kattowitz zum Durchmarsch der Truppen von Johann III. Sobieski durch Oberschlesien im Jahr 1683. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Joanna Strońska–Przybyła, Der historische Bestand der Bibliothek des Staatsarchiv Kattowitz Außenstelle Pleß – Provenienzanalyse und der Katalog der Altdrucke (1500–1800). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Bogdan Kloch, Das Marienheiligtum Pschow im Lichte der „Chroniken“ der Priester Paweł Skwara und Augustyn Wolczyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Mieczysław Starczewski, Die Teilnahme von Tadeusz Puszczyński an „destruktiven Maßnahmen“ in Oberschlesien in den Jahren 1920–1921 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Danuta Musioł, Das Verkehrswesen in Pless in den Jahren 1922–1939 . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Dawid Keller, Die Tätigkeit der Bezirksdirektion der Staatsbahnen Kattowitz in den Jahren 1922–1939 im Lichte der bei der Staatlichen Kontrollbehörde Kattowitz gesammelten Akten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba, Die Organisation der Woiwodschaftsstrukturen und lokalen Strukturen von Bürgermiliz in der Woiwodschaft Schlesien/Stalinogród/ Kattowitz in den Jahren 1949–1954. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Katarzyna Wilczok, Das Betriebsübergreifende Gründungskomitee des Kattowitzer NSZZ „Solidarność“ im soziokulturellen Umfeld der Region (1980–1981) . . . . . . . . . . . . . . 155 Dariusz Burczyk, Ausgewählte Fragen zur Organisation und Funktionsweise der Kanzlei des Militäramtsgerichtes Danzig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Katarzyna Bereta, Zum unbekannten Schriftwechsel von Jan Brzoza. . . . . . . . . . . . . . . . . . 201

MELDUNGEN

Mirosław Węcki, Dokumente zum Schicksal des Priesters Emil Szramek aus der Zeit des Zweiten Weltkriegs in den Beständen des Staatsarchivs Kattowitz. . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Ewelina Muszyńska, Ein Forschungsüberblick zu den Unterlagen in den Beständen der Stiftung der Generalin Elżbieta Zawacka „Pommersches Archiv und Museum für Landesarmee und Wehrdienst der Frauen“. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Rafał Michalski, Das Attentat auf den Papst Johannes Paul II. im Lichte der Meldungen des Geheimdienstes der Volksrepublik Polen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243

ERINNERUNGEN Irena Antonów–Nitsche, Dr. Michał Antonów (1903–1985). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

BERICHTE

Bericht des Direktors des Staatsarchivs Kattowitz für das Jahr 2012 (Piotr Greiner) . . . . 265

Noten über Autoren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Verzeichnis kooperierender Rezensenten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Publikationen des Staatsarchivs Kattowitz 2011–2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283

6

TABLE OF CONTENTS ARTICLES AND MATERIALS Sławomira Krupa, The state of preservation of the archival materials from the fonds of the State Archives in Katowice on the history of the march of John III Sobieski‘s troops through Upper Silesia in 1683 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Joanna Strońska–Przybyła, Historical fonds in the library of the State Archives in Katowice Branch in Pszczyna – analysis of provenance and a catalogue of prints (1500–1800). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Bogdan Kloch, The Marian Sanctuary in Pszow according to “The Chronicles” by Revd Paweł Skwara and Revd Augustyn Wolczyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Mieczysław Starczewski, Tadeusz Puszczynski in destructive operations in Upper Silesia in 1920–1921. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Danuta Musioł, Transport in Pszczyna in 1922–1939. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Dawid Keller, The operation of the Regional Management of the National Railways in Katowice in 1922–1939 according to the documents gathered in the collection of the State Control Office in Katowice. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba, The organization of the regional and local structures of the Citizens‘ Militia in the Voivodeship of Silesia/Katowice/ Stalinogród in 1949–1954. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Katarzyna Wilczok, Katowice Inter-Company Founding Committee NSZZ “Solidarność” in the regional socio-cultural perspective (1980–1981). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 Dariusz Burczyk, Selected issues concerning the organization and functioning of the office of the Military District Court in Gdańsk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Katarzyna Bereta, Around the unknown correspondence of Jan Brzoza. . . . . . . . . . . . . . . . 201

KOMUNIKATY

Mirosław Węcki, Documents concerning the life of Reverend Emil Szramek during World War II in the fonds of the State Archives in Katowice. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Ewelina Muszyńska, Research reconnaissance of the materials concerning Upper Silesia found in the collection of General Elżbieta Zawacka‘s “Foundation The Pomeranian Archives and Museum of the Home Army and Women‘s Military Service”. . . . . . . . . 231 Rafał Michalski, The Pope John Paul II assassination attempt according to the intelligence reports of the People’s Republic of Poland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243

MEMORY

Irena Antonów–Nitsche, Michal Antonów, PhD (1903–1985). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

REPORTS

The Report by the Director of the State Archives in Katowice for 2012 (Piotr Greiner) . . . 265

The Authors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 A list of cooperatingreviewers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Publications of The State Archives in Katowice 2011–2013. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283

7

ARTYKUŁY I MATERIAŁY

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Sławomira Krupa

Stan zachowania materiałów archiwalnych z zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach do dziejów przemarszu wojsk Jana III Sobieskiego przez Górny Śląsk w 1683 roku Wiosną 1683 roku armia turecka pod wodzą wielkiego wezyra Kara Mustafy ruszyła na ziemie austriackie, rozpoczynając wojnę przeciw Habsburgom. 31 marca 1683 roku przedstawiciele cesarza Leopolda I zawarli z królem polskim Janem III Sobieskim i Rzeczpospolitą przymierze zaczepno-obronne przeciw Turkom. 17 kwietnia, kiedy ostatecznie ratyfikowano traktat, sejm Rzeczpospolitej uchwalił wystawienie armii do walki z Portą. 14 lipca 1683 roku armia turecka stanęła pod murami Wiednia. 18 lipca 1683 roku, zaniepokojony wiadomościami nadchodzącymi z Węgier i Austrii, król Jan III Sobieski wyruszył z Wilanowa do Krakowa, gdzie był punkt zborny wszystkich wojsk królewskich. W drodze towarzyszyła mu królowa Maria Kazimiera i dwór. Zdecydowano, że armia pod Wiedeń będzie szła nieco dłuższą drogą przez Śląsk, który był w  stanie zapewnić wyżywienie nadciągającym żołnierzom1. Z  terenów Rzeczpospolitej pod Wiedeń ruszyło ok. 22 000 żołnierzy Rzeczpospolitej, w tym 13 500 jazdy2. Krótki okres pobytu wojsk polskich na Śląsku (sam król przebywał tu od 18 do 24 sierpnia 1683 roku) znalazł odbicie we wspomnieniach wielu współczesnych tym wydarzeniom. Nieocenionym (dla części historyków jedynym) źródłem informacji jest „Neu Ankommender Krieges-Kurier, Welcher Wochentlich Nachricht ertheilt Was zwischen den christlichen und türkischen Kriegs-Waffen in Ungarn passiren und vorlaufen thut“ (Nowo nadchodzący kurier wojenny, który co tydzień przynosi wiadomość, co zdarza się i dziać będzie między chrześcijańskimi a tureckimi wojskami na Węgrzech), który wychodził od lipca do października 1683 roku, cytowany we wszystkich XIX- i XX-wiecznych opracowaniach o pobycie Jana III Sobieskiego na Śląsku. Wydawcą pisma był księgarz wrocławski Gotfryd Jonisch. Treść stanowią relacje z Czech, Moraw, Austrii i Śląska3. Szczegółowo zawartość gazety opisał Ry1

2 3

Ludność została obciążona podatkiem wojennym. B. Dudik: Auszüge aus dem Raths-Protokolle des K.K. Tribunals in Mähren vom Jahre 1683. T. 65. Wiedeń 1883, s. 10–11. Z. Wójcik: Jan Sobieski. Warszawa 1994, s. 321–322. Poszczególne egzemplarze tej gazety można znaleźć w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu (sygn. 387761), szerzej omawia gazetę R. Kincel: Sobieski i  wojsko polskie na ziemi raciborskiej. Zeszyty Raciborskie „Strzecha” 1984, nr 4, s. 93–114; dotyczący Raciborza fragment opublikowany został pod tytułem: Sobieski in Ratibor. Aus Ratibor in Oberschlesien vom 27. Augusti Anno 1683. Hrsg. D. Hoff­ mann. „Monatschrift von und für Schlesien“ Februar 1829, s. 82–84, fragmenty cytują: B. Nitsche:

11

Sławomira Krupa

szard Kincel w artykule „Sobieski i wojsko polskie na ziemi raciborskiej”, prostując przy tym wiele nieścisłości w tekstach cytujących to czasopismo autorów, a także korygując błędy popełnione przez samego korespondenta gazety4. Wrażenia z pobytu na Śląsku utrwalili w pamięci potomnych także pamiętnikarze. Wymienianie ich wszystkich wymagałoby osobnej publikacji, dlatego wspomina się tu tylko kilku. Wśród nich Jana Chryzostoma Paska, który – nie wchodząc w szczegóły przemarszu przez Śląsk – opisał przyjęcie zgotowane tu polskiemu wojsku: „Jak król wszedł za granicę, prowianty na wojsko wielkie dawano i wygody czyniono”5. Trochę więcej informacji (chociaż i  tu głównie mowa o  zaopatrzeniu) dostarczają wspomnienia dworzanina Jana III Sobieskiego – Mikołaja Dyakowskiego, który po wielu latach opisywał: „Z pod Krakowa ruszyły się Woyska na Tarnawskie Góry i Ołomuniec traktem ku Wiedniowi, gdzie prowianty dla nas obfite nagotowane były i magazyny założone. Co cztery mile przez ziemię Cesarską przy każdym magazynie była budowana Szopa pełna owsów, chleba, bydeł, baranów, sian styrtami, piwa beczkami, do tego przy każdej szopie po kilka tysięcy bryk dla rozwożenia prowiantów [...]”6. Bardziej szczegółowe informacje (m.in. miejsca i daty postojów) pozostawił Marcin Kątski w swoim „Diariuszu wyprawy wiedeńskiej króla Jana III”7. Również cudzoziemcy służący w polskiej armii spisywali swoje wrażenia. Oficer francuski Filip Dupont, pełniący przy polskim królu obowiązki głównego inżyniera artylerii, wspominał: „Król [...] wkroczył w trakcie tak wielkiego i długiego przemarszu do dwóch miast: do Raciborza, stolicy Górnego Śląska oraz do pięknego i imponującego miasta Ołomuniec, stolicy Moraw […]. Mieszkańcy miast, jak również ludność miejska z okolic najbliższych trasie przemarszu gromadzili się ze wszystkich stron, aby zobaczyć tego jedynego, po którym spodziewali się zabezpieczenia ich wolności, życia i dóbr materialnych [...]”8. Inny Francuz Franciszek Dalairac również opisał gorące przyjęcie polskiego króla na Śląsku: „Nigdy żaden monarcha nie spotkał się z tak wyraźnymi objawami czci ze strony ludności obcego państwa, jak król Polski ze strony poddanych cesarza”9. Cenne informacje dotyczące szczegółów pobytu króla Sobieskiego na Śląsku znajdują się w diariuszu jego syna Jakuba, który towarzyszył mu w tej wyprawie10.

Historia miasta Gliwice. Tłumaczył S. Rosenbaum. Gliwice 2011, s. 138–139; A. Weltzel: Geschichte der Stadt Ratibor. Ratibor 1861, s. 203–204. 4 R. Kincel: Sobieski i wojsko polskie..., s. 93–114. M.in. według Augustyna Weltzla korespondentem, który relacjonował (anonimowo) pobyt Jana III Sobieskiego na Śląsku był sekretarz młodszego hrabiego Oppersdorfa, a według Marcina Kopca – pisarz ziemski księstwa opolsko-raciborskiego Leopold Albrecht Paczyński z Paczyny, właściciel wielu posiadłości. Kincel przekonująco udowodnił, że jednak rację miał Weltzel. Zwrócił także uwagę na błąd związany z datą wydania pierwszego numeru (lipiec, a nie czerwiec). 5 J.Ch. Pasek: Pamiętniki. Wstępem i objaśnieniami opatrzył W. Czapliński. Wrocław 1979, s. 283. 6 M. Dyakowski: Summaryusz okazyi wiedeńskey przez N.K. Jmci P. Jana III. Wilno 1829, s. 4–5. 7 M. Kątski: Diariusz wyprawy wiedeńskiej króla Jana III. Do druku przygotował i wstępem poprzedził B. Królikowski. Lublin 2003. 8 F. Dupont: Pamiętniki do historyi życia i czynów Jana III Sobieskiego króla polskiego. Wyd. J. Janicki. [W:] Biblioteka Ordynacji Krasińskich. T. 8. Warszawa 1885, s. 127–130. 9 F. Dalairac: Les anecdotes de Pologne au mémoires sectrets du regne de Jean Sobieski. T. 2. Amsterdam 1699, s. 226. 10 J. Sobieski: Dyariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683 roku. Wyd. T. Wierzbowski. Warszawa 1883.

12

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

Także Jan III Sobieski pozostawił swoje wrażenia z przejazdu przez Śląsk zachowane w dwóch listach wysłanych do żony: 23 sierpnia z Gliwic i 25 sierpnia z Opawy11. Te wspomnienia lub bezpośrednie informacje z trasy przejazdu przez Śląsk były i są nadal głównym źródłem wiedzy dla historyków, badaczy tamtego okresu. Oprócz tego, wraz z wzrostem zainteresowania przeszłością, w XIX wieku pojawiły się opracowania, w których autorzy – korzystając z odnalezionych źródeł zarówno wyżej wymienionych, jak i archiwalnych – opisywali pobyt polskiej armii na Śląsku. Do najbardziej znanych należą monografie miast autorstwa takich badaczy, jak: Augustyn Weltzel, Franz Gramer, Jakub Lustig, Benno Nitsche12. Do zupełnie wyjątkowych należy praca Marcina Kopca13, wydana po raz pierwszy w Mikołowie w roku 1909. Została napisana po polsku, a jej autorem był Ślązak. Miała ona na celu przybliżenie postaci polskiego króla i jego związków ze Śląskiem14. Podkreślała przede wszystkim propolskie nastawienie Ślązaków. Dlatego – pomimo że Marcin Kopiec dotarł do wielu zaginionych dziś źródeł, z których nie korzystali inni badacze – już w okresie międzywojennym jego książka uważana była za niezbyt wiarygodną15. W okresie międzywojennym, w 1933 roku (w 250. rocznicę odsieczy wiedeńskiej), pobytowi polskiego wojska na Śląsku poświęcono cały numer „Zarania Śląskiego”. W czasopiśmie znalazły się zarówno fragmenty powieści Gustawa Morcinka, opis wystawy okolicznościowej w Cieszynie, jak i artykuły naukowe, w tym Franciszka Popiołka „Potrzeba wiedeńska”, księdza Oskara Zawiszy „Przemarsz wojsk króla Jana III Sobieskiego przez Księstwo Cieszyńskie”, a także praca Andrzeja Czudka „Drzewa Sobieskiego na Śląsku” (ta praca została później opublikowana jako odrębne wydawnictwo)16. Jednak najrzetelniejsza naukowo praca Kazimierza Piwarskiego „Jan III Sobieski na Śląsku w 1683 roku”, w której wykorzystał dostępne źródła pamiętnikarskie i literaturę niemiecką, ukazała się w 1934 roku17. Piwarski w swoim artykule zanalizował i opisał źródła na temat odsieczy wiedeńskiej zebrane w archiwach i bibliotekach polskich (i nie tylko), a opublikowane w 1883 roku przez Franciszka Kluczyckiego w zbiorze „Akta do dziejów króla Jana III-go sprawy roku 1683, a osobliwie wyprawy wiedeńskiej wyjaśniające”18. Kluczycki m.in. dotarł do Maria Kazimiera i Jan Sobiescy. Listy z okresu odsieczy wiedeńskiej. Oprac. L. Kukulski, tłum. L. Kukulski, K. Sell, wstęp Z. Wójcik. Warszawa 1983, s. 23–28. 12 A. Weltzel: Geschichte der Stadt Ratibor. Ratibor 1861; F. Gramer: Chronik der Stadt Beuthen in Ober­schlesien. Beuthen 1863; J. Lustig: Stadt Myslowitz in Oberschlesien. Myslowitz 1867; B. Nitsche: Historia miasta Gliwice. Tłum. S. Rosenbaum. Gliwice 2011. 13 Marcin Kopiec (1843–1919), urodzony w Starej Wsi (obecnie dzielnica Raciborza), ukończył gimnazjum w Raciborzu oraz Seminarium Nauczycielskie w Pyskowicach; uczestnik powstania styczniowego; po 1870 r. mieszkał w Warszawie; zaangażowany w akcje na rzecz ruchu polskiego na Górnym Śląsku; pisarz i  pamiętnikarz. Polski słownik biograficzny. T. 14. Wrocław–Warszawa–Kraków 1968–1969, s. 20. 14 M. Kopiec: Król Sobieski na Śląsku w kościołach w drodze pod Wiedeń. Mikołów 1920. 15 K. Piwarski: Jan III Sobieski na Śląsku w roku 1683. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku” 1934, nr 4, s. 20: „ Kopiec [...] daje szereg obrazów z pobytu Jana III na Śląsku, nader jednak bałamutnych, mieszając wiadomości źródłowe ze swobodnem opowiadaniem; pozatem wiele szczegółów, np. o marszu armii polskiej, podziale wojska itd., zupełnie nieścisłych”. 16 „Zaranie Śląskie” 1933, nr 3. 17 K. Piwarski: Jan III Sobieski na Śląsku.... 18 F. Kluczycki: Akta do dziejów króla Jana III-go sprawy roku 1683-go, a osobliwie wyprawy wiedeńskiej wyjaśniające. Kraków 1883. 11

13

Sławomira Krupa

listów posła cesarskiego Jana Krzysztofa Zierowskiego z Zierowa19 do władz śląskich w sprawie ustalenia warunków przemarszu polskiego wojska oraz pism, których autorem był Jan Kasper książę von Ampringen, generalny starosta Śląska20, w sprawie kosztów tego przejazdu i uroczystego przyjęcia polskiego króla przez śląskie władze21. Kluczycki opublikował także listy Sobieskiego do żony pisane ze Śląska oraz wysłany z Gliwic list do papieża Innocentego XI22. W 1938 roku ukazał się w czasopiśmie „Powstaniec” krótki artykuł „Jan III na Śląsku” anonimowego autora (podpisującego się L.P.), interesujący o tyle, że zawierający przetłumaczone teksty z wspomnianego już „Krieges-Kurier...”23. Ciekawie do tematu podszedł Andrzej Czudek, który w pracy „Drzewa Sobieskiego na Śląsku” omówił pamiątki przyrodnicze (drzewa) związane w tradycji miejscowej z pobytem Jana III Sobieskiego24. II wojna światowa przerwała wszelkie badania naukowe, także po 1945 roku długo nie zajmowano się tym tematem. Dopiero w latach 1983–1984, z okazji 300-lecia odsieczy wiedeńskiej, pojawiły się opracowania na temat Sobieskiego, wspominające jego pobyt na Śląsku. W  1983 roku Śląski Instytut Naukowy wydał popularnonaukową pracę Marii Konopki „Jan III Sobieski na Śląsku w drodze pod Wiedeń”, mającą za zadanie w przystępny sposób przybliżyć ogółowi społeczeństwa ten epizod śląskiej historii. Nie wykorzystano w niej jednak żadnych nowych źródeł, poprzestając na wiedzy dotychczasowej25. W tym samym roku ukazała się publikacja Franciszka Germana, który napisał książkę o charakterze bardziej naukowym i przede wszystkim podjął próbę dotarcia do źródeł archiwalnych26. Uzupełnia tę niezbyt obszerną bibliografię wspomniany już artykuł Ryszarda Kincla27. Wszystkie wzmiankowane opracowania z reguły pisane były na podstawie materiałów, które ukazały się drukiem (gazety, pamiętniki, korespondencja), opisane na początku artykułu. Niniejszy artykuł stawia sobie za cel próbę oceny możliwości odtworzenia historii przemarszu polskich wojsk przez Śląsk w 1683 roku na podstawie zachowanych źródeł archiwalnych, przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach, obejmującym zasięgiem swego działania całość obszaru, po którym poruszały się w roku 1683 polskie wojska. Jak dotąd bowiem po 1945 roku (a i przed również) nie

Jan Krzysztof baron Zierowski z Zierowa, inaczej Żyrowski z Żyrowej (zm. 14. IV 1695 r.), właściciel Sidziny (Hennersdorf) i Giełczyc (Geltendorf) – obecnie wsie w województwie opolskim, w powiecie nyskim, gminie Skoroszyce, dyplomata, urzędnik cesarski, poseł cesarski na dwór Jana III Sobieskiego. J. Siebmacher’s großes und allgemeines Wappenbuch. Bearb. C. Blažek. Bd. 6. Abt. 8. Der Abgestorbene Adel der Preußischen Provinz Schlesien. Nürnberg 1887, s. 124. 20 Jan Kasper książę von Ampringen (?–1684), w latach 1682–1684 generalny starosta Śląska (Oberamtmann), stojący na czele Urzędu Zwierzchniego (Oberamt) we Wrocławiu. K. Orzechowski: Historia ustroju Śląska 1202–1740. Wrocław 2005, s. 201. 21 F. Kluczycki: Akta do dziejów króla Jana III-go ..., s. 239–241. 22 Tamże, s. 289–292, 300–302, 294–295. 23 [NN]: Jan III na Śląsku. „Powstaniec” nr 39 z 25. IX 1938 r., s. 14–15. 24 A. Czudek: Drzewa Sobieskiego na Śląsku. Cieszyn 1933. 25 M. Konopka: Jan III Sobieski na Śląsku w drodze pod Wiedeń. Katowice 1983. 26 F. German: Król Jan III Sobieski na Śląsku w drodze pod Wiedeń. Gliwice 1983. 27 R. Kincel: Sobieski i wojsko polskie..., s. 93–114. 19

14

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

dokonano przeglądu źródeł przechowywanych na Śląsku ani też oceny ich przydatności do wzbogacenia posiadanej już wiedzy. W latach 1904–1905 archiwista książąt pszczyńskich Ezechiel Zivier28 wydał drukiem dokumenty z zasobu Archiwum Książąt Pszczyńskich odnoszące się do czasów powstania Tökoly’ego29 (1680) i wojny z Turcją (1683)30. Była to pierwsza i ostatnia właściwie próba przebadania śląskich zasobów archiwalnych pod tym kątem. Zivier doskonale znał zasób książęcego archiwum, który zresztą porządkował przez wiele lat. Dokumentów z roku 1683 opublikował dwanaście – obejmują one okres od 24 kwietnia do 13 września. Są to listy właściciela Pszczyny Baltazara Erdmanna von Promnitz do władz śląskich oraz do własnych urzędników w sprawie zabezpieczenia jego ziem, ostatecznego ustalenia trasy przemarszu polskich wojsk i kwestii związanych z dostarczeniem żywności oraz paszy dla koni. W listach pojawiają się obawy dotyczące możliwości wtargnięcia od strony Przełęczy Jabłonkowskiej zarówno powstańców węgierskich, jak i Tatarów. Szczególnie ciekawy jest list z 12 sierpnia 1683 roku, w którym Promnitz informuje, że dzięki Rudolfowi I baronowi von Sobeck und Kornitz, który w tym celu pojechał do Krakowa, udało się przekonać Jana III Sobieskiego, aby wojsko szło nie przez państwo pszczyńskie, ale trasami na Bielsko i Bytom oraz Tarnowskie Góry. Jak pisał Promnitz: „Wir haben Gott zu danken, das der König seinen Marsch auf Tarnowitz und Beuthen zunimmet, denn solch große Gäste gar schwer zu tractieren sind, sonderlich weil von dergleichen Tractement, die ihnen honorifice gebühren, allhier nichts vorhanden ist“. Niemniej, z dóbr książęcych musiał dostarczyć odpowiedni prowiant dla wojska do Bielska. Kontyngent nie obejmował sprawy przyjęcia samego króla, którego gościły władze Śląska31. Materiały opublikowane przez Ziviera zachowały się i nadal stanowią część zespołu: Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie32. Droga Sobieskiego na odsiecz Wiedniowi rozpoczęła się właściwie już 18 lipca, kiedy to z Wilanowa z żoną i dworem ruszył w kierunku Krakowa, wyznaczonego na punkt koncentracji polskich wojsk. 25 lipca dotarł do Częstochowy, po czym wyruszył dalej, w kierunku Włodowic33. Wspomina o tym w swoim diariuszu królewicz Jakub: „25-go [lipca] cały dzień spędziliśmy w Częstochowie na nabożeństwie. 26-go byliśmy we Włodowicach”34. Ezechiel Zivier (1868–1925), archiwista książąt pszczyńskich, autor prac z  zakresu historii Śląska i Polski, współtwórca Centralnego Archwium Gmin Żydowskich w Niemczech. B. Kalinowska–Wójcik: Ezechiel Zivier – życie i działalność archiwisty i historyka na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX wieku. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 4, 2008, s. 37–47. 29 Imre Tököly (1657–1705), węgierski magnat, przywódca powstania antyhabsburskiego na Węgrzech (1672–1685), w czasie bitwy pod Wiedniem współdziałał z armią turecką, w latach 1691–1692 książę siedmiogrodzki. Encyklopedia popularna PWN. Warszawa 1995, s. 866. 30 E. Zivier: Einige Schriftstücke aus der Zeit des ungarischen Aufstandes unter Tököly (1680) und des Türkenkrieges 1683. „Oberschlesien“ 1904, Jg. 3, H. 6, s. 361–369; E. Zivier: Einige Schriftstücke aus der Zeit des ungarischen Aufstandes unter Tököly (160) und des Türkenkrieges 1683. „Oberschlesien“ 1905, Jg. 4, H. 1, s. 4–16. 31 Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Pszczynie (dalej: AP Pszczyna), zespół 17/53 Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie 1287–1945 (dalej: AKP), sygn. XIII 1150, k. 31–35; E. Zivier: Einige Schriftstücke..., „Oberschlesien“ 1905, Jg. 4, H. 1, s. 11–12. 32 AP Pszczyna, AKP, sygn. XIII 1150, k. 10–50; AP Pszczyna, AKP, sygn. XIII 1152, k. 1–2. 33 F. German: Król Jan III Sobieski..., s. 11–12. 34 J. Sobieski: Dyariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683..., s. 4. 28

15

Sławomira Krupa

29 lipca Sobieski był już w Krakowie, gdzie gromadziła się armia polska, z którą miał ruszyć przez Śląsk i Morawy ku Wiedniowi. Za pośrednictwem posła cesarskiego Jana Krzysztofa barona Zierowskiego król powiadomił władze śląskie, że powinny przygotować prowiant i wyznaczyć komisarzy dla konwojowania armii przez te ziemie. Generalny starosta Śląska wraz z urzędnikami cesarskimi i stanami śląskimi wydał w tej sprawie stosowne zarządzenia dotyczące wyżywienia i kosztów przyjęcia polskiego króla, które miała pokryć cesarska komora śląska. 5 sierpnia do Krakowa przybyli deputaci władz śląskich, aby osobiście upewnić króla, że Śląsk jest przygotowany na jego przyjęcie. Ustalono także, że wojsko, aby uniknąć nadużyć, będzie obozowało w polu pod namiotami, a nie w miastach i wsiach35. 11 sierpnia z Krakowa wyruszył na czele siedmiotysięcznego korpusu jazdy pancernej i lekkiej hetman Mikołaj Sieniawski36, kierując się pod Bielsko. Miał stanowić osłonę dla głównych sił armii polskiej. Jednocześnie tak rozdzielona armia, idąca kilkoma trasami przez Śląsk, pozwalała rozłożyć obciążenia aprowizacyjne bardziej równomiernie. Z tego okresu w materiałach dotyczących Białej, odległej tylko o rzekę od Bielska, zachowały się skargi na kradzieże i informacje o kosztach utrzymania wojska. Łupem żołnierzy stało się płótno lniane i sukno, z których wyrobu słynęło wówczas miasto. Materiały te zachowały się w Archiwum Państwowym w Krakowie37. Niestety, akta miasta Bielska (chociaż liczące 3927 j.a.), strawione przez liczne pożary, zachowały się właściwie (poza nielicznymi wyjątkami) dopiero od wieku XIX, nie mogą więc być przydatne w ustalaniu szczegółów pobytu polskich żołnierzy na jego terytorium38. Korpus Sieniawskiego, do którego dołączył wysłany do Bielska już w lipcu Stanisław Sariusz Łaźniński z 10 chorągwiami jazdy i regimentem dragonii, dotarł 14 sierpnia pod Cieszyn, gdzie obozował cztery dni na okolicznych polach. Już przed przemarszem polskich wojsk rozpoczęto tam przygotowania do ewentualnej obrony: sypano szańce i obsadzano teren wojskami ściągniętymi z innych rejonów Śląska. W zespole Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie zachowały się dwa dokumenty – wystawione 20 lipca i 2 sierpnia 1683 roku w Żorach, z których wynika, że do Cieszyna wysłano z Pszczyny 100-osobowy oddział zbrojny39. Oddział w  Cieszynie katowickiego Archiwum przechowuje niezwykle cenny zespół Komorę Cieszyńską, obejmujący akta dotyczące kompleksu dóbr, na które składała się znaczna część Księstwa Cieszyńskiego40. Księstwo to od 1653 roku formalnie podlegało władzy króla czeskiego i zarządowi królewsko-czeskiej komory we Wrocławiu (od 1654 roku). Akta zespołu były przechowywane w siedzibie książąt K. Piwarski: Jan III Sobieski na Śląsku..., s. 11–12. Mikołaj Hieronim Sieniawski (1645–1683), rotmistrz chorągwi pancernej, od 1676 r. marszałek nadworny koronny, od 1683 r. hetman polny koronny i wojewoda wołyński. Polski słownik biograficzny. T. 36. Warszawa–Kraków 1996–1997, s. 137–142. 37 J. Polak: Bielsko-Biała. Monografia miasta. T. II: Biała od zarania do zakończenia I wojny światowej (1918). Bielsko-Biała 2010, s. 77–78. 38 Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Bielsku-Białej, zespół 13/8 Akta miasta Bielska 1587– 1945. 39 AP Pszczyna, AKP, sygn. XIII 1150, k. 31–35; AP Pszczyna, AKP, sygn. XIII 1152, k. 1–2; E. Zivier: Einige Schriftstücke..., „Oberschlesien“ 1905, Jg. 4, H. 1, s. 7–8, 10–11. 40 Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Cieszynie (dalej: AP Cieszyn), zespół 14/76 Komora Cieszyńska 1438–1929 (dalej: Kom Ciesz). 35 36

16

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

cieszyńskich i późniejszej Dyrekcji Komory, na zamku w Cieszynie. W 1934 roku zostały przewiezione do budynku Muzeum w  Cieszynie, a w 1952 roku trafiły do tamtejszego Powiatowego Archiwum Państwowego. Pomimo zdekompletowania, zespół ten posiada ogromne znaczenie dla historii Śląska Cieszyńskiego, także w XVII wieku. Wśród dokumentów znajdują się między innymi kroniki i zbiory odpisów dokumentów41. Zachowała się także kronika Cieszyna autorstwa Alojzego Kaufmanna42, spisana w pierwszej połowie XIX wieku, w której znajduje się akapit poświęcony pobytowi polskich wojsk pod Cieszynem w 1683 roku: „Polski król Jan Sobieski był wybawcą Wiednia. W roku 1683 przechodził przez Cieszyn z dwudziestoma tysiącami doborowego żołnierza. Pochód trwał osiem dni. Ci goście dopuścili się tu i ówdzie ekscesów, ale płacili za wszystko gotówką”. Także w aktach urzędowych, do których miał dostęp Kauffmann, nie zachowała się żadna skarga: „Sie bezahlten aber auch Alles mit baarem Geld und es ist in denen Amtsakten keine Beschwerde über sie aufgezeichnet, ein Beweiß, dass die teschner mit ihnen recht wohl zufrieden waren”43. Wcześniej, bo w 1722 roku (a więc 39 lat po odsieczy wiedeńskiej), w zbiorze zebranych i  w  części własnoręcznie przepisanych dokumentów Leopold Polzer44 zanotował, że w 1683 roku przez miasto przeszło polskie wojsko idące na pomoc cesarzowi. Żołnierze podczas pobytu rozbijali szklanki i okna, bo „gorzałka nie była dla nich dość silna”. Zbiór ten zachował się i jest przechowywany w Książnicy Cieszyńskiej45. Według księdza Oskara Zawiszy, wyrządzone szkody nie mogły być aż tak wielkie, ponieważ wojsko obozowało poza miastem, a na polach zboża w końcu sierpnia były już zebrane. Natomiast owa przywoływana w kronikach awantura świadczy zapewne nie tyle o skłonności do nich polskiego wojska, ile o wyrażanym w ten sposób oburzeniu żołnierzy na szynkarza dolewającego wody do trunków, aby więcej zarobić46. Wśród zebranych przez Kaufmanna odpisów dokumentów (przechowywanych w aktach Komory Cieszyńskiej) zachowały się również materiały wytworzone przez władze miejskie, a dotyczące kosztów utrzymania wojska. Cieszyn poniósł z  tego tytułu w latach 1681–1684 znaczne wydatki, więc miasto wysłało w 1689 roku posłów do Wrocławia z prośbą o zwrot tej kwoty. Z przebiegu poselstwa sporządzono sprawozdanie, z którego wynikało, że jego koszty dorównały właściwie sumie, jaką miasto w ramach rekompensaty uzyskało47. K. Bałon: Wstęp do zespołu Komora Cieszyńska. Cieszyn 1959, msp. Alojzy Kaufmann (1772–1847), burmistrz miasta Cieszyna w latach 1814–1847, autor kroniki miasta obejmującej okres od jego początków do roku 1822. J. Golec, S. Bojda: Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej. T. 2. Cieszyn 1995, s. 88–89. 43 AP Cieszyn, Kom Ciesz, sygn. 71–74; A. Kaufmann: Gedenkbuch der Stadt Teschen. Bd. 2. Cieszyn 2007, s. 265. 44 Leopold Innocenty Nepomucen Polzer (1697–1753), prawnik, burmistrz Cieszyna w latach 1735– 1753, historyk amator, założyciel stowarzyszenia Latinae Sodalitatis Teschini. J. Golec, S. Bojda: Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej. T. 3. Cieszyn 1998, s. 203. 45 Książnica Cieszyńska, Kolekcja rękopisów Biblioteki Szersznika, sygn. DD I 20, k. 3 – Zbiór odpisów przywilejów i innych dokumentów dotyczących historii Cieszyna, zebranych i w części własnoręcznie przepisanych przez syndyka miejskiego Leopolda Innocentego Nepomucena Polzera (tzw. „Polzeriana Miscellanea”). 46 O. Zawisza: Przemarsz wojsk króla Jana III Sobieskiego przez Księstwo Cieszyńskie. „Zaranie Śląskie” 1933, z. 3, s. 150–151. 47 AP Cieszyn, Kom Ciesz, sygn.72; A. Kaufmann: Gedenkbuch..., Bd. 3, Beilage 2, 24, s. 178–187. 41 42

17

Sławomira Krupa

W 1938 roku ukazał się w  „Gościu Niedzielnym” artykuł Mieczysława Fiołka o udziale 118 mieszkańców Cieszyna w odsieczy wiedeńskiej. Autor wymienia nazwiska, zawody, a także podaje listę poległych48. Niestety, te tak ważne informacje czerpał ze źródła nieprzywoływanego w żadnym innym opracowaniu. Nie jest ono również znane badaczom dziejów Cieszyna. 18 sierpnia hetman Sieniawski wyruszył z Cieszyna i 25 tego miesiąca dotarł do Mikulova, czekając tam na pozostałą część armii. 14 sierpnia wyruszyła z Krakowa główna część wojsk polskich pod dowództwem hetmana Stanisława Jabłonowskiego49, który skierował się ku Tarnowskim Górom. W tym samym kierunku ruszył 15 sierpnia Jan III Sobieski wraz z dworem. 18 sierpnia dotarł do Mysłowic, pierwszego śląskiego miasta na swojej trasie, stanowiącego wówczas część składową ordynacji mysłowickiej należącej do Mieroszewskich50. W mieście tym zanocował, o czym wiadomo z diariusza jego syna Jakuba, który napisał: „18-go [sierpnia] nocowaliśmy w Mysłowicach, gdzieśmy niczego nie słyszeli”51. Niestety, jedyne to chyba ocalałe źródło informujące nas o tym fakcie. Nie wiadomo, czy rodzina Mieroszewskich w jakiś sposób gościła i witała króla, gdzie spał i jak ten pobyt z rodziną przebiegał. Marcin Kopiec, nie dotarłszy zapewne do żadnych miejscowych źródeł, w swojej książce w ogóle pomija królewski przejazd przez Mysłowice, przyjmując, że król wkroczył na Śląsk od strony Będzina 20 sierpnia52. Jakkolwiek miasto dbało przez wieki o swoje dokumenty, porządkując je i wykonując ich inwentarze, niewiele ich w sumie ocalało do dziś. W połowie XIX wieku dokumentację miejską opracował lekarz i historyk amator Jakub Lustig. Wiele z tych dokumentów zacytował w opracowanej przez siebie monografii Mysłowic. Wiadomo, że zasób obejmował także materiały XVII-wieczne, a więc możliwe informacje o polskim królu. W swojej monografii Lustig cytuje dwa zapisy z nieistniejących już ksiąg miejskich – zapis o czymś, co działo się „w 1683 roku pod czas przechodziaczego ludu Polskiego” oraz zapis z 12 stycznia 1684 roku o tym, że „Izraelka odebrała na Dług, który się iey pozostał za Napoi Piwo Gorzałke cosie dawało Żołnierzam Polskim Adrationem dałosie Zł. 12 groszy 5”53. Jedyne to jednak ślady, że istniały materiały dotyczące pobytu w tym mieście Sobieskiego. W czasie II wojny światowej mysłowickie archiwalia zostały zdziesiątkowane. Najpierw Niemcy po zajęciu miasta przekazali znaczną część dokumentacji na przemiał, następnie w 1944 roku najstarsze akta ewakuowali, przy czym polscy pracownicy magistratu zdołali ukryć i ocalić tylko najstarszą księgę miejską, tzw. czerwoną, a pozostałe ewakuowane archiwalia przepadły w czasie zawieruchy wojennej54. M. Fiołek: Ślązacy pod Wiedniem. „Gość Niedzielny” 1938, nr 33, s. 472. Stanisław Jan Jabłonowski (1634–1702), od 1656 r. rotmistrz chorągwi pancernej, od 1664 r. wojewoda ruski, od 1676 r. hetman polny koronny, od 1683 r. hetman wielki, od 1692 r. kasztelan krakowski. Polski słownik biograficzny. T. 10. Wrocław–Warszawa–Kraków 1962–1964, s. 232–239. 50 Dobra mysłowickie zostały przekształcone w ordynację w 1678 r. przez Krzysztofa II Mieroszewskiego. Składała się ona z dóbr: Mysłowice, Brzęczkowice, Szopienice, Janów, Roździeń, Bogucice i Brzezinka, przestała istnieć w 1839 r., kiedy to Aleksander Mieroszewski sprzedał swoje dobra Franciszkowi i Marii Wincklerom. 51 J. Sobieski: Dyariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683..., s. 5. 52 M. Kopiec: Król Sobieski..., s. 19. 53 J. Lustig: Stadt Myslowitz..., s. 30–31. 54 A. Staszków: Akta miasta Mysłowic. „Archeion” 1988, nr 84, s. 53–68. 48 49

18

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

Z Mysłowic ruszył polski król przez Będzin, następnie przez Czeladź do Bytomia55, gdzie dotarł 19 sierpnia. Jakub Sobieski napisał wówczas: „19-go przenocowaliśmy w Bytomiu, dokąd gdyśmy się zbliżali, naprzeciw nam wyjechał pan jenerał Caraffa56, którego wuj jest wielkim mistrzem maltańczyków [...], wysłany przez cesarza dla przyjęcia nas w Tarnowskich Górach. [...]”57. Generał Antonio hrabia von Caraffa został właściwie wysłany przez księcia Karola Lotaryńskiego58, który prosił o przyspieszenie marszu i zapoznawał króla z sytuacją wojenną pod Wiedniem59. Niestety, archiwalia miejskie60, na skutek wydarzeń historycznych, nie dostarczają żadnych dodatkowych informacji o pobycie polskiego króla w Bytomiu, gdyż cała dokumentacja do roku 1740 (poza paroma pergaminami) uległa zniszczeniu. W połowie XIX wieku miasto udostępniło swoje dokumenty badaczom historii Górnego Śląska. Na ich podstawie w 1863 roku Franz Gramer opublikował monografię Bytomia, w której ogólnikowo wspomniał o wizycie króla w tym mieście61. Działo się tak dlatego, że zapewne nie dysponował archiwaliami, które zawierałyby jakieś informacje. Stąd nie wiemy nawet, w jakim domu (lub może w polu pod namiotami) nocował król z żoną, synem i dworem oraz czy witał go Leon Ferdynand hrabia Henckel von Donnersmarck lub chociaż starosta ziemski bytomski, którym był wówczas Jerzy Fryderyk Bujakowski. Według Kopca w Bytomiu nikt króla nie witał, ponieważ oczekiwano, że przyjedzie do Tarnowskich Gór, z pominięciem Bytomia62. Jak wiadomo jednak z diariusza Jakuba, nie do końca to jednak prawda. Miasto trapiły wszelkie możliwe klęski wojenne i pożary, w których pastwą płomieni padały i dokumenty. Z końcem XIX wieku miasto zleciło uporządkowanie zasobu archiwalnego Antoniemu Machowi, jednak sporządzony przez niego inwentarz akt się nie zachował. W 1912 roku ponownie spisał bytomskie archiwalia Ezechiel Zivier, który określał zasób archiwum bytomskiego jako jeden z lepiej zachowanych archiwów miejskich. Niestety, trudno ustalić, jaka ilość archiwaliów uległa zniszczeniu w 1945 roku, w każdym razie akt z XVII wieku wśród zachowanych archiwaliów miejskich brak63. Zachował się natomiast w katowickim zasobie zbiór dokumentów o niejednolitej proweniencji kancelaryjnej przejętych z dawnego Archiwum Miejskiego w Bytomiu. Zawiera on korespondencję urzędową i prywatną, akta i spuścizny różnych osób Bytom należał wówczas do Leona Ferdynanda hrabiego Henckla von Donnersmarck (1640–1699). Antonio hrabia von Caraffa (1646–1693), neapolitańczyk w służbie austriackiej, feldmarszałek. W.E. von Janko: Caraffa, Anton Graf von. [W:] Allgemeine Deutsche Biographie (dalej: ADB). Bd. 3. Leipzig 1876, s. 777–778. 57 J. Sobieski: Dyariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683..., s. 5–6. 58 Karol V Leopold (1643–1690) książę Lotaryngii, pozbawiony księstwa przez króla Francji Ludwika XIV. W 1676 r. został feldmarszałkiem austriackim. W czasie wojny austriacko-tureckiej dowodził oddziałami niemieckimi przybyłymi na odsiecz Wiednia w 1683 r. Dowodził centrum wojsk sprzymierzonych w drugiej bitwie po Parkanami. W 1686 r. zdobył Budę, w 1687 r. pobił Turków pod Nagyharsany (tzw. druga bitwa pod Mohaczem). K.F.H. Albrecht: Karl, Herzog von Lothringen. [W:] ADB. Bd. 15. Leipzig 1882, s. 302–308. 59 K. Piwarski: Jan III na Śląsku..., s. 15. 60 Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej: AP Kat), zespół 12/645 Akta miasta Bytomia 1412–1580, 1742–1945. 61 F. Gramer: Chronik der Stadt Beuthen…, s. 162–164. 62 M. Kopiec: Król Sobieski..., s. 20. 63 A. Staszków: Dzieje Archiwum Miejskiego w Bytomiu. „Szkice z dziejów Bytomia” 1984, nr 6, s. 59– 67. 55 56

19

Sławomira Krupa

i instytucji. Materiały obejmują m.in. dokumentację sądową starostów ziemskich, burmistrzów i wójtów64. Wśród nich są i te związane z pobytem Jana III Sobieskiego i jego wojska w Bytomiu. Wszystkie zachowane sprawy dotyczą kosztów poniesionych przez miejscową ludność w trakcie przemarszu wojsk polskich. Dwa dokumenty z 1684 roku to listy Leona Ferdynanda hrabiego Henckel von Donnersmarck do Urzędu Zwierzchniego we Wrocławiu (Oberamt)65, w których wobec groźby egzekucji podatkowej skarży się, że straty, jakie poniósł podczas przemarszu wojsk króla polskiego, uniemożliwiają mu opłacenie kontrybucji, dodatkowo bowiem ponosił koszty utrzymania stacjonujących na jego ziemi 300 kawalerzystów polskiego króla66. Kolejnych sześć zachowanych dokumentów to wykazy wydatków bytomskich mieszczan w czasie pobytu w tym mieście polskich wojsk. Wykazy zostały przedłożone władzom miejskim i staroście ziemskiemu. I tak Paweł Oparka wykazał straty powstałe „przy ciągnieniu Ludu Polskiego” poniesione na skutek stacjonowania u niego dwóch dragonów, których karmił, a z których jeden go okradł67. Koszty związane z kwaterunkiem wojska i daniną na potrzeby przyjęcia wojska w mieście wykazali także Adam Janowski i Marcin Józefek68. Z kolei Jan Szulc wyliczył szkody wynikłe z faktu że wojsko przeszło po jego polach oraz zabrało mu płot na opał za 10 złotych reńskich69. Mieszczka bytomska wdowa Anna Olszówka w swoim piśmie przedstawiła wykaz i szacunek strat poniesionych z powodu wojska „króla Jmci”, w tym trzy składy owsa, pół kopy żyta, a ponadto „piwo, gorzałke y iadło” dla trzech żołnierzy, którzy u niej kwaterowali, o łącznej wartości 2 talary i 12 groszy70. Mateusz Mokrski przedstawił „terminatura widatkow na poloki”, w tym koszty stacjonowania u niego chorążego i podskarbiego71. Wszystkie opisane rachunki (poza pismami hrabiego) napisane zostały po polsku. 20 sierpnia król z wojskiem wyruszył do pobliskich Piekar, gdzie modlił się podczas oktawy święta Wniebowzięcia NMP, prosząc o wsparcie w walce i gdzie ofiarował srebrny kielich. W pielgrzymce wzięli udział wszyscy obecni dostojnicy, a także wojsko, które rozłożyło się obozem w pobliżu kościoła72. Pisał o tym wspomniany już Gramer, który jednak informacji tych nie zaczerpnął z akt, a z książki „Mater Admirabilis Peccariensis. Matka Przedziwna w Piekarach” wydanej w 1726 roku w Sandomierzu po polsku i łacinie73. Marcin Kopiec z kolei powołuje się na zapiski bliżej nieokreślonego „kronikarza” piszącego na ten temat74. O pobycie króla w Piekarach

AP Kat, zespół 12/650 Zbiór dokumentów byłego Archiwum Miejskiego w Bytomiu 1477–1951 (dalej: Zb dok AM Byt). 65 Przedstawicielstwo króla czeskiego jako pana lennego Śląska sprawujące władzę sądowniczą i skarbową. 66 AP Kat, Zb dok AM Byt, sygn. 1556–1557. 67 AP Kat, Zb dok AM Byt, sygn. 4215. 68 AP Kat, Zb dok AM Byt, sygn. 4216–4217. 69 AP Kat, Zb dok AM Byt, sygn. 4218. 70 AP Kat, Zb dok AM Byt, sygn. 5255. 71 AP Kat, Zb dok AM Byt, sygn. 5256. Mogli to być: chorąży wielki koronny Hieronim Lubomirski lub nadworny Jan Franciszek Stadnicki oraz podskarbi wielki koronny Jan Andrzej Morsztyn lub nadworny Andrzej Modrzejowski. 72 F. Gramer: Chronik der Stadt Beuthen…, s. 162–164. 73 F. German: Król Jan III Sobieski..., s. 19. 74 M. Kopiec: Król Sobieski..., s. 24. 64

20

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

wspomina też w swoim diariuszu Marcin Kątski: „Słuchali tedy państwo mszy św. w Piekarach, u jezuitów, gdzie obraz cudowny, pod którym obóz nasz stał”75. Z Piekar polski władca dotarł tego samego dnia (20 sierpnia) do Tarnowskich Gór76. Jak pisze królewicz Jakub „20-tego [...] nocowaliśmy w Tarnowskich Górach, dokąd naprzeciw nam przybyli pan baron Lilgang i pan [luka w tekście ] do młodszego syna, do którego te góry należą, zarazem przybyła i małżonka starszego dla powitania Króla. 21-go żadnych nowin, nocowaliśmy tamże. 22-go ruszyliśmy ztamta [...]”77. Wynika z tego zapisu, że w Tarnowskich Górach witali Jana III Sobieskiego przedstawiciele rodziny von Donnersmarck, w tym żona starszego z nich (właściciela Bytomia) Leona Ferdynanda – Juliana Maksymiliana z domu hrabianka Coob von Neyding. Szkoda, że w diariuszu Jakuba Sobieskiego występują luki, a wszystkie zawarte w nim informacje w nim to tylko krótkie notatki, stąd tylko domniemywać można, że także właściciel Tarnowskich Gór Karol Maksymilian wraz z żoną Heleną z domu baronówną von Rödern prawdopodobnie brali udział w tej uroczystości, jednak pewności oczywiście brak. Armia polska rozłożyła się obozem pod miastem. Po dwóch dniach pobytu król wysłuchał mszy, pożegnał się z żoną, która udawała się do Krakowa i ruszył w stronę Gliwic. Zanim to jednak zrobił, dokonał przeglądu wojska. Poza tym król pilnował surowo porządku i karał maruderów. Kazał też powiesić czterech swoich żołnierzy, którzy rabowali78. Nie dowiemy się niestety, ile wydano pieniędzy, jakie było menu przyjęć, brak nawet tekstów mów wygłaszanych przez władze miasta. Również sprawy ewentualnych swawoli żołnierskich na zawsze zaginęły w mrokach niepamięci. Brak w zachowanych archiwaliach informacji na ten temat. Nie zachowały się protokolarze z tego okresu, także księgi rachunkowe mają liczne luki czasowe. Marcin Kopiec z opisu zawartego w „Krieges-Kurier...” wywnioskował, że właśnie w Tarnowskich Górach odbyło się uroczyste powitanie króla przez władze księstwa opolskoraciborskiego. Jednak Ryszard Kincel przekonująco prostuje tę pomyłkę79. W tej sytuacji trudno ustalić, z jakich źródeł mógł korzystać autor „Jana III Sobieskiego...” na wielu stronach opisujący szczegóły pobytu w mieście zarówno króla z rodziną, jak i miejscowych władz i szlachty80. Archiwalia miejskie i cechowe Tarnowskich Gór milczą na ten temat. Wynika to przede wszystkim ze strat w materiale archiwalnym. Już na początku XVIII wieku doszło do ubytków wśród dokumentów, kiedy akta miejskie zabrał do Świerklańca hrabia Henckel von Donnersmack, po tym jak miasto popadło z nim w konflikt. Dokumenty później zwrócono, chociaż nie wiadomo czy kompletne. W XIX wieku próbowano archiwalia tarnogórskie porządkować, a część zabrano do Staatsarchiv Breslau, skąd wróciły już w XX wieku. W latach 20. XX wieku doszło nawet do sytuacji, kiedy aktami miejskimi palono w kotłowni. Co prawda dekadę później miasto M. Kątski: Diariusz..., s. 31. Tarnowskie Góry należały wówczas do Karola Maksymiliana hrabiego Henckla von Donnersmarck (1642–1720). 77 J. Sobieski: Dyariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683..., s. 5–6. 78 „Neu- Ankommender Krieges-Kurier...“, s. 35–36. Cytowany fragment też w: Sobieski in Ratibor. Aus Ratibor in Oberschlesien…, s. 83; B. Nitsche: Historia miasta Gliwice..., s. 138–139; A. Weltzel: Geschichte..., s. 203–204. 79 R. Kincel: Sobieski i wojsko polskie..., s. 98. 80 M. Kopiec: Król Sobieski..., s. 35–36, 43–50. 75 76

21

Sławomira Krupa

zapłaciło za uporządkowanie archiwaliów Ludwikowi Musiołowi, ale ówczesne spisy zaginęły81. W żaden sposób nie może wspomóc naszej wiedzy dokumentacja pozostała po rodzie Henckel von Donnersmarck. Już w 1913 roku Zivier, a w 1936 roku Musioł stwierdzili, że w zasobie archiwów należących do tego rodu brak dokumentów starszych aniżeli XIX-wieczne82. W 1941 roku raport na temat archiwum Donnersmarcków w Świerklańcu sporządziły niemieckie władze archiwalne. Z zebranych informacji wynikało, że najstarsze dokumenty zostały wywiezione w 1929 roku do Wrocławia. W Świerklańcu nadal pozostawały akta od XVII wieku dotyczące m.in. Tarnowskich Gór (wynika z tego, że zarówno Ziviera, jak i Musioła wprowadzono wcześniej w błąd). Archiwalia ze Świerklańca ewakuowali Niemcy z końcem wojny. Wszystko wskazuje, że nie ocalały83. Dotyczy to także części zbiorów przechowywanych we Wrocławiu. Jakkolwiek współczesne królowi źródła, zachowane do naszych czasów, milczą na ten temat, istnieje możliwość, że w czasie pobytu w Tarnowskich Górach Sobieski odwiedził położoną w pobliżu wieś Koszęcin84. Niezwykle żywa i powielana przez wieki miejscowa tradycja podaje, że najpierw król przed wyruszeniem pod Wiedeń przebywał w Koszęcinie z żoną, a następnie ona sama spędziła tu dłuższy czas, oczekując na wieści spod Wiednia. Koszęcin należał wówczas do Mikołaja Filipa barona von Rauthen (Rautten)85. Jego zięciem był Rudolf I baron von Sobeck und Kornitz. Baron Rudolf I był starostą ziemskim księstwa cieszyńskiego, a w czasie odsieczy wiedeńskiej cesarskim komisarzem wyznaczonym do przeprowadzenia wojska Jana III Sobieskiego przez Śląsk86. Z kolei jednym ze szwagrów barona von Rauthen był sam Jerzy baron von Welczek z Dębieńska, pan na Łabędach, kanclerz księstwa opolsko-raciborskiego, a drugim był archidiakon opolski Franciszek Jan87, który brał udział w poselstwie do króla Jana III Sobieskiego w celu zawiązania sojuszu Austrii z Rzeczpospolitą. A. Staszków: Archiwalia miejskie. [W:] Historia Tarnowskich Gór. Red. J. Drabina. Tarnowskie Góry 2000, s. 670–677. 82 L. Musioł: Archiwa i archiwalia w województwie śląskim. Katowice 1936, s. 34–35. 83 AP Kat, zespół 12/137 Archiwum Państwowe w Katowicach [Staatsarchiv Kattowitz] (dalej: Arch Kat), sygn. 173, s. 433–434; AP Kat, Arch Kat, sygn. 225, s. 17–44; AP Kat, Arch Kat, sygn. 239, s. 77; AP Kat, Arch Kat, sygn. 243, s. 90. 84 Koszęcin – wieś w województwie śląskim, w powiecie lublinieckim, siedziba gminy. 85 Także sam baron von Rauthen nie był postacią obcą polskiemu dworowi. Prawdopodobnie wywodził się z katolickiej szlachty finlandzkiej, a jego ojciec przybył do Polski wraz z Zygmuntem III Wazą. Służył na dworze Jana Kazimierza, gdzie pełnił funkcję podskarbiego. Z rozkazu tegoż króla posłował do cesarza. W 1647 r. zakupił majątki Koszęcin i Łomnicę na Śląsku, poślubił Annę Zuzannę córkę Jana barona von Welczka z Dębieńska, kanclerza księstwa opolsko-raciborskiego, z którą miał pięć córek. 14. VII 1657 r. cesarz Ferdynand III przyznał mu tytuł barona. Zmarł 29. IX 1691 r. w Koszęcinie, a pochowano go w Gliwicach w kościele franciszkanów obserwantów (reformatów) pw. Krzyża Świętego, którego był jednym z donatorów (oprócz m.in. Jana III Sobieskiego). J. Pilnăček: Rody Starého Slezka. Brno 1991, s. 970; AP Kat, zespół 12/1418 Akta gruntowe powiatu lublinieckiego 1648–1940, sygn. 16, 45, 48. 86 Rudolf I baron von Sobeck und Kornitz zmarł w 1698 lub 1699 r., pan na Wielkiej i Małej Rudzicy, Landeku i Ropicy, w latach 1670–1679 sędzia ziemski księstwa cieszyńskiego, a następnie w latach 1683–1698 starosta ziemski księstwa cieszyńskiego. F.J. Häusler: Ahnentafeln und Stammbäume. Opawa 1929, brak stron, część a: die Nachkommen des Freiherrn Rudolf I von Sobeck und Kornitz. 87 Henryk Rodakowski (1823–1894), ok. 1860 r. namalował obraz Hrabia Jan Wilczek błagający Jan III Sobieskiego o pomoc dla Wiednia. Na obrazie przedstawiony jest archidiakon Franciszek Józef (nie Jan). Franciszek Jan żył w latach 1626–1686. 81

22

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

O tym co właściwie Sobieski robił w Tarnowskich Górach w trakcie dwóch dni swojego tam pobytu mamy nader wątłe przekazy, a  nieodległy Koszęcin z przyjaznym i znajomym właścicielem mógł prowokować do szybkiego wypadu w niewielkim gronie. W 1765 roku, 80 lat po hipotetycznym spotkaniu w Koszęcinie, sporządzono opis pałacu, w którym jedna z reprezentacyjnych sal została nazwana „salą królowej”88. O tym pomieszczeniu pisał w 1865 roku Feliks Triest w swoim „Topographisches Handbuch von Oberschlesien”. Według niego, w pałacu w Koszęcinie nadal można było zobaczyć pokoje, w których gościł król Jan III Sobieski z małżonką, a znajdować się miały w starej części pałacu, czyli w skrzydle, które nie zostało przebudowane w latach 1829-183089. 30 lat wcześniej, w 1828 roku Aleksander Bally napisał historię Koszęcina, w której również odniósł się do tego, że za czasów barona von Rauthen na zamku przebywał król Jan III Sobieski z żoną90. Niestety, wadą informacji podanych przez Bally’ego i Triesta jest brak wskazania ich źródła, tak więc nie można tego uznać za ostateczny dowód. Nazwa „pokoju królewskiego” pojawia się jednak w kolejnych spisach wyposażenia zamku w Koszęcinie91. W inwentarzu z 1858 roku mowa jest o „małym królewskim pokoju w starym skrzydle pałacowym” oraz o „królewskim pokoju podzielonym na dwa mniejsze”92. W spisie z 1873 mowa jest, że salę królewską (Königsaal) zajmuje książę Karl zu Hohenlohe-Ingelfingen. Pokój o nazwie „sala królewska” występuje również w inwentarzu z roku 189693. Wydaje się, że najbliższy źródła informacji o pobycie polskiego króla na zamku w Koszęcinie był archiwista z Opawy Franz Josef Häusler, który w w 1929 roku wydał pracę „Ahnentafeln und Stammbäume”. Podczas zbierania materiałów do tej publikacji udostępniono mu archiwum rodziny Sobeck-Skall przechowywane na zamku w Štăblovicach94. W zachowanych aktach odnalazł informacje, że w 1683 roku na zamku w Koszęcinie przebywała Maria Kazimiera Sobieska, żona polskiego króla. Miało to miejsce w czasie pobytu króla pod Wiedniem95. Niestety, po II wojnie światowej w Ziemskim Archiwum w Opawie (Zemský archiv v Opavé) zachował się mocno przetrzebiony zespół „Velkostatek Štăblovice”, ale brak w  nim już tej dokumentacji. Również spuścizna Franza Josefa Häuslera przechowywana w tymże archiwum nie wnosi jakichkolwiek dodatkowych informacji. Także archiwalia niegdyś przechowywane w koszęcińskim pałacu, a obecnie w zasobie katowickiego archiwum niewiele dostarczają informacji, jakkolwiek wszystko wskazuje na to, że kiedyś mogło być inaczej. Kiedy w 1765 roku sporządzono wycenę majątku koszęcińskiego zapisano, że w skrzydle, przez które prowadził wjazd do zamku, na parterze znajdowało się archiAP Kat, zespół 12/384 Archiwum Książąt Hohenlohe–Ingelfingen z Koszęcina 1454–1945 (dalej: Hohenlohe Kosz), sygn. 461, k. 3a. 89 F. Triest: Topographisches Handbuch von Oberschlesien. Breslau 1865, s. 451. 90 AP Kat, Hohenlohe Kosz, sygn. 8960 – A. Bally: Nachrichten welche am 22. August 1828 in den Grundstein des zu erbauenden Fürstlichen Schlosses zu Koschentin gekommen sind. Bresalu 1828, s. 5–6. 91 AP Kat, Hohenlohe Kosz, sygn. 9146, 9154, 9168. 92 AP Kat, Hohenlohe Kosz, sygn. 9146. 93 AP Kat, Hohenlohe Kosz, sygn. 9154, 9168. 94 Miejscowość koło Opawy (Czechy). 95 F.J. Häusler: Ahnentafeln und Stammbäume.., część a: die Nachkommen des Freiherrn Rudolf I von Sobeck und Kornitz. 88

23

Sławomira Krupa

wum, którego zawartości i wyposażenia nie znamy96. Koszęcin po wielu perypetiach w roku 1819 stał się własnością książąt Hohenlohe-Ingelfingen, którzy dla zbędnych w bieżącej działalności akt utworzyli archiwum. W XX wieku stało się ono dostępne dla badaczy. Dostęp uzyskał archiwista książąt pszczyńskich dr Ezechiel Zivier. Stwierdził on wówczas, że w Koszęcinie przechowuje się między innymi dokumenty pergaminowe i 556 dokumentów papierowych z lat 1606–1909. Potwierdził te informacje w roku 1936 polski archiwista i historyk Ludwik Musioł97, również dopuszczony do jego zawartości. W 1945 roku majątek przejęło państwo, a akta w latach 1947-1959 trafiły do zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach. Niestety, nie było już wśród nich zbioru dokumentów papierowych z XVII wieku, pozostało ich zaledwie 12 sztuk98. Jeżeli więc były w Koszęcinie akta potwierdzające pobyt polskiego króla, bezpowrotnie zaginęły. F. German w swojej pracy przytacza informację, że listy Sobieskiego spłonęły w czasie pożaru pałacu koszęcińskiego w 1972 roku99. Skąd uzyskał taką informację i na ile jest ona prawdziwa, trudno orzec. Jedynym śladem po Janie III Sobieskim zachowanym w Archiwum Książąt Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina jest kopia jego listu do „wielmożnej marszałkowej koronnej”100 z 20 września 1674 roku, dotyczącego skargi złożonej przez posła cesarskiego Jana Krzysztofa barona Zierowskiego w sprawie wyrządzania przez jej ludzi szkód w granicach państwa cesarza101. Według miejscowej tradycji rosnące do czasów II wojny światowej na terenie Koszęcina trzy lipy i stojąca między nimi kapliczka znajdowały się na miejscu, w którym obozował przez dwa dni polski oddział podążający z  Wielkopolski w  stronę Tarnowskich Gór, gdzie miał dołączyć do reszty wojska. Z kolei buk rosnący w nieodległym od Koszęcina Boronowie miał zostać posadzony w miejscu, gdzie stał sam król Sobieski, który przybył tu z małym oddziałem102. Oba przekazy zawierają cechy prawdopodobieństwa i nie wykluczają się wzajemnie. Z Tarnowskich Gór, po przeglądzie wojska, Sobieski ruszył z wojskiem do Gliwic. Syn Jakub zanotował w swoim diariuszu: „Tego dnia [22 sierpnia] nocowaliśmy w Gliwicach”103. Nieocenionymi informacjami wspomaga wiedzę historyków „Krieges-Kurier...”, który notował: „Tam, za Gliwicami przy polskiej granicy, mojego pana hrabiego [Jan Jerzy von Oppersdorf] ojciec [Franciszek Euzebiusz]104 jako starosta krajowy wraz ze stanami przywitał owego [króla]. Owację czynił tutejszy kanclerz AP Kat, Hohenlohe Kosz, sygn. 461, k. 3–4. Ludwik Musioł (1892–1970), nauczyciel, archiwista, badacz dziejów Śląska. S. Krupa: Ludwik Musioł (1892–1970) – szkic do portretu. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 4, 2008, s. 48–69. 98 S. Wracławek: Kancelaria i archiwum książąt Hohenlohe–Ingelfingen z Koszęcina. „Szkice ArchiwalnoHistoryczne” nr 1, 1998, s. 143–144. 99 F. German: Król Jan III Sobieski ..., s. 25. 100 W liście nie użyto ani jej nazwiska, ani imienia; możliwe, że skierowany był do Barbary z Tarłów księżnej Lubomirskiej (?–1689), wdowy po marszałku wielkim koronnym Jerzym Sebastianie Lubomirskim lub do jej synowej Zofii z Opalińskich księżnej Lubomirskiej (1642–1675), żony Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, będącego wówczas marszałkiem nadwornym koronnym. 101 AP Kat, Hohenlohe Kosz, sygn. 9381, k. 30–31. 102 A. Czudek: Drzewa Sobieskiego..., s. 13–14. 103 J. Sobieski: Dyariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683..., s. 5–6. 104 Franciszek Euzebiusz hrabia von Oppersdorf (1623–1691), starosta ziemski księstwa opolsko-raciborskiego; w czasie wojny trzydziestoletniej schronił się w Polsce, potem udzielił w Głogówku gościny Janowi Kazimierzowi w czasie potopu szwedzkiego; w 1683 r. otrzymał polskie szlachectwo. A. Szyndzielorz: Z dziejów rodu Oppersdorffów. „Rocznik Głogówecki. Portret 2001” 2001, nr 2 – opublikowa96 97

24

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

krajowy pan baron Wilschek [Jerzy baron von Welczek z Dębieńska na Łabędach], zaś szlachta i cały nasz dwór dobrze wyposażeni wyjechali mu konno na spotkanie aż do Gliwic. Król nadjechał berlińską kolaską albo chase, zaprzęgniętą w sześć bułanych koni, aż do miejsca, gdzie go powitano, a przy nim siedział najwyższy koniuszy, obok niego jechał konno najstarszy królewicz [Jakub] razem z młodym hrabią Dönhoffem i  wieloma kawalerami, jak też dwiema kompaniami gwardii przybocznej i  całym dworem; jak tylko nadjechał, przesiadł się na konia, a my towarzyszyliśmy mu aż do Gliwic, gdzie spędził noc u Patribus Franciskanis, zaś cała armia licząca pięćdziesiąt tysięcy ludzi wraz z dwudziestoma ośmioma działami, które wystrzeliły na jego przybycie, obozowała pod Gliwicami, mając najpiękniejsze namioty oraz bagaże, których w takiej ilości nigdy w życiu nie widziałem, bo przywieziono je ponad sześcioma tysiącami wozów. Nie potrafię też opisać, jak piękne konie mają Polacy”105. Armia polska rozłożyła się obozem między Sobiszowicami a Łabędami. W tym miejscu do armii dołączył korpus ciągnący z Wielkopolski. Noc 22/23 sierpnia król spędzał w Gliwicach, w klasztorze oo. reformatów przy kościele pw. Krzyża Świętego106, gdzie zresztą spał kiepsko. Z tego noclegu wysłał swój pierwszy list do żony. Wynika z niego, że otrzymał hojne dary (m.in. jelenie, daniele, bażanty) od miejscowej szlachty i został wraz z dworem gościnnie przyjęty107. Z tego samego klasztoru został wysłany list do papieża Innocentego XI. W liście Sobieski przypomniał, że z chwilą otrzymania wiadomości o oblężeniu Wiednia ruszył z całą armią na odsiecz, nie zważając na kłopoty finansowe. Poinformował, że część wojsk pod wodzą hetmana Sieniawskiego za dwa dni połączy się z armią księcia lotaryńskiego. On sam postanowił 31 sierpnia dotrzeć nad Dunaj, gdzie – spotkawszy się z dowódcami niemieckimi – zamierzał naradzić się w sprawie dalszego postępowania. W zakończeniu listu pisał: „Jesteśmy zawsze zobowiązani wraz z całym królestwem walczyć do ostatniej kropli naszej krwi, jako że i moje królestwo, i ja jesteśmy oboje tarczą świata chrześcijańskiego”108. W drugim dniu pobytu w Gliwicach zasadził kilka lip w celu upamiętnienia swego pobytu oraz dokonanego poświęcenia klasztoru109. Marcin Kopiec podaje wiele szczegółów powitania w Gliwicach. Opisuje łuki tryumfalne, girlandy z kwiatów, wymienia witających, szczegóły pobytu króla u franciszkanów (reformatów)110. Być może wiedzę o tych wydarzeniach czerpał z kroniki klasztornej franciszkanów, która była dostępna jeszcze w początkach XX wieku. W latach osiemdziesiątych poszukiwał jej Franciszek German, autor pracy o pobycie Sobieskiego na Śląsku, jednak już jej nie odnalazł111. Lipy zostały wycięte przez Niemców przed 1945 rokiem.

ny: http://glogowek-online.pl/component/content/article/5-artykuly-i-opracowania/164-z-dziejoduoppersdorff.html (dostęp 16. V 2013 r.). 105 B. Nitsche: Historia miasta Gliwice..., s. 138–139. 106 Król Jan III Sobieski wsparł dzieło odbudowy kościoła, który spłonął w 1677 r. Odbudowie patronowali znani Sobieskiemu Welczkowie: archidiakon Franciszek Jan, kanclerz księstwa opolsko-raciborskiego Jerzy Bernard oraz ich siostra Anna Zuzanna baronowa von Rauthen. 107 Maria Kazimiera i Jan Sobieski..., s. 23–24 – list z 23. VIII 1683 r., Gliwice. 108 Z. Wójcik: Jan Sobieski..., s. 326; F. Kluczycki: Akta do dziejów króla..., s. 294–295. 109 A. Czudek: Drzewa Sobieskiego..., s. 7–8. 110 M. Kopiec: Król Sobieski..., s. 50–71. 111 F. German: Król Jan III Sobieski ..., s. 30.

25

Sławomira Krupa

Informacje podane przez Kopca (jeżeli uznać za możliwe, że jednak miał w rękach kronikę klasztorną) w jakiejś mierze powinny znaleźć swoje odzwierciedlenie w dokumentacji miejskiej, chociażby w zakresie poniesionych przez miasto kosztów. Niestety, pomimo że archiwalia zabezpieczono w 1936 roku w Archiwum Miejskim, w budynku, który został odpowiednio wyposażony i zaadaptowany na cele archiwalne, w zespole występują duże luki w materiale archiwalnym. Jego trzon stanowią akta z okresu pruskiego. Sprzed 1740 roku zachowały się właściwie tylko dokumenty pergaminowe, papierowe oraz księgi miejskie112. Wśród tych nielicznie zachowanych akt znajduje się papierowy dokument, będący potwierdzeniem pożyczki, zaciągniętej przez miasto u opata w Rudach Raciborskich, na sumę 600 talarów na wyżywienie wojsk królewskich. Pożyczkę żyrowało dziewięć cechów gliwickich, których pieczęcie opatrzone podpisami cechmistrzów figurują na dokumencie113. W księdze miejskiej z kolei pod wpisem z 20 maja 1684 roku widnieje informacja, że Franek Kuźnik przedstawił rachunek na cztery talary za owies „pro Poloki dany” w 1683 roku114. I tyle raptem wiadomości można uzyskać z akt przechowywanych w Oddziale w Gliwicach Archiwum Państwowego w Katowicach. W zasobie przechowywane są również akta rodziny Welczków z Łabęd, jednak mizerna jest ich zawartość. Archiwalia te zostały odnalezione po II wojnie światowej na strychu zamku w Łabędach, skąd przewieziono je do Archiwum. Stan ich zachowania jest szczątkowy, a materiałów sprzed 1740 roku właściwie brak115. Według niemieckich władz archiwalnych, kontrolujących ten zasób w 1944 roku, akta spłonęły podczas powstań śląskich w 1921 roku, natomiast najstarsze dokumenty hrabia von Welczek wywiózł w latach 1918-1920 do Wiednia. Poszukiwania tych materiałów w Wiedniu po 1939 roku nie dały jednak pozytywnych rezultatów116. W parafii rzymskokatolickiej Wszystkich Świętych w Gliwicach zachowała się natomiast księga chrztów z 1683 roku, w której figuruje informacja o tym, że „23 sierpnia 1683 roku proboszcz gliwicki Jan Ludwik Sendecius ochrzcił Araba i Szyitę Kałmuckiego z dworu Jego Królewskiej Mości, Jana III Króla Polskiego, gdy zdążał z wojskiem polskim do Wiednia przeciw Turkom”117. 23 sierpnia król przenocował w klasztorze w Rudach Raciborskich, po czym udał się do Raciborza. Wspomina o tym w swoim diariuszu królewicz Jakub: „Przenocowaliśmy w Radaun. 24-go nie było żadnych wiadomości, nocowaliśmy w Piotrowicach118, dokąd ciągnąc, wstąpiliśmy po drodze do Raciborza, gdzie pan Obersdorf wraz z żoną, trzema córkami i krewnymi przyjmowali nas bardzo suto”119. I. Frołow, B. Małusecki, P. Matuszek, J. Wolanin: Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Gliwicach. Informator o zasobie archiwalnym. Katowice 2012, s. 8–14; Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Gliwicach (dalej: AP Gliwice), zespół 15/1 Akta miasta Gliwic 1403–1944 (dalej: MGl). 113 AP Gliwice, MGl, sygn. 56. 114 AP Gliwice, MGl, sygn. 73, s. 20. 115 AP Gliwice, zespół 15/102 Archiwum rodziny Welczków z Łabęd 1636–1905. Wstęp do inwentarza, s. 3–4. 116 AP Kat, Arch Kat, sygn. 224, s. 10–14. 117 F. German: Król Jan III Sobieski ..., s. 29. Autor korzystał z Liber Baptizorum, Anno Domini 1683, pagina 484, numeri currente 47 et 48. 118 Obecnie Pietrowice Wielkie, województwo śląskie, powiat raciborski. 119 J. Sobieski: Dyariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683..., s. 5–6. 112

26

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

Marcin Kopiec przytacza w swojej książce epizod skądinąd nieznany, a dotyczący spotkania w drodze do Rud właściciela Sośnicowic Jana Kozłowskiego120, weterana walk z Turkami121. Żadne archiwalia jednak tego już nie potwierdzą, ponieważ z miejscowości tej brak dokumentacji sprzed 1945 roku. Archiwiści niemieccy, przeprowadzając w 1936 i 1939 roku kontrolę w pałacu, stwierdzili, że brak tam starych akt, natomiast samo miasto przechowywało dokumenty pergaminowe, a w rękach prywatnych znajdował się urbarz od 1567 i inne dokumenty i księgi od 1579 roku122. Po 1945 roku ślad po nich zaginął. Kopiec podaje również wiele szczegółów dotyczących przywitania zgotowanego królowi w Rudach, tylko znów trudno ustalić skąd czerpał te informacje, skoro do dokumentów przechowywanych w archiwum książąt Hohenlohe-Schilingsfürst w Rudach nie został dopuszczony. Jak sam pisze: „Żadna wiadomość o naszym wielkim chrześcijańskim królu, poza progi klasztoru, na świat się nie przedostała. Na próżno pukaliśmy do komnat wiekowej biblioteki, która ma być nietknięta od czasu kasacji opactwa Rudzkiego. Strzeże ją Anglik, o charakterystycznym, zimnym wyglądzie, lecz czy mąż nauki – nie wiadomo” 123. Prawdopodobnie ostatnim korzystającym z tego zasobu badaczem był ksiądz werbista Emil Drobny, który zbierał materiały do dziejów opactwa cystersów w Rudach Raciborskich i szukał dowodów jego polskości. Przygotował pracę, której tytuł brzmiał „Analecta Raudensia”. Miała się ona ukazać w 1940 roku w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku” w tomie VI. Publikację uniemożliwił wybuch wojny, a rękopis zaginął w czasie okupacji124. W latach 1941–1942 archiwum przeglądali pracownicy Staatsarchiv Kattowitz (okupacyjnego, niemieckiego Archiwum Państwowego w Katowicach). Stwierdzili, że znajdują się tam dokumenty pochodzące jeszcze sprzed sekularyzacji klasztoru. Udzielono im również informacji, że bliżej nieokreślona część akt została wywieziona do Corvey125 (prawdopodobnie dokumenty rodzinne). Nieco wcześniej, w 1939 roku, książę Wiktor III126 podarował katowickiej placówce archiwalnej 9 tomów rachunków cystersów127. Archiwum w Rudach uległo prawdopodobnie całkowitemu zniszczeniu w 1945 roku. Po wkroczeniu sowietów zamek został spalony wraz z całą swoją zawartością. Po noclegu w Rudach król Jan III Sobieski udał się do Raciborza.

O Janie Kozłowskim, właścicielu Sośnicowic, brak bliższych informacji. M. Kopiec: Król Sobieski..., s. 86–89. 122 AP Kat, Arch Kat, sygn. 229, s. 23; AP Kat, zespół 12/138 Górnośląski Urząd Porad Archiwalnych w Katowicach [Archivberatungsstelle Oberschlesien Kattowitz] [1935] 1942–1945 (dalej: Archivber Kat), sygn. 8, s. 117–118; AP Kat, Archivber Kat, sygn. 9, s. 213–216. 123 M. Kopiec: Król Sobieski..., s. 90. 124 F. German: Król Jan III Sobieski ..., s. 34–35. 125 Corvey – miejscowość w Nadrenii Północnej-Westfalii (Niemcy), siedziba opactwa, po sekularyzacji własność książąt Hohenlohe-Waldenburg–Schillingsfürst von Ratibor und Corvey. 126 Wiktor III książę raciborski i von Corvey (1879–1945), ostatni właściciel dóbr raciborskich (w latach 1923–1945). A. Kuzio–Podrucki: Hohenlohe w Europie, na Śląsku, w Katowicach. Tarnowskie Góry 2012, s. 106–110. 127 AP Kat, Arch Kat, sygn. 243, s. 84–90; AP Kat, Arch Kat, sygn. 229, s. 22–29.

120 121

27

Sławomira Krupa

Krieges Nachricht donosił: „22 hujus [sierpnia]128 Jego Królewski Majestat milę od Rud, gdzie jest piękny klasztor cysterski, pernoctiret, następnego dnia przybył do Raciborza na obiad i zamieszkał w naszym zamku. Z naszą hrabiną, hrabią Prassmania i paniami von Zierotin grał przy stoliku w al. Umbra [lombr], a królewicz [grał] z dziewczętami. Po skończonej grze zgromadzeni przeszli do stołu, gdzie po lewicy króla zasiadał królewicz, a za nim wiele wytwornego fraucymeru razem z naszą hrabiną i panienką [Oppersdorf], które również zostały zaproszone. Żaden z jego kawalerów nie brał udziału w posiłku prócz hetmana koronnego, koniuszego koronnego i kilku pułkowników, inni kawalerowie, jak też nasi odczekali, pośród których hrabia Colonna i hrabia von Proskow byli komisarzami. Król to pan bardzo otyły i wybornej miny miał na sobie pod spodem niebieską szatę, złotem przerabianą [żupan], na której na niebieskiej wstędze prześliczną gwiazdę diamentową przy lewym boku nosił, bezcenną, na wierzchu zaś brunatną suknię z pięknego holenderskiego sukna [kontusz], na niej po lewej stronie gwiazdę z samych pereł, jak wielki groch, a po prawej stronie wielki złoty łańcuch, na którym zawieszone było złote puzderko, na głowie szkarłatną, piękną czapkę sobolową, cały czas jednak siedział z odsłoniętą głową. Po posiłku z gwardią przyboczną i całym dworem pojechał konno milę za Racibórz, ale armia pozostała pod Raciborzem i dopiero następnego dnia ruszyła z całą artylerią przez Most Raciborski – tam dopiero można było dobrze zobaczyć armię, bo maszerowała jedna kompania za drugą, bez najmniejszej przerwy trwał ten przemarsz od godziny drugiej do ósmej wieczór, także kolejnego przeszło jeszcze pięć regimentów piechoty, po ośmiu dniach nadeszło do tego osiem tysięcy wojska z Litwy. [...] Wszyscy husarzy mają skrzydła, a ich ubrania całkowicie z wilczych futer z włosem na wierzchu. Ich bronią: kopia, para pistoletów i szabla. Arkebuzerzy mają pancerze. Jest również 5000 Ormian nie ujętych w wykazie. Noszą oni długie czerwone czapki, krótkie kaftany bez rękawów i długie spodnie jak Wałachowie. Ich bronią: topór i muszkiet. Wszystkie kompanie na sztandarach i chorągwiach mają krzyże”129. O pobycie w Raciborzu świadczy korespondencja samego króla kierowana do żony. W liście z Ołomuńca, datowanym na 25 sierpnia wzmiankuje o pobycie w dniu 24 sierpnia w Raciborzu, na zamku u hrabiego Oppersdorfa, gdzie – tak samo jak syn – pisze o bardzo dobrym przyjęciu. Wspomina o urodzie obecnych kobiet, o zabawach i grach urządzonych na jego cześć: „Byliśmy też wczora w Raciborzu u p. grafa Obersdorfa w zamku, ale się jemu nie godziło nas częstować, tylko z kamery cesarskiej. Sama p. grafowa sprowadziła najmniej dam trzydzieści, które siedziały z nami do stołu [...]. Graliśmy w karty przed obiadem”. Wspomina też o Ślązakach: „Lud tu niewymownie dobry i błogosławiący nam; kraj cudownie wesoły”130. Z kolei Marcin Kątski pisał: „Die 24 Augusti, we wtorek, pod Raciborzem stanęliśmy. Tam króla częstował graf Obersdorff. Madame Obersdorff z córkami i siłą dam jeździły po obozie, przypatrując się i były w namiotach hetmańskich”131. Błąd korespondenta gazety. W Raciborzu Jan III Sobieski przebywał 24. VIII. Maria Kazimiera i Jan Sobieski..., s. 25–26 – list z 25. VIII 1683 r., Opawa; M. Kątski: Diariusz..., s. 32. 129 Fragment „Neu- Ankommender Krieges-Kurier...“ cytowany w: Sobieski in Ratibor. Aus Ratibor in Oberschlesien…, s. 81–84, B. Nitsche: Historia miasta Gliwice..., s. 138–139; A. Weltzel: Geschichte..., s. 203–204. 130 Maria Kazimiera i Jan Sobieski..., s. 25–26 – list z 25. VIII 1683 r., Opawa. 131 M. Kątski: Diariusz..., s. 32. 128

28

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

Niestety, los nie obszedł się najłaskawiej z dokumentami rodziny Oppersdorffów podejmujące polskiego króla w Raciborzu, związanej z Rzeczpospolitą wieloma interesami. Jej archiwum i biblioteka, przechowane na zamku w Głogówku, należały do największych na Śląsku. Prawdopodobnie w 1945 roku w całości uległy zniszczeniu (istnieje niepotwierdzona relacja o  wywiezieniu akt do Związku Radzieckiego132. W dodatku inwentarze i katalogi archiwum nie zostały przed wojną opublikowane i posiadamy niewiele informacji o jego zasobie. Strata ta jest dodatkowo bolesna, ponieważ było to w zasadzie archiwum rodzinne Oppersdorffów (znajdowały się w nim również dokumenty linii czeskiej tej rodziny) i były w nim przechowywane materiały od XIV wieku. Przez długi okres było zupełnie nie-uporządkowane (a materiały wrzucone do skrzyń i worków), dopiero w XIX wieku przystąpiono do uporządkowania dokumentów, a prace trwały aż do okresu międzywojennego. Wiadomo, że archiwum liczyło około 10 000 jednostek archiwalnych, między którymi znajdowała się dokumentacja dotycząca dóbr raciborskich, ogromna korespondencja (w tym z XVII wieku) i pamiętniki, jednym słowem wszystko, co dotyczyło bogatej historii Śląska i Moraw133. Obecnie bezpowrotnie utracone. W zasobie Oddziału w Raciborzu katowickiego Archiwum znajduje się jeszcze zespół akt Komora Książęca Zamku w Raciborzu134. Komora (utworzona 27 września 1820 roku) zarządzała dobrami górnośląskimi (księstwo raciborskie) Wiktora Amadeusza landgrafa von Hessen-Rheinfels-Rothenburg, które w 1834 roku odziedziczył siostrzeniec jego żony Wiktor Maurycy książę von Hohenlohe-WaldenburgSchillingsfürst (od 1840 roku Herzog von Ratibor). W rękach rodziny Hohenlohe majątek pozostał do 1945 roku. W jego skład wchodziły fideikomisy: Racibórz, Rudy, Sośnicowice, Zębowice i dobra allodialne (łącznie: 33 393 ha)135. Archiwum komory przechowywane było w Raciborzu na ulicy Zamkowej. Niemieccy archiwiści, kontrolujący je w okresie II wojny światowej, twierdzili, że znajdują się tam akta od XVI wieku, jednak bez jakiejkolwiek ewidencji136. Przed nadejściem frontu, z końcem 1944 roku, przeniesiono je do dworku myśliwskiego na terenie Łężczoka (obecnie rezerwat przyrody, a do 1945 własność książąt raciborskich), daleko od głównych dróg. Tym sposobem większość akt ocalała, jakkolwiek do roku 1951 przypuszczano, że zostały zniszczone w czasie wojny. O tym, że jest inaczej, poinformował ówczesnego kierownika Powiatowego Archiwum Państwowego w Raciborzu Wiesława Wyglendę jeden z  pracowników Nadleśnictwa Kuźnia Raciborska. W  1952 roku przejęto je do zasobu Archiwum. Niestety, wśród zachowanej dokumentacji nie udało się odnaleźć akt związanych z pobytem króla Sobieskiego i polskiego wojska

A. Starczewska–Wojnar: Archiwalia wytworzone do 1945 r. w AP w Opolu. [W:] Otwarty skarbiec pamięci. Studia zespołu Archiwum Państwowego w Opolu zebrane z okazji 60-lecia powstania instytucji. Red. M. Lenart. Opole 2013, s. 73, 75. 133 M. Wiszniewska: O archiwum i bibliotece zamku w Głogówku. „Rocznik Głogówecki. Portret 2001” 2001, nr 2 – opublikowany na stronie http://glogowek-online.pl/component/content/article/5-artykuly-i-opracowania/134-o-archiwum-i-bibliotece-zamku-w-gsog.html (dostęp 16. V 2013 r.). 134 Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Raciborzu (dalej: AP Racibórz), zespół 18/16 Komora Książęca Zamku w Raciborzu [Herzogliche Kammer zu Schloss Ratibor] XVIII wiek – 1945. 135 A. Kuzio–Podrucki: Hohenlohe w Europie..., s. 106–110; Z. Jedynak, Z. Kiereś: Wielkie rody, wielka własność. Katowice 2006, s. 38–40. 136 AP Kat, Arch Kat, sygn. 173, s. 550–555; AP Kat, Arch Kat, sygn. 229, s. 23–29. 132

29

Sławomira Krupa

w Raciborzu. Czy wcześniej tam były nie jest to już możliwe do ustalenia137. Tragiczny los spotkał archiwalia miasta Raciborza. W połowie XIX wieku zasobem tego archiwum zainteresował się ksiądz dr Augustyn Weltzel, piszący monografię miasta Racibórz. W XX wieku dr Ezechiel Zivier zapisał, że w archiwum miejskim przechowywany jest między innymi. zbiór akt od roku 1640 do XIX wieku. Być może były wśród nich protokolarze miejskie oraz rachunki zawierające interesujące informacje o pobycie w tym mieście Jana III Sobieskiego. Wskazuje na to zachowany spis, sporządzony przez archiwistę miejskiego Kurta Kudlę w roku 1928, który wymienia akta zarządu miejskiego od 1584 roku oraz dokumentację finansową od 1571 roku. Niestety, w 1945 roku wkraczające wojska sowieckie spaliły znaczną część miasta. Ofiarą płomieni padły wszystkie archiwalia miejskie znajdujące się wówczas w ratuszu. Ocalały tylko pergaminy, wcześniej ewakuowane z miasta138. W zasobie Oddziału w Raciborzu przechowywany jest również zespół akt Amtsgericht Ratibor [Sąd Obwodowy w Raciborzu], w skład którego wchodzą akta sięgające XVI wieku, a dotyczące wszystkich spraw sądowych i gruntowych dóbr raciborskich139. Akta ocalały z pogromu II wojny światowej, ale w 1997 roku padły ofiarą powodzi, jaka nawiedziła wówczas miasto. Dzięki zaangażowaniu pracowników Archiwum zostały jednak w większości ocalone i ponownie są porządkowane. Wśród dokumentacji zespołu, liczącej prawie 600 m.b. i 60.000 j.a., a nie posiadającej właściwie żadnej ewidencji, Norbert Mika poszukujący informacji do książki „Dzieje ziemi raciborskiej”. odnalazł w  wyniku przeprowadzonej kwerendy listy opata rudzkiego klasztoru cystersów Józefa Franciszka Heringa (Herenk) do władz śląskich w sprawie kolejnych przemarszów wojsk polskich przez tereny należące do opactwa. Opat donosił w nich, że ludność w obawie przed ich uciążliwością uciekała do lasów, prosił o zmianę tras kolejnych przemarszów, informował o poniesionych przez ludność kosztach140. Z Raciborza król, wyprzedzając swoje główne siły, ruszył, by szybko stanąć nad Dunajem – zgodnie z tym, co obiecał Karolowi Lotaryńskiemu. Noc 24/25 sierpnia spędził w Pietrowicach Wielkich, po czym 25 sierpnia dotarł do Opawy141, gdzie był radośnie witany. Następnie po noclegu w miejscowości Dvorce 26 sierpnia przybył do Ołomuńca, gdzie czekał na niego prezydent komory śląskiej Krzysztof von Schaffgotsch142, który na życzenie cesarza nalegał na przyspieszenie marszu. Po noclegu w Ołomuńcu król ruszył przez Vyškov do Brna, a potem do Mikulova, gdzie 31 sierpnia spotkał Karola Lotaryńskiego i innych dowódców. 5 września nad Dunajem (Stetteldorf) wędrujące różnymi drogami wojska królewskie połączyły się, by 12 września pokonać wojska Kara Mustafy pod Wiedniem143. J. Szukałowski: Wstęp do zespołu Herzogliche Kammer zu Ratibor (rękopis przechowywany w Oddziale w Raciborzu Archiwum Państwowego w Katowicach razem ze spisem roboczym akt). 138 S. Wracławek: Dzieje Archiwum Miejskiego w Raciborzu. „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 1996, nr 13, s. 193–201. 139 AP Racibórz, zespół 18/11 Sąd Obwodowy w Raciborzu [Amtsgericht Ratibor] 1513–1945 (dalej: Amtsger Ratibor). 140 AP Racibórz, Amtsger Ratibor, sygn. rob. VII. 2, k. 23–27. Schöffenbuch Protokolle 1663–1721. 141 Miasto na Morawach, Czechy, do 1918 r. stolica księstwa opawskiego. 142 Krzysztof Leopold von Schaffgotsch (1623–1703), dyplomata i podskarbi cesarski, poseł w Warszawie, podczas wyprawy wiedeńskiej pełnił funkcję pełnomocnika Leopolda I przy Janie III Sobieskim. A. Kuzio–Podrucki: Schaffgotschowie. Zmienne losy śląskiej arystokracji. Bytom 2007, s. 33–40, 136. 143 K. Piwarski: Jan III na Śląsku..., s. 18–19. 137

30

Stan

zachowania materiałów archiwalnych…

Chociaż Jan III Sobieski przebywał na Śląsku ledwie kilka dni, były one znaczące dla tego regionu. Przyjęcie zgotowane królowi przez władze było bardzo życzliwe. Mimo wszystkich incydentów spowodowanych przez wojsko, witany był przez Ślązaków gorąco. Witający doskonale zdawali sobie sprawę, przed jakim niebezpieczeństwem chroni ich pojawienie się tej armii. Co prawda najobszerniejsza biografia Jana III Sobieskiego pióra Zbigniewa Wójcika podaje, że żołnierze polscy dopuszczali się licznych rabunków i gwałtów, a w magazynach założonych specjalnie na okres przemarszu wojsk polskich brakowało żywności i zaopatrzenia144, ale z tak jednostronnie negatywnym przekazem trudno się zgodzić. Z zachowanych materiałów wynika, że nie ukrywano obaw, co do zachowania się wojska (stąd prośba by nie wkraczano do miast), ale żołnierze byli wyjątkowo surowo trzymani w karbach, jak na XVII-wieczne obyczaje w tym względzie. Wydawałoby się, że ten czas trudny gospodarczo i politycznie powinien znaleźć swoje odzwierciedlenie w aktach miast, przez które wędrowały królewskie wojska, klasztorów i rodzin, które gościły polskiego króla, a także w dokumentacji władz. W niniejszym artykule przeanalizowano pod tym kątem zasób tylko jednego archiwum, jednak znaczącego dla oceny stanu zachowania bazy źródłowej do historii przemarszu wojsk Rzeczypospolitej przez Śląsk na odsiecz Wiedniowi. Wyniki nie są, niestety, imponujące. Kilka notatek, zapisków i dokumentów, informacje przede wszystkim o kosztach pobytu. I  świadomość, że do roku 1945 sytuacja przedstawiała się zgoła inaczej. Opowieść o polskim królu w pewnym momencie staje się opowieścią o nieodwracalnych stratach w pamięci naszego regionu, jaka dokonała się za sprawą głównie II wojny światowej. Często pozostaje tylko monotonne informowanie czytelnika, że było archiwum, ale zostało unicestwione, zanim badacze zdążyli opisać jego zawartość. Jak wynika z przedstawionych danych, niewiele mielibyśmy dzisiaj do powiedzenia o wydarzeniu, jakim była obecność Jana III Sobieskiego na Śląsku w sierpniu 1683 roku, gdyby nie fakt, że w XIX wieku wzrosło zainteresowanie historią własnego regionu i istniejące archiwalia wykorzystywali autorzy monografii miast i rodów szlacheckich. W związku z zaginięciem większości z tych dokumentów, książki Weltzela, Lustiga, Gramera czy Kopca jesteśmy zmuszeni w pewnym stopniu traktować jako swego rodzaju bazę źródłową do badań nad historią Górnego Śląska, a na współczesnych badaczach spoczywa odpowiedzialność w zakresie oceny tych źródeł. Bezkrytyczne ich cytowanie, a następnie powielanie może prowadzić do podawania jako prawd objawionych informacji, o których możemy jedynie powiedzieć, że źródłem ich był ten bądź inny regionalny badacz amator (patrz: Kopiec). Jednak przeprowadzona analiza stanu zachowania materiałów archiwalnych w zasobie katowickiego Archiwum nieodparcie prowadzi do konkluzji, że pomimo tak wielu strat nie zostało jeszcze powiedziane ostatnie słowo w zakresie naszej historycznej wiedzy o pobycie Sobieskiego i jego wojska na Śląsku, a archiwa mogą nas zaskoczyć niejednym dokumentem ukrytym w ich zasobie. Kwerenda, mająca na celu odnalezienie źródeł do tego tematu, właściwie nie została nigdy do końca przeprowadzona. Nie zbadano zawartości archiwów, w których zapewne przechowywanych jest wiele dokumentów zawierających istotne i nieznane dotąd informacje. Możliwe, że Z. Wójcik: Jan Sobieski..., s. 329.

144

31

Sławomira Krupa

dokumentacja związana ze wszystkimi kwestiami prawnymi, finansowymi i innymi, w tym raporty z przemarszu wojsk, a także dotycząca innych, interesujących spraw nadal, w  większości nieodkryta, znajduje się między innymi w  archiwach Czech i Austrii. Wszystko to dowodzi potrzeby i konieczności kompleksowej, szeroko zakrojonej kwerendy archiwalnej połączonej z oceną strat w zakresie archiwaliów. Zasadność jej przeprowadzenia została uargumentowana na przykładzie zasobu katowickiego Archiwum. Sławomira Krupa

Der Erhaltungszustand von Archivalien im Staatsarchiv Kattowitz zum Durchmarsch der Truppen von Johann III. Sobieski durch Oberschlesien im Jahr 1683 Zusammenfassung Die Autorin analysierte die Unterlagen des Staatsarchivs Kattowitz zum Durchmarsch der Truppen von Johann III. Sobieski als eine Informationsquelle zur Geschichte der Bewegung von republikanischen Truppen und der des Königs Johann III. Sobieski durch Schlesien zum Entsatz bei Wien im Jahr 1683. Beschrieben wurde der Aufenthalt des polnischen Herrschers in Anlehnung an veröffentlichte Quellen und Beiträge, und es wurde ein Vergleich mit vorhandenen Unterlagen aus den Beständen des Archivs Kattowitz gezogen. Ferner wurde auf Archivalien eingegangen, die zu allermeist während des Zweiten Weltkriegs abhanden gekommen sind.

Sławomira Krupa

The state of preservation of the archival materials from the fonds of the State Archives in Katowice on the history of the march of John III Sobieski‘s troops through Upper Silesia in 1683

Summary The author analysed the fonds of the State Archives in Katowice as source material to the history of the march of the troops of the Polish-Lithuanian Commonwealth and the king John III Sobieski through Upper Silesia to relieve Vienna in 1683. She has presented the visit of the Polish sovereign based on the published sources and studies and compared them to the preserved documents in the fonds of the Archives in Katowice. She has also described the losses of the archival materials, World War II being the main cause.

32

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Joanna Strońska–Przybyła

Historyczny zasób biblioteki Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Pszczynie – analiza proweniencji oraz katalog starych druków (1500–1800) Siedzibą pszczyńskiego Oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach jest zamek książąt pszczyńskich – zabytkowy obiekt muzealny, należący do Muzeum Zamkowego w Pszczynie. Biblioteka Archiwum mieści się w jednym z siedmiu jego magazynów na parterze w północno-wschodnim skrzydle. Książki i czasopisma złożone są na 14 regałach oraz w 3 zabytkowych, drewnianych szafach. Dzieje tego księgozbioru są ściśle związane z losami przejmowanych przez Archiwum materiałów archiwalnych. Po II wojnie światowej obowiązek zabezpieczenia pozostawionych na zamku akt książęcych, jako pierwsi przejęli: dr Michał Antonów, kierownik powołanego w 1946 roku Archiwum Państwowego w Katowicach oraz z ramienia władz wojewódzkich, konserwator okręgowy dr Józef Kluss1. Archiwum książęce zostało uznane w 1936 roku za obiekt zabytkowy, stąd tak szerokie zainteresowanie władz2. Z polecenia Koła Śląskiego Związku Bibliotekarzy Polskich i Komisji Historycznej przy Instytucie Śląskim w Katowicach przeprowadzono 10 maja 1946 roku wizytację archiwum książąt pszczyńskich. Sprawozdanie mgr Franciszka Szymiczka, bibliotekarza Śląskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach, jest pierwszym powojennym opisem stanu faktycznego książęcych archiwaliów pozostawionych na zamku w Pszczynie. Stwierdził on, że akta były złożone na parterze w dwóch pokojach i wielu szafach zabitych dla bezpieczeństwa deskami, a także na podłodze w formie hałdy kilkumetrowej wysokości (z innej korespondencji wynika, że był to stos o powierzchni podstawy 30 m2)3. Część akt oraz nieliczne książki i ustawy znalazły się również w szafach na II piętrze w pokoju nr 17 oraz w szafie w korytarzu wschodnim4. O bibliotece książęcej padło tylko jedno zdanie: „Wreszcie w dawnej sali archiwalnej znajdują się skromne resztki

1

2

3

4

T. Hajewski: Przemiany organizacyjne Archiwum Państwowego w Katowicach (1945–2012). [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 57. M. Tomczykiewicz: Idealny a realny zasób Archiwum Państwowego w Pszczynie stan na dzień 31. XII 1975. Pszczyna 1977, s. 9, mps z prywatnych zbiorów M. Tomczykiewicz. J. Strońska–Przybyła: Przyczynek do historii biblioteki Archiwum Państwowego w Pszczynie. [W:] Materiały Muzeum Zamkowego w Pszczynie. T. 10. Pszczyna 2009, s. 144. Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej: AP Kat), zespół 12/485 Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej: WAP Kat), sygn. 55/I, s. 10–11. Spis szaf, w których znajdują się resztki pozostałych akt lub spraw archiwalnych na zamku byłych książąt pszczyńskich w Pszczynie.

33

Joanna Strońska–Przybyła

bogatej ongiś biblioteki zamkowej oraz kilka ocalonych mebli z dawnego inwentarza zamkowego”5. Cały zasób pszczyńskiego archiwum książęcego – tak aktowy, jak i biblioteczny – przejęło w 1950 roku Archiwum Państwowe w Pszczynie6. Jego właściwość terytorialna rozciągała się na powiaty pszczyński i rybnicki. W 1951 roku zostało przemianowane na Powiatowe Archiwum Państwowe w Pszczynie, a w 1953 roku zostało Oddziałem Terenowym Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach. W latach 1952–1974 Oddział w Pszczynie przejął do zasobu akta powstałe na jego obszarze działania w instytucjach administracji państwowej i samorządowej, instytucjach użyteczności publicznej oraz likwidowanych lub reorganizowanych przedsiębiorstwach państwowych. Swoim zasięgiem Archiwum obejmowało wtedy powiaty: pszczyński, powiat tyski (wydzielony z ówczesnego powiatu pszczyńskiego) i rybnicki, bez wyodrębnionego z rybnickiego powiatu wodzisławskiego7. Przejęte akta to spuścizny starostwa powiatowego w Pszczynie od początku jego istnienia, wydziałów powiatowych, magistratów, urzędów katastralnych, inspektoratów szkolnych, kopalń. Oprócz materiałów archiwalnych zabezpieczono wiele księgozbiorów pochodzących z  tych instytucji. Większość z  nich posiada różnego rodzaju znaki proweniencyjne, wskazujące na pochodzenie zbiorów, nazwiska właścicieli czy wędrówkę książek8. W bibliotece pszczyńskiego Archiwum występują zapisy własnościowe, sygnujące nazwisko właściciela lub instytucję, odciski pieczątek, ekslibrisy i  sygnatury historyczne9. Wśród publikacji tworzących zasób biblioteki znajdują się liczne pozycje z zakresu historii (ze szczególnym uwzględnieniem historii regionalnej), prawa powszechnego, prawa na Śląsku, przemysłu, w tym górnictwa i hutnictwa, archiwistyki, 5

6 7 8

9

AP Kat, WAP Kat, sygn. 55/I, s. 1–3. Sprawozdanie z wizytacji byłego archiwum książąt pszczyńskich z dnia 10. V 1946 r. Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty 1950, nr 19, poz. 253. M. Tomczykiewicz: Oddział w Pszczynie. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 1, 1998, s. 105. E. Wójcik, K. Salska–Kopeć: Znaki własnościowe na książkach i ich znaczenie dla historii bibliotek – kilka refleksji po interesującym wykładzie. „Warsztaty Bibliotekarskie” 2006, nr 2, http://www.pedagogiczna.edu.pl/warsztat/2006/2/060207.htm (dostęp 19. VIII 2013 r.). Poniżej przedstawiono przykładowe grupy proweniencyjne publikacji znajdujących się w bibliotece, obrazujące jej różnorodność: 1) odciski pieczęci: instytucje użyteczności publicznej i urzędy: Sigillum Civitatis Plessnensis (sygn. bibl. 836), Magistrat der Stadt Pless (sygn. bibl. 839), Miasto Powiatowe Pszczyna (sygn. bibl. 1435), Der Bürgermeister der Stadt Pless als Ortspolizei-Verwalter (sygn. bibl. 842), Urząd Okręgowy Pszczyński – Zamek (sygn. bibl. 1448), Rzeczpospolita Polska Wojew. Śląskie Urząd Okręgowy Pszczyna powiat pszczyński (sygn. bibl. 342), Preuss. Katasteramt Rybnik (sygn. bibl. 1249), Katasteramt Loslau (sygn. bibl. 1273), Katasteramt Neurode (sygn. bibl. 1266), Der Landrat des Kreises Pless (sygn. bibl. 1501), odręcznie Landrat Pless (sygn. bibl. 448), Inspektorat Szkolny w Pszczynie (sygn. bibl. 1481), Fürstenschule Hochbergianum Pless (sygn. bibl. 679), Biblioteka Państwowego Gimnazjum w Pszczynie (sygn. bibl. 685), Biblioteka Okręgowa Urzędu Górniczego w Rybniku (sygn. bibl. 464), Invaliditäts–Alterversicherungsanstalt Schlesien (sygn. bibl. 364); książęca administracja: Fürstliche Berginspection Nicolaii O/S (sygn. bibl. 868), Generalny Pełnomocnik Księcia Pszczyńskiego (sygn. bibl. 358), Fürstlich Plessisches Wiesenbauamt (sygn. bibl. 360), Fürstlich Plessische Centralverwaltung zu Schädlitz bei Pless (sygn. bibl. 339), Herzogisch Pless’sch Generaldirektion Schädlitz bei Pless (sygn. bibl. 564), Fürstliche Centralverwaltung zu Pless (sygn. bibl. 565), Vermögens­ verwaltung des Fürsten von Pless Grundstücksverwaltung (sygn. bibl. 482), Fürstliches Vermessungsamt Schädlitz bei Pless (sygn. bibl. 469), Herz. Anh. Cöth. Rent-Cammer zu Pless (sygn. bibl. 346), 2) ekslibrisy: ex libris Spiller (sygn. bibl. 631), ex libris Aus der Bibliothek von Georg Spiller von Hauenschild (sygn. bibl. 623), ex libris von Liebert (sygn. bibl. 622), ex libris Heinrichs Lux Doebeln (sygn. bibl. 712), 3) odręczne zapisy własnościowe: Gräfin Königsdorf geb. Willy (sygn. bibl. 618: 1155k), Elsa von Moser (sygn. bibl. 625), Louise Ferdynande zu Stolberg (sygn. bibl. 1055), Zivier (sygn. bibl. 1606).

34

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

wojskowości, medycyny, architektury, astronomii, muzyki, mody. Są również pojedyncze egzemplarze pamiętników, biografii i literatury pięknej. Biblioteka Archiwum Państwowego w Pszczynie pełni funkcję księgozbioru podręcznego, wykorzystywanego przede wszystkim jako punkt wyjścia do badań archiwalnych lub jako ich uzupełnienie. Różnorodność badań naukowych podejmowanych w ciągu kilkudziesięciu lat działalności Archiwum stanowi wystarczającą, jeśli nie najważniejszą, przesłankę do utrzymywania biblioteki tak zróżnicowanej tematycznie. Na co dzień wykorzystuje się przede wszystkim słowniki, leksykony, encyklopedie i informatory. Pierwsze sprawozdanie roczne dotyczące działalności biblioteki Archiwum zostało sporządzone w 1953 roku. Zawierało jedno zdanie: „Przeglądnięto bibliotekę archiwalną w związku z pismem NDAP Nr AS–282/tjn/53, ilość: 300 tomów – praca kierownika”10. Obecnie księgozbiór liczy 3322 pozycje inwentarzowe: 1896 książek opublikowanych po 1801 roku, 1322 woluminy czasopism, 103 dzieła wydane przed 1801 rokiem (stare druki) i 1 rękopis. W bibliotece znajduje się 1949 pozycji wydanych w  latach 1680–1945. Napływają głównie wydawnictwa współczesne. W  wyniku skontrum biblioteki skorygowano liczbę starych druków. 43 pozycje uznawane za stare druki wykluczono z katalogu, gdyż zostały wydane już po 1800 roku. Były to druki okolicznościowe, które powróciły do zespołu Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie, skąd je pierwotnie wyłączono. Stare druki nie zostały fizycznie wydzielone z biblioteki i nie tworzą oddzielnego zbioru. Włączone są w ciąg książek i poukładane na regałach według kolejności wpływu i rejestracji w księdze inwentarzowej (jak reszta księgozbioru). Najliczniej reprezentowane są trzy grupy proweniencyjne: biblioteka magistratu w Pszczynie, biblioteka archiwum książęcego i biblioteka zamkowa, zwana książęcą. Czwartą grupę stanowią stare druki nie posiadające żadnych znaków własnościowych. Pierwszą grupę proweniencyjną reprezentuje księgozbiór biblioteki pszczyńskiego magistratu, której początki sięgają XVI stulecia11. Do 1716 roku magistrat działał w różnych miejscach, co było spowodowane złym stanem technicznym ratusza. Od 1478 roku urzędowanie odbywało się w domach kolejnych burmistrzów. W latach 1628–1651 siedzibą magistratu był budynek szkoły katolickiej, a następnie ponownie mieszkania burmistrzów12. Burmistrzowie piastowali swoje stanowiska przez około rok, co w praktyce oznaczało, że niemal co roku „wyposażenie ratusza” zmieniało swoje miejsce. Wszelkie dokumenty, edykty i przywileje przechowywano więc w skrzyni, przeznaczonej specjalnie do tego celu. Dzięki temu zawsze były zabezpieczone i łatwe do przeniesienia. 13 maja 1716 roku miasto zdecydowało się na zakup nowego budynku z przeznaczeniem na ratusz. Był to bardzo duży wydatek dla gminy, dlatego zapłatę rozłożono w czasie. Budynek nabyto od Anny Marii, wdowy po Mateuszu Janiku. Był to dom murowany, jednokondygnacyjny, z drewnianą przybudówką, wybudowany w 1658 roku13. Budynek ten, wielokrotnie przebudowywany, do Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Pszczynie (dalej: AP Pszczyna), zespół 17/357 Wojewódzkie Archiwum Państwowe Oddział Terenowy w Pszczynie (dalej: WAP OT Pszczyna), sygn. 45, s. 35. 11 AP Pszczyna, zespół 17/1 Starostwo Powiatowe w Pszczynie (dalej: L Pszczyna), sygn. 1010, s. 41. 12 L. Musioł: Pszczyna. Monografia historyczna. Pszczyna 1936, s. 407–409 – reprint. 13 AP Pszczyna, zespół 17/26 Akta miasta Pszczyny (dalej: M Pszczyna), sygn. 655, k. 1–3. 10

35

Joanna Strońska–Przybyła

dziś jest siedzibą pszczyńskiego ratusza. Inwentarz ratusza z 1784 roku nie wymienia biblioteki, ale informacja o czterech półkach może sugerować, że były przeznaczone do przechowywania książek14. Istnienie biblioteki w XVIII wieku potwierdzają adnotacje w książkach, zawierające datę włączenia tomu do biblioteki. O bibliotece wspomina inwentarz ratusza z 13 sierpnia 1829 roku. Wymienione zostały cztery szafy na książki (Repositoria) oraz odnotowano skrótowo tytuły dziewięciu dzieł, niestety bez podania liczby tomów i daty wydania. Były to: „Sammlung von Verordnungen”, „Oeconomische Nachrichten”, „Beiträge zur Beschreibung von Schlesien”, „Allgemeines Landrecht”, notatka: Auszug aus demselben, „Patriotisch Archiv”, „Vaters Medizinische Civil Verfassung von Schlesien”, „Cassen Anhangsbuch von Sander in Poliz:[ei] Bureau”, „Kamps Codex der Gendarmerie” i „Amtsblatt und Gesetzsammlung”15. Inwentarz z 1841 roku wyraźnie wspomina już, że dla książek sporządzono odrębny katalog. Choć nie było w ratuszu pomieszczenia z  przeznaczeniem na bibliotekę, zbiór zgromadzonych woluminów określono jako bibliotekę. Woluminy przechowywano „in der Rathstube” w szafie na książki (Bücher-Repositorium) i w drugiej, zamykanej na zamek oraz „in der Rathkanzlei” w szafie na książki (Bücher-Repositorium)16. W Archiwum Państwowym znajduje się „Allgemeines Landrecht für die Preussischen Staaten“, części II, III i IV z 1794 roku, będący tytułem nr 1 w inwentarzu miejskiej biblioteki17. W 1859 roku biblioteka liczyła 385 tomów. Były to przede wszystkim edykty, przywileje, ustawy, zbiory praw, dzienniki urzędowe, także pozycje dotyczące Śląska i Pszczyny18. W bibliotece magistratu przechowywano także mapy i plany. Potwierdza to jedyny zachowany inwentarz „Verzeichniss der Stadtbibliothek vorhandennen Karten” z około 1912 roku, zawierający właśnie taki wykaz map i planów.19 Z informacji zawartych na przedniej okładce katalogu wynika, że prawdopodobnie było ich kilkanaście. Ten dotyczący map nosił numer 11. Niektóre z ujętych w nim pozycji zachowały się do dzisiaj i przechowywane są w zespole Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie w dziale XVIII20. Kolejna informacja o bibliotece pochodzi z listopada 1938 roku. W sprawozdaniu z lustracji gospodarki i administracji miejskiej w Pszczynie, przeprowadzonej przez delegata Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego napisano, że biblioteka rozmieszczona jest „częściowo w pokoju burmistrza, częściowo w sali posiedzeń, reszta po referatach”. Księgozbiór posiadał inwentarz, aczkolwiek w opracowaniu był już nowy, obejmujący cenę książki, czego w dotychczasowym inwentarzu nie uwzględniono. W magistracie nie było osoby odpowiedzialnej za bibliotekę i kompletowanie dzienników urzędowych. Obowiązki bibliotekarza, choć nie wszystkie, piastował registrator. Do jego zadań należało prowadzenie rejestrów wypożyczeń, osobnych dla księgozbioru L. Musioł: Pszczyna..., s. 410. AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 359, k. 1–2. 16 Tamże, k. 30–31. 17 Tamże, sygn. bibl. 1228–1230. 18 Tamże, L Pszczyna, sygn. 1010, s. 41. 19 Tamże, M Pszczyna, sygn. 364. 20 Przykłady: AP Pszczyna, zespół 17/53 Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie (dalej: AKP), sygn. XVIII 1510 (oznaczenie w katalogu: Magistrat Pless Abt. II No 3); sygn. XVIII 1477 (Magistrat Pless Abt. II No 4); sygn. XVIII 1478 (Magistrat Pless Abt. II No 5). 14 15

36

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

i dzienników urzędowych, które miały własną ewidencję21. W bibliotece pszczyńskiego Archiwum przechowywane są nieliczne, zachowane tomy. Zostały przejęte wraz z zasobem aktowym w dwóch częściach: w 1952 roku– stare druki i pozycje do połowy XIX wieku (brak podanej liczby tomów), a w 1964 roku– pozycje z końca XIX wieku do 1948 roku, w sumie 99 tomów22. Spośród najstarszych tytułów należałoby wymienić: – „Käyser=und Königlichen Privilegien, Statuten und Sanctionum Pragmaticarum Des Landes Schlesien” z lat 1717–1730, wydanych we Wrocławiu przez Christiana Brachvogela (6 tomów)23, – „Sammlung aller in dem souverainen Herzogthum Schlesien und dessen incorporirten Graffschafft Glatz in Finanz=Justitz=Criminal=Geistlichen Consistorial-Kirchen=Sachen w.w. [...] publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten w.w. welche von der Zeit der glorwürdigsten Regirung Friedrichs Königes in Preussen als souverainen Obersten Herzogs von Schlesien”, wydane w latach 1744–1811 przez Oficynę Kornów we Wrocławiu (32 tomy)24, –„Beytraege zur Beschreibung von Schlesien” autorstwa Friedricha Alberta Zimmermanna, wydanych w latach 1783–1791 przez Johanna Ernsta Trampa w Brzegu (10 tomów)25, –„Allgemeines Landrecht für die Preussischen Staaten”, części II, III i IV wydane w 1794 roku w Berlinie (3 tomy)26. Miejskie stare druki to 47 woluminów. Oznakowane zostały przez naklejenie na grzbiecie żółtej kartki z numerem z inwentarza oraz umieszczenie – po wewnętrznej stronie przedniej okładki lub na pierwszej stronie – odcisku pieczęci magistratu i odręcznych adnotacji: „Rathaus Pless”, „Zur Rathauslichen Bibliothec”, „Catalog No 1”. Niektóre książki opieczętowano dwukrotnie27. Widnieją w nich odciski pieczęci z napisem Sigillum Civitatis Plesnensis używanej w latach 1710–1844 oraz z napisem Magistrat der Stadt Pless używanej w latach 1880–1917.28 Spotyka się również przekreślone stare numery inwentarza i naniesione nowe, co sugeruje, że księgozbiór wielokrotnie inwentaryzowano. Obecnie książki są przemieszane, nie mają żadnego układu i nie stanowią kolekcji. Pod względem tematycznym dotyczą w znacznej większości dziedziny prawa. Wyjątkiem są „Beytraege zur Beschreibung von Schlesien” opisujące Śląsk. Wszystkie zostały wydane w języku niemieckim. Drugą grupę proweniencyjną reprezentują szczątki biblioteki książęcej, zwanej zamkową. Zachowana dokumentacja źródłowa nie pozwala na ustalenie momentu jej złożenia. O istnieniu biblioteki nie wspomina najstarszy znany inwentarz pszczyńskiego zamku z 1664 roku29. Wydaje się, że twórcą właściwej biblioteki zamkowej w  Pszczynie był Fryderyk Erdmann Anhalt–Cöthen, książę pszczyński w  latach AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2342, s. 18–19. Tamże, WAP OT Pszczyna, sygn. 239, s. 16 – 1952 rok, sygn. 242, s. 15 – 1964 rok. Tamże, sygn. bibl. 1221–1226. 24 Tamże, sygn. bibl. 1188–1219. 25 Tamże, sygn. bibl. 1233–1242. 26 Tamże, sygn. bibl. 1228–1230. 27 Tamże, sygn. bibl. 1228. 28 M. Kaganiec: Herby miast województwa śląskiego. Katowice 2007, s. 153–154. 29 AP Pszczyna, AKP, sygn. IV 516; B. Spyra: Przewodnik po zespołach Archiwum książąt pszczyńskich w Pszczynie. Warszawa 1973, s. 22–23. 21 22 23

37

Joanna Strońska–Przybyła

1767–1797. Jako pierwszy z tej rodziny zamieszkał na stałe w Pszczynie. Rezydencją poprzednich właścicieli ziemi pszczyńskiej, Promnitzów, były Żary na Dolnych Łużycach, dlatego jest wielce prawdopodobne, że to właśnie tam tworzyli swoją bibliotekę. W pszczyńskim Archiwum Państwowym znajduje się najstarszy zachowany katalog księgozbioru z około 1781 roku. Nie posiada tytułu i jest nieautoryzowany30. Według zawartych w nim informacji, ówczesna biblioteka podzielona była na 6 działów: wojskowość – 55 tytułów, rozmaitości – 69 tytułów, historia – 42 tytuły, geografia – 39 tytułów, teologia – 24 tytuły, ekonomia – 152 tytuły31. Brak pozycji z literatury pięknej wskazuje na jej użytkowy charakter. Następnym właścicielem zbiorów na pszczyńskim zamku był książę Fryderyk Ferdynand Anhalt–Cöthen. Za jego panowania (1797–1818) dwór w Pszczynie przeżywał lata największego rozkwitu. Z  tego czasu zachowały się 2 inwentarze książkowe biblioteki zamkowej. Pierwszy został sporządzony w latach 1811–1814 przez nadwornego kaznodzieję Johanna Samuela Richtera32. Zastosował on układ według formatów książek i działów tematycznych, usytuowanych w 9 odrębnych, ponumerowanych szafach. W  rubrykach wymienił: nazwisko autora, tytuł, miejsce i  datę wydania, liczbę tomów. W bibliotece znajdowały się publikacje z następujących dziedzin: beletrystyka francuska i niemiecka; almanachy i katalogi; ekonomia i weterynaria; geografia i statystyka; teologia; wojskowość; matematyka – fizyka – historia naturalna; kartografia – historia – biografie; historia – polityka33. Drugi inwentarz biblioteki zamkowej w Pszczynie pochodzi z 1817 roku34. Jego twórcą był kandydat na pastora Fryderyk Ernst Jacob. Zawiera tytuły publikacji i daty wydań. Książki zajmowały już wtedy 16 szaf, a posegregowane były według następujących dziedzin: szafa nr I: beletrystyka francuska – filologia – filozofia; szafa nr II: beletrystyka niemiecka; szafa nr III: ekonomia; szafa nr IV: ekonomia – technologia – gospodarka państwowa, szafa nr V: fizyka – matematyka, szafa nr VI: geografia; szafa nr VII: teologia; szafa nr VIII: polityka – wojskowość; szafa nr IX: nauki wojskowe; szafa nr X: historia państw i wojen; szafa nr XI: historia; szafa nr XII: rozmaitości oraz 4 szafy nr XIII–XVI: z drukami ze wszystkich wyżej wymienionych dziedzin35. W wyniku prac inwentaryzacyjnych książki otrzymały sygnatury, które widnieją na zachowanych do dzisiaj egzemplarzach. Składają się z dwóch części: cyfry rzymskiej określającej numer szafy i cyfr arabskich lub liter określających kolejne pozycje, np. V43, IVc, XR. Kolejna inwentaryzacja biblioteki przypadła w okresie zmiany dynastii panującej na ziemi pszczyńskiej. W 1846 roku nowym księciem pszczyńskim został Jan Henryk X von Hochberg. Z tego okresu pochodzi inwentarz główny i 14 inwentarzy AP Pszczyna, AKP, sygn. II 925. J. Polak: Starodruki katalog zbiorów. Pszczyna 1984, s. 6. Johann Samuel Richter (1764–1840) był proboszczem i organizatorem życia społecznego w ewangelickiej parafii w Hołdunowie w latach 1795–1816. Richter Johann Samuel. [W:] Słownik biograficzny ziemi pszczyńskiej. Pszczyna 1995, s. 242–243. 33 AP Pszczyna, AKP, sygn. II 920. Catalogus Der Fürstlich Anhalt Coethen–Plessisch. Schloss Bibliotheque, aufgenommen in der Jahren 1811, 12 und 1814, von dem Hofprediger Richter. 34 Tamże, sygn. II 921. General Catalog der Hochfürstl. Anhalt Cöthen Plesser Hof-Bibliothek angefertigt im Jahre 1817 von Friedrich Ernst Jacob Candidaten des Predigtantes. 35 J. Polak: Starodruki..., s 11. 30 31 32

38

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

tematycznych, z których w pszczyńskim Archiwum zachowały się tylko 336. W tych inwentarzach sygnatury tworzone były za pomocą cyfr arabskich, wpisanych w różnokolorowe pola, np. sygnatura na różowym polu dotyczyła budownictwa, na niebieskim – tytułów związanych z ekonomią. W 1865 roku przeprowadzono reorganizację biblioteki.37 Znaczną jej część przewieziono do Książa. W swojej siedzibie rodowej Hochbergowie posiadali wielką fundacyjną bibliotekę prywatną, którą zasilili odziedziczonym księgozbiorem. W Pszczynie pozostała nikła część zbiorów jako biblioteka podręczna38. Niewielki zachowany fragment biblioteki zamkowej, przechowywany w pszczyńskim Archiwum, zawiera pozycje o bardzo różnorodnej tematyce, co świadczy o szerokich zainteresowaniach właścicieli księgozbioru. Wśród ogólnej liczby książęcych woluminów jest 26 starych druków, 29 pozycji z XIX wieku i 21 tytułów bez podanej daty wydania. 20 pozycji posiada pieczęcie Anhalt–Cöthen, pozostałe druki zostały zidentyfikowane na podstawie sygnatur historycznych i przez porównanie tytułów w inwentarzach. Zachowało się 5 egzemplarzy sygnowanych nazwiskiem Hochbergów.39 Stare druki reprezentują następujące dziedziny: budownictwo – 1 tytuł, ekonomia – 1 tytuł, beletrystyka francuska – 2 tytuły, wojskowość, polityka, historia państw i wojen – 3 tytuły, geografia, fizyka, matematyka – 5 tytułów, słowniki – 1 tytuł, rozmaitości – 2 tytuły, czasopisma, periodyki, katalogi – 11 tytułów. Są to wydawnictwa w językach niemieckim i francuskim. Stare druki z biblioteki zamkowej przechowywane w pszczyńskim Archiwum Zidentyfikowane dzięki odciskom pieczęci Anhalt–Cöthen oraz sygnaturom historycznym

Sygnatury: 554, 473, 615, 3100, 996, 1483, 481, 2873, 1102, 1110, 1001, 1030, 608, 964, 1034

Zidentyfikowane w inwentarzach historycznych

Sygnatury: 1028/1, 1028/2, 1029, 475, 1092, 413, 414, 415, 634, 1000, 1092

Trzecią grupę proweniencyjną stanowi zachowany fragment biblioteki archiwum książęcego. Po odejściu na emeryturę radcy i archiwisty Schaeffera w 1851 roku na zamku w Pszczynie nie było archiwisty aż do 1892 roku, kiedy to wakat został obsadzony przez dr. Ezechiela Ziviera40. W 1903 roku wybudowano nowy gmach dla Dyrekcji Dóbr Książęcych. W kilku, z ponad 30, pokojach miało swoją siedzibę również archiwum książęce. Na prośbę AP Pszczyna, AKP, sygn. II 923. Katalog I der öconomischen Werke aus der Kammer-Bibliothek; sygn. II 924, Katalog II der Kammer-Bibliothek hinsichtlich das Bau-Kunst; sygn. II 925, Katalog III, der Kammer-Bibliothek die Werke betreffend: A. Hütten-Betrib, B. Bergbau, C. Forst-Wessen, D. Polizey Wissenschaft, E. Juristischen Inhalts und verschiedenen Inhalts. 37 Tamże, sygn. II 922. 38 J. Polak: Starodruki..., s. 11–12. 39 AP Pszczyna, sygn. bibl. 612. 40 P. Matuszek, J. Szczepańczyk: Dzieje Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Pszczynie. [W:] Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Pszczynie – informator o zasobie archiwalnym. Katowice 2009, s. 9; B. Kalinowska–Wójcik: Ezechiel Zivier – życie i działalność archiwisty i historyka na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX wieku. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 4, 2008, s. 38–39; T. Włodarska, B. Spyra: Historia Archiwum Książąt Pszczyńskich. „Archeion” 1962, t. 37, s. 199. 36

39

Joanna Strońska–Przybyła

Ziviera książę zgodził się zakupić materiały potrzebne do skompletowania biblioteki podręcznej przy archiwum. Znalazły się w niej publikacje prawnicze, historyczne i leksykalne, pomocne przy korzystaniu z akt41. Wiele pozycji dotyczyło historii pszczyńskiego wolnego państwa stanowego. Zivier wykorzystywał akta przede wszystkim do własnych celów badawczych, dlatego zadbał, aby podręczny księgozbiór był dobrze zaopatrzony. O jego pracy naukowej świadczą dzieła. Wiele z nich znajduje się w bibliotece Archiwum w Pszczynie – nie tylko w formie książek, ale też licznych nadbitek autorskich. Niektóre podpisane są jego nazwiskiem42. W 1938 roku, w wyniku prac inwentaryzacyjnych, w archiwum książęcym zgromadzono w jednym miejscu rozproszone po różnych pokojach książki, czasopisma i gazety. Sporządzono też dla nich inwentarz. Była to książka o 209 stronach, zawierająca 1381 pozycji z lat 1619–1922 o treści historycznej, prawnej, dotyczące spraw biblioteczno-archiwalnych i I wojny światowej43. Z powodu wybuchu II wojny światowej postanowiono ewakuować archiwum książęce wraz z najcenniejszymi egzemplarzami biblioteki. W  1945 roku zasób trafił do Wałbrzycha, gdzie zdeponowano go w gmachu Dyrekcji Dóbr Księcia Pszczyńskiego. Porzucone w zamku pszczyńskim akta i książki zabezpieczyła dyrekcja Muzeum, która w połowie 1945 roku przejęła zamek. W  ramach akcji zwalczania niemczyzny większość książek z księgozbioru książęcego i archiwalnego zostało zniszczonych, spalonych lub wyrzuconych, a w konsekwencji rozkradzionych. Był to ostatni przypadek niszczenia omawianych zbiorów. W 1946 roku przywieziono z Wałbrzycha rewindykowane akta pszczyńskie. Dalsze ich losy związane są już z Archiwum Państwowym w Katowicach, które zajęło się ich zabezpieczaniem. W tej grupie proweniencyjnej zachowało się 7 starych druków: 4 druki okolicznościowe, 2 dysertacje z dziedziny medycyny autorstwa pszczyńskich lekarzy i chirurgów Joannesa Fridericusa Pfaffa i Gottfrieda Keyselitza oraz mowa na temat szkolnictwa publicznego. Najstarszy z nich pochodzi z 1680 roku. Wydany został na okoliczność śmierci matki Baltazara Erdmanna Promnitza, Eleonory, zmarłej 26 marca 1679 roku44. Wszystkie posiadają odciski pieczęci Archiv des Fürsten von Pless lub sygnatury z ostatniego inwentarza biblioteki. Stare druki bez ustalonej proweniencji tworzą czwartą grupę, liczącą 23 woluminy. Wśród nich znajdują się plessiana, dysertacja z dziedziny prawa, fragment atlasu bitew „Plans von Zwey und Vierzig Haupt-Schlachten, Treffen und Belagerungen des Siebenjaehrigen Kriegs” z 1789 roku, druki okolicznościowe i kilka czasopism „Deutsches Museum”. Wśród nich 3 stare druki wydane są po łacinie, 2 po francusku, a 18 w języku niemieckim. Tematyka starych druków jest bardzo różnorodna, ujmuje właściwie wszystkie dziedziny życia. Odpowiadały one potrzebom i zainteresowaniom osób gromadzących zbiory. Druki pochodzą z różnych oficyn Niemiec, Śląska (przede wszystkim AP Pszczyna, AKP, sygn. I 59, s. 160. Przykłady: Akten und Urkunden zur Geschichte des Schlesischen Bergwesens (sygn. bibl. 1606), Hans Heinrich XI Hochberg von Pless (sygn. bibl. 1518), Fürstenstein (sygn. bibl. 1519), Die Jagd im Fürstentum Pless in Oberschlesien von den ältesten Tagen bis auf unsere Zeit (sygn. bibl.1866). 43 AP Pszczyna, AKP, sygn. XVI 494, k. 90. Szczegółowe sprawozdanie z inspekcji archiwum pszczyńskiego przeprowadzonej w dniach 5. i 6. V 1938 r. przez dr. Kazimierza Kaczmarczyka, kierownika archiwum. 44 Tamże, sygn. bibl. 1060. 41 42

40

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

Wrocławia), są też publikacje gdańskie. Woluminy wydane przed 1801 rokiem trudno uznać za dzieła sztuki introligatorskiej. Większość z nich posiada miękkie papierowe okładki lub jest bardzo zniszczona. Niektóre zostały oprawione w skórę z wyciskanymi grzbietami lub w tekturowe okładki ze skórzanymi grzbietami, ze złoconymi ornamentami, tzw. oprawy półfrancuskie. Jeden druk oprawiony jest w biały pergamin, nie posiada żadnych zdobień („Des Aller Durchlauchtigsten, Großmaechtigsten Fuersten und Herrn Friderichs, Koenigs in Preussen und Souverainen Herzogs in Nieder=Schlesien, Neue Process-Ordnung”). Jest też dzieło oprawne w kremowy jedwab. Stare druki zostały ujęte w  katalogu w  czterech grupach proweniencyjnych. W ich obrębie dzieła ułożono alfabetycznie. W opisie zachowano oryginalną pisownię tytułów, nie rozwijano skrótów. Ponadto zostały podane zapisy proweniencyjne, dawne sygnatury, a także skrócone opisy oprawy. Ostatnim elementem opisu jest obecna sygnatura dzieła. Przy wielotomowych dziełach cechy wspólne dla wszystkich woluminów (oprawę, proweniencję) podano na końcu, przy poszczególnych woluminach uwzględniono jedynie cechy indywidualne.

Katalog starych druków * I. Biblioteka pszczyńskiego magistratu: 1. ALLGEMEINE Allgemeine Gerichtsordnung für die Preußischen Staaten. T. 1–3. Berlin: des Kön. Preuss. Geh. Commercien-Rathes Pauli, 1795. 8°. 2 vol.  Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.)  Sygn. hist.: Catalog No 3; 3 na żółtym tle  Opr.: tektura  [Vol. 1] T. 1: Process-Ordnung  Sygn. bibl.: 834a  [Vol. 2]: T. 2–3: Verfahren In Nicht Streitigen Angelegenheiten. Pflichten Der Justizbedienten.  Sygn. bibl.: 834b GVK 140759093 2. ALLGEMEINES Allgemeines Landrecht für die Preussischen Staaten. T. 2–4. Berlin: des Kön. Preuss. Geh. Commercien-Rathes Pauli, 1794. 8°. 3 vol.

* Wykaz zastosowanych skrótów: cyt. – cytata bibliograficzna; BSB – Katalog der bayerischen Staatsbibliothek; https://opacplus.bsb-muenchen.de/; FRBNF – katalog BnF Bibliothèque nationale de France, http://catalogue.bnf.fr/jsp/recherchemots_simple.jsp?nouvelleRecherche=O&host=catalogue; GVK – katalog, http://gso.gbv.de/DB=2.1/; KVK – katalog, http://www.ubka.uni-karlsruhe.de/kvk.html; OCLC – WorldCat catalog, www.worldcat.org; SWB – SWB Online-Katalog des Südwestdeutschen Bibliotheksverbundes (SWB), http://swb.bsz-bw.de; OL – katalog Open Library, http://openlibrary. org; opr. – oprawa; prow. – proweniencja; sygn. – sygnatura; sygn. hist. – sygnatura historyczna; sygn. bibl. – sygnatura biblioteczna; vol. – volumin.

41

Joanna Strońska–Przybyła

 Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.); Magistrat der Stadt Pless (piecz.)  Sygn. hist.: Catalog No 1; 1 na żółtym tle  Opr.: półskórek, tektura  T. 2 Sygn. bibl.: 1228  OCLC 833525174  T. 3: Sygn. bibl.: 1229  OCLC 833525190  T. 4: Sygn. bibl.: 1230  OCLC 833525197 3. CONTINUATION Continuation Derer Kayser=und Königlichen Privilegien, Statuten und Sanctionum Pragmaticarum Des Landes Schlesien [...]. T. 3. Breslau: Christian Brachvogel, 1717. 4°.  Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.)  Sygn. hist: Catalog 35c; [35c] na żółtym tle  Opr.: półskórek, złocone tłoczenia na grzbiecie  Sygn bibl.: 1225 BSB 9651017 4. CONTINUATION Continuation derer kayser=und koeniglichen privilegien, statuten und sanctionum pragmaticarum des landes schlesien [...]. T. 2–6. Breslau: Christian Brachvogel, 1728–1730. 4°, 5 vol.  Opr.: półskórek, tektura  T. 2: 1728  Prow.: brak  Sygn. hist.: Catalog 35b; 35b na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1226  T. 3: 1728  Prow.: Magistrat der Stadt Pless (piecz.)  Sygn. hist.: Catalog 35, 35 na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1221  T. 5: 1729  Egz. a:  Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.)  Sygn. hist.: Catalog 35, 35 na żółtym tle.  Sygn. bibl.: 1222  Egz. b:  Sygn. hist.: Catalog 35, 35 na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1223 T. 6: 1730  Sygn. hist.: Catalog 35, 35 f na żółtym tle.  Sygn. bibl.: 1224 OCLC: 183227704 i SWB 022943919 42

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

5. CORPUS Corpus Juris Fridericianum. Erstes Buch von der Prozeß=Ordnung. Berlin: Königl. Akademie der Wissenschaften, G. Jac. Decker, Königl Hofbuchdrucker, 1781. 8°. 2 vol.  Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.)  Opr.: tektura  [T. 1]: Sygn. hist.: Catalog No 33a, [33a] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 835a  GVK 165644400  T. 3: Sygn. hist.: Catalog No 33b, [33b] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 835  GVK 538080523 6. ENTWURF Entwurf eines allgemeinen Gesetzbuchs für die Preussischen Staaten. I Theil. Berlin und Leipzig: bey George Jacob Decker, 1785. 8°. Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.) Sygn. hist.: Catalog No 34, [34] na żółtym tle Opr.: tekturowa Sygn. bibl.: 811 BSB 2604345 7. SAMMLUNG Sammlung aller in dem souverainen Herzogsthum Schlesien und dessen incorporirten Graffschafft Glatz in Finanz=Justitz=Criminal=Geistlichen=Consistorial= Kirchen=Sachen a.a. publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten a. a. welche von der Zeit der glorwürdigsten Regierung Friedrichs Königes in Preussen [...]. Breslau: Johann Jacob Korn, 1744–1790. 4°. 22 vol.  Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.)  Opr.: półskórek, tektura  [1] vom 1. Decembr. 1740. bis inclusive 1744–1744  Sygn. hist.: Catalog No 36a, [36a] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1188  [2] vom 9. Jan. 1745. bis zu Ende 1747–1765  Sygn. hist.: Catalog No 36b, [36b] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1189  [3] vom Jan. 1748. bis zu Ende 1750 – brak daty wydania  Sygn. hist.: Catalog No 36c, [36c] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1190  [4] vom Jan. 1751. bis zu Ende 1753–1765  Sygn. hist.: Catalog No 36d, [36d] na żółtym tle.  Sygn. bibl.: 1191  [5] vom 1741. bis zu Ende 1753. – 1759  Sygn. hist.: Catalog No 36e, [36e] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1192 43

Joanna Strońska–Przybyła

 [6] in den Jahren 1755, 1756, 1757, 1758, 1759 und 1760 – Wilhelm Gottlieb Korn und Gambert, 1763  Sygn. hist.: Catalog No 36f, 36f na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1193  [7] vom 1 Jannuar 1761. bis ult. Decemb. 1763 – Wilhelm Gottlieb Korn, 1767  Sygn. hist.: Catalog No 36g, 36g na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1194  [8] vom 1 Jannuar 1764. bis Ende December 1765–1780  Sygn. hist.: Catalog No 36h, 36h na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1195  [9] vom 1 Jannuar bis Ende December 1766–1781  Sygn. hist.: Catalog No 36i, 36i na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1196  [10] vom 1 Jannuar bis Ende December 1767 und 1768–1782  Sygn. hist.: Catalog No 36k, [36k] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1197  [11] fuer das Jahr 1769–1783  Sygn. hist.: Catalog No 36l, 36l na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1198  [12] fuer das Jahr 1770. – 1784  Sygn. hist.: Catalog No 36m, 36m na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1199  [13] fuer das Jahr 1771. und 1772–1784  Sygn. hist.: Catalog No 36n, 36n na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1200  [14] vom Jahr 1773. an, bis zu Ende des Jahres 1775–1785  Sygn. hist.: Catalog No 36o, 36o na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1201  [15] vom Jahr 1776. an, bis zu Ende des Jahres 1777–1786  Sygn. hist.: Catalog No 36p, 36p na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1202  [16] vom Jahre 1778. bis Ende des Jahres 1779–1785  Sygn. hist.: Catalog No 36q, 36q na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1203  [17] vom Jahre 1780. bis Ende des Jahres 1782–1786  Sygn. hist.: Catalog No 36r, 36r na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1204  [18] vom Jahre 1783. bis Ende des Jahres 1786–1788  Sygn. hist.: Catalog No 36s, 36s na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1205  [19] Nachtrag zur Sammlung aller in dem souverainen Herzogsthum Schlesien und dessen incorporirten Graffschafft Glatz in Finanz=Policey=Sachen &c. &c. ergangenen und publicirten Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten a. a. [...] – 1788  Sygn. hist.: Catalog No 37, 37 na żółtym tle. 44

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

 Sygn. bibl.: 1206  [20] Register ueber die Sammlung aller in dem souverainen Herzogsthum Schlesien und der demselben incorporirten Graffschafft Glatz, während der glorwürdigsten Regierung Friedrichs II Koeniges in Preussen [...] vom Jahr 1740. bis Ende Augusts 1786 in Finanz=und Policey=Sachen ergangenen Ordnungen, Edicte, Mandate, Reseripte a. a. – 1790  Sygn. hist.: Catalog No 38; 38 na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1210  Neue Sammlung aller in dem souverainen Herzogsthum Schlesien und dessen incorporirten Graffschafft Glatz in Finanz=Policey=Sachen &c. &c. ergangenen und publicirten Ordnungen, Edicten, Mandaten, Reseripten a. a. welche von der Zeit der glorwürdigsten Regierung Friedrichs Wilhelms II Königes in Preussen [...]. – 1792–1798  [21] vom Jahre 1786–1787–1792  Sygn. hist.: Catalog No 39a; 39a na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1207  [22] vom Jahre 1788–1796  Sygn. hist.: Catalog No 39b, 39b na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1208  [23] von den Jahren 1789. bis Ende des Jahres 1790–1798  Sygn. hist.: Catalog No 39c; 39c na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1209 SWB 015269116 8. SAMMLUNG Sammlung alter und neuer Schlesischer Provinzial=Gesetze [...]. I Theil. Breslau: Wilhelm Gottlieb Korn, 1771. 4°  Prow.: brak  Sygn. hist.: brak  Opr.: półskórek, tektura  Sygn. bibl.: 1231 OCLC 165853714 9. ZIMMERMANN Friedrich Albert Beyträge zur Beschreibung von Schlesien. T. 1, 4–10. Brieg: Johann Ernst Tramp, 1783-1791. 8°. 9 vol.  Prow.: Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.) [t. 4–5, 6–10]  Opr: półskórek, tekturowa  T. 1: 1783  Prow.: Zur Rathhauslichen Bibliothec d. 13. Octobr. 1784 (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.).  Sygn. hist.: [29a] na żółtym tle; Catalog No 29a (nota rps.)  Sygn. bibl.: 1233 45

Joanna Strońska–Przybyła

 T. 4: 1785  Sygn. hist: No 29c des Katalogs; [29c] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1238 Egz. a. T.: 1785  Sygn. hist: No 29d des Katalogs; [29d] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1235 Egz. b. T. 5: 1785  Prow.: T. Berger (nota rps.); Rathaus Pless (nota rps.); Sigillum Civitatis Plesnensis (piecz.)  Sygn. hist: No 29e des Katalogs; [29e] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1236  T. 6: 1786  Sygn. hist: No 29f des Katalogs; [29f] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1237  T. 7: 1787  Sygn. hist: No 29g des Katalogs; [29g] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1239  T. 8: 1789  Sygn. hist: No 29h des Katalogs; [29h] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1240  T. 9: 1789  Sygn. hist: No 29i des Katalogs; [29i] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1241  T. 10: 1791  Sygn. hist: No 29k des Katalogs; [29k] na żółtym tle  Sygn. bibl.: 1242 OCLC 34870872

II. Biblioteka książęca (zamkowa): 10. BASSOMPIERRE François de Memoires du Maréchal de Bassompierre, contenans l’ histoire de sa vie, Et de ce qui s’est fait de plus remarquable à la Cour de France, pendant quelques années. T. 4. Amsterdam: Aux Dépens de la Compagnie, 1723. 12°. 1 vol.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: I 82.  Opr.: półskórek, złote ornamenty i litery, zakładka  Sygn. bibl.: 615 OCLC 833451759 11. BEITRÄGE Beyträge zur neuern Staats= und Krieges Geschichte. [Bd. 11]. Danzig: bey Johann Christian Schuster, Wernich Karl Friedrich, Naumann Gottlob], 1761. 8º.1 vol.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: IX 110. 46

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

 Opr.: półskórek, grzbiet wyciskany, złote ornamenty, zakładka  Sygn. bibl.: 3100 OCLC 804016284 12. Bemerkung Bemerkung der kuhrpfaelzischen physikalisch=oekonomischen Gesellschaft vom Jahre 1770. 1. Theil. Mannheim: E. J. Schwann, 1771, 8º.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Opr.: tekturowa, współczesna.  Sygn. bibl.: 1001 SWB 015989631 13. Bohnenberger Johann G. F. Anleitung zur geographischen Ortsbestimmung vorzüglich vermittelst des Spiegelsextanten. Gœttingen: Vandenhök und Ruprecht, 1795, 8º.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: I 53  Opr.: tektura, na grzbiecie tłoczony złocony tytuł  Sygn. bibl.: 2873 BSB 1002572 14. CASTÉRA Jean-Henri Histoire de Catharine II, Impératrice de Russie, Tom 2. [A Paris: Chez F. Buisson, 1799]. 8°.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: brak  Opr.: okładka tymczasowa, papierowa, w formacie mniejszym niż sama książka  Def.: książka jest niekompletna – brak stron od numeru 113  Sygn. bibl.: 554 BSB 11190726 15. GENZ Friedrich Historisches Journal X. Berlin: Heinrich Fröhlich, X 1800. 8º.  Prow.: brak  Sygn. hist.: brak  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 475 OCLC 31002855 16. Hoffmann Johann C. Beschreibung und Abbildung einer Wagenwinde von außerordentlicher Wirksamkeit. Leipzig: bey Gerhard Fleischer dem Juengern, 1800; 4º.  Prow.: brak  Sygn. hist.: 78 47

Joanna Strońska–Przybyła

 Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1034 GBV 134966767 17. HUTH Johann Christian Allgemeiner und gründlicher Unterricht zu Bau=Anschlaegen nach welchem alle zu einem Gebäude erforderlichen Bau=Materialien das Fuhrlohn, Arbeitslohn und übrigen Bau=Kosten richtig bestimmt und berechnet, die Anschläge selbst ordentlich und deutlich verfertiget, auch gründlich untersuchet und beurtheilet werden können. I Theil. Halberstadt: bey Johann Heinrich Groß, 1777, 2º.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: 85.1; 76 (inna)  Opr.: tekturowa  Sygn. bibl.: 473 GBV 31264082X 18. ORDONNANCE Ordonnance du roi […]. Paris et Wersal, De Imprimerie Royale. 1759-1766. 2°.  Opr.: papierowa [1] Ordonnance du roi, portant réglement pour le payement des Troupes de Sa Majesté, pendant l’hiver. Du premier Avril 1759.  Sygn. hist.: 768  Sygn. bibl.: 1028/1 OCLC 492098707 [2] Ordonnance du roi, Concernant les Régimens d’ Infanterie Allemande qui Sont a Son Service. Du 18 Janvier 1760.  Sygn. hist.: 891  Sygn. bibl.: 1028/1 OCLC 492099186 [3] Ordonnance du roi, Concernant l’ Infanterie francoise. Du 10 Décembre 1762.  Sygn. hist.: 891  Sygn. bibl.: 1028/1 OCLC 492100796 [4] Ordonnance du roi, Concernant les Régimens d’ Infanterie Allemande. Du 21 Décembre 1762.  Sygn. hist.: 891  Sygn. bibl.: 1028/1 OCLC 637304037 [5] Ordonnance du roi, Concernant le Corps des Grenadiers de France. Du 21 Décembre 1762.  Sygn. hist.: 891 48

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

 sygn. bibl.: 1028/1 OCLC 637303998 [6] Ordonnance du Roi, Pour Régler L’Exercice de L’Infanterie. Du 20 Mars 1764.  Sygn. hist.: 891  Sygn. bibl.: 1028/1 OCLC 555465090 [7] egz. A: Ordonnance du roi Concernant les Officiers, bas Officiers & Soldats invalides, retires dans les Provinces, & les Compagnies détachées qui ont étéconservées sur pied. Du 30 Novembre 1764 egz. B: Ordonnance du roi Concernant les Officiers, bas Officiers & Soldats invalides, retires dans les Provinces, & les Compagnies détachées qui ont étéconservées sur pied. Du 30 Novembre 1764  Sygn. hist.: brak  Sygn. bibl.: 1028/1 OCLC 54148352 [8] Ordonnance du Roi, Pour régler nombre des Officiers de Ses Troupes d’ Infanterie & de Troupes-légères, qiu auront congé par Semestre. Du 1.er Août 1765. Składka A.  Sygn. hist.: 891  Sygn. bibl.: 1029 OL 19356016M, s. 262 nr 36041 [9] Ordonnance du Roi, Pour régler nombre des Officiers de Ses troupes de Cavalerie, Hussards & Dragons qui auront conge par Semestre. Du 1.er Août 1765. Składka B.  Sygn. hist.: brak  Sygn. bibl.: 1029 OL 19356016M, s. 262 nr 36044 [10] Ordonnance du Roi, Pour Régler L’Exercice de L’Infanterie. Du 1.er Janvier 1766.  Sygn. hist.: 891  Sygn. bibl.: 1029 OCLC 55743211 [11] Reglement Concernant la Cavalerie. Du 10 Avril 1773 de par le roi 1773. Paris et Wersal, De Imprimerie Royale; 8°.  Sygn. hist.: 891  Sygn. bibl.: 1028/2 OCLC 764069677

49

Joanna Strońska–Przybyła

19. PFAFF Joannes Fridericus [patrz nr 34] De Varietatibus Pilorum Naturalibus et Praeternaturalibus, Consensu Facultatis Medicae halensis, Gradum Doctoris Medici Legitime Acquirat, Die XVII Septembris MDCCIC Publice Disputabit Joannes Fridericus Pfaff; Silesius, Societ. Sydenham. Sodalis. Halle: Typis Batheanis, 1799. 4º.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.) Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Sygn. hist.: 896  Opr.: twarda, oprawiona w biały jedwab, wewnętrzne strony okładki w różowy jedwab  Sygn. bibl.: 1110 OCLC 258642841 20. SCHLESISCHE „Schlesische Provinzialblätter” [Breslau: Gotlieb Löve, 1785–1786]. 8°.  1785: Nr 5, V  Prow.: brak  Sygn. hist.: brak.  Opr.: papier  Sygn. bibl.: 413  Nr 6, VI  Prow.: brak;  Sygn. hist.: brak.  Opr.: papierowa, miękka  Sygn. bibl.: 414  Nr 7, VII  Prow.: brak;  Sygn. hist.: brak  Opr.: papierowa, miękka  Sygn. bibl.: 415 OCLC 703963809 21. Schlettwein Johann August StammTafeln der ausgestorbenen eigenen Regenten von Baiern. Leipzig: Weidmans Erben und Reich, 1778. 2º.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: VIII 182  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 996 GBV 217864449 22. Schlözer August Ludwig Schlözer’s Briefwechsel X. Heft 55 und 56. Goettingen bei Vandenhoekschen Buch­ handlung, 1781. 8º.  Prow.: brak  Sygn. hist.: XIV 4 50

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

 Opr.: papierowa, miękka  Sygn. bibl.: 608 FRBNF31318267 23. Schlözer August Ludwig Schlözer‘s Stats=Anzeigen Heft 28 Band VII. Goettingen bei Vandenhoekschen Buchhandlung, 1785. 8°  Prow.: brak  Sygn. hist.: brak  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1092 BSB 11597554 24. SCHMIDLIN Johann Joseph Catholicon, ou Dictionnaire Universel de la Langue Francoise. Theil H. Hamburg: Estienne, [1772]. 4°.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.  Opr.: tekturowa  Sygn. bibl.: 1000 SWB 038140845 25. Schmidtburg G. R., von Acht statistische Tabellen, zur bequemen Uebersicht der Größe, Bevölkerung, Reichthum und Macht, der vernehmisten europäischen Staaten. 2., vermehrte und ganz umgearbeitete Aufl., Leipzig: In der von Schönfeldischen Buchhandlung, 1783. 2°.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: XR  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 964 BSB 7382385 26. Schummel Johann Gottlieb Schummels Reise durch Schlesien im Julius und August 1791. Breslau: Gedruckt mit Graßischen Schriften, 1792. 8°.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: VI 35.  Opr.: półskórek, złocone ornamenty i litery  Sygn. bibl.: 1483 BSB 9672383 27. STEGMANN Jo[hann?] Gottlieb: Beschreibung einen kleinen Luftpumpe, mit denjenigen Stukken welche nach Verlangen dazu von mir gelifert verden. Nebst einer Anweisung, wie man bey den Versuchen damit zu ferfahren habe mit einer Kupfer=Tafel. Cassel: J. J. Kramer, 1783. 8°. 51

Joanna Strońska–Przybyła

 Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: V 43  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 481 KVK 142865311 28. STEPHAN Johann Abbildung und Beschreibung einer Windmaschine aus einem Brunnen die Wasser 27 Leipziger Fuß hoch in einen Behälter haben. Leipzig: Gerhard Fleischer den Jüngern. 1797. 4°.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: V 104  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1102 KVK 237014939 29. VOYAGEURS Les voyageurs modernes ou Abrége De plusieurs Voyages faits en Europe, Asie & Afrique Traduit de L’Anglois T. IV. Paris: Nyon, Guillyn, Hardy, 1760. 8°.  Prow.: brak  Sygn. hist.: brak  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 634 KVK 238507149 30. [DUMAS Mathieu] Précis des Évènemens Militaires No I, 15 Mai 1799; 1799. 8°.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.)  Sygn. hist.: VIII 40  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1030 GBV 193511770

III. Bbiblioteka archiwum książęcego: 31. Frey de Neuville, Charles Oraison Funebre De Tres-Haut, Tres-Puissant Seigneur Charles-Louis-Auguste Foucquet de Belle-Isle, Pair Et Maréchal De France, Prince Du Saint Empire […]. A Paris: H. L. Guerin & L. F. Delatour, rue S. Jacques, à S.Thomas d’Aquin 1761. 4°.  Prow.: Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Sygn. hist.: 917.  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1063 OCLC 493311751 52

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

32. Keyselitz Gottfried Dissertatio Medico Chirurgica de Partus Agripparum Difficultatibus. Lipsiae: Litteris Viduae Langenhemiae, 1767. 8°.  Prow.: Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Sygn. hist.: 594.  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1101 OCLC 819282515 33. Lieberkühn Philipp Julius Rede von den ächten Quellen der Wohlthätigkeit gegen die öffentlichen Schulen. Gehalten zum Andenken des Herrn C. G. von Riemer und Riemberg, am 2. April 1785. Breslau: bey Gottlieb Loewe, 1785. 8°.  Prow.: Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Sygn. hist.: 458  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1070 KVK 42924827X 34. PFAFF Joannes Fridericus [patrz nr 19] De Varietatibus Pilorum Naturalibus et Praeternaturalibus, Consensu Facultatis Medicae halensis, Gradum Doctoris Medici Legitime Acquirat, Die XVII Septembris MDCCIC Publice Disputabit Joannes Fridericus Pfaff; Silesius, Societ. Sydenham. Sodalis. Halle: Typis Batheanis, 1799. 4º.  Prow.: Anhalt–Cöthen (piecz.) Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Sygn. hist.: 896  Opr.: twarda, oprawiona w biały jedwab, wewnętrzne strony okładki w różowy jedwab  Sygn. bibl.: 1110 OCLC 258642841 35. ROTHE Abraham Divinae Consolationes in variis Moeroribus, Gottliche Tröstungen in vielerley Bekümmernüssen, Aus dem Buch der Weißheit cap. 5, 17, 18, Aber die Gerechten werden ewiglich leben etc. Bey dem Hoch-Gräfflichen Leichen-Begängnis der weyland Hoch-Gebohren Gräfin und Frauen Eleonorae Verwittibten Gräfin von Promnitz gebohrnen Freyhin von Ragkenitz […]. Als Selbige am 26sten Tage Monats Martii, St. N. war Sontag Palnarum, Abends und 7. Uhr auf dem Reichs-Gräff. Schloß allhier in Sorau, feeliglich entschlaffen den nechstfolgenden 3ten Octobris Anno 1679 mir Hoch-Gräfflichen Solennitaeten in Dero Erb-Grufft beygesetzet worden. Guben: Christoph Gruber, 1680. 2°.  Prow.: Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Opr.: papierowa  Sygn. hist.: brak.  Sygn. bibl.: 1060 KVK 635387832 53

Joanna Strońska–Przybyła

36. ISAAC Salomon Der höchst erfreulichen Ankunft Seiner Königlichen Majestät von Preußen Friedrich Wilhelm des Vielgeliebten in tiefster Demuth gewidmet von dem General=Privilegirten Salomon Isaac. Pleß, 18 August 1789. 2°.  Prow.: Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Sygn. hist: 880  Opr.: tektura ozdobiona złotym szlaczkiem, obciągnięta białym lub kremowym jedwabiem  Sygn. bibl.: 1554 brak cytaty 37. SCHREIBEN Schreiben eines Patrioten an seinen vertrauten Freund über den Tod der Höchstseligen Herzogin zu Gotha [S.l.: s.n.], 1767. 8°.  Prow.: Archiv des Fürsten Pless (piecz.)  Sygn. hist.: 771  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1547 KVK 247639893 38. Schütze Heinrich Carl Ob die Welt ein Jammerthal sey wird kürzlich untersucht: Und zugleich zu Anhörung einiger Reden welche bey der zu feyerlicher Begehung des Regierungs Jubiläi des Hochgebohrnen Reichs Grafen und Herrn, Herrn Christian Ernst Grafen zu Stollberg (...) des Königlichen Preußischen schwarzen Adler Ordens Rittern, (...) in der Oberschule zu Wernigerode den 11. des Wintermonats 1760. frühe um 8. Uhr, anzustellenden Redübung sollen gehalten werden. Wernigerode, Carl Schütze, 1760. 4°.  Prow.: Archiv des Fürsten von Pless (piecz.)  Sygn. hist.: brak  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 1068 KVK 63618269X

IV. Grupa (bez ustalonej proweniencji): 39. AVERTISSEMENT Avertissement der auf den 25. Juny 1792. und folgenden Tagen, bey der Fürstl. Regierung zu Pleß zu verauetionirenden Sachen. 1792. 8°.  Sygn. hist.: brak.  Opr.: papier  Sygn. bibl.: 1542  cyt.: brak

54

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

40. Brückmann Franz Ernst Epistola itineraria […]..Wolffenbuttelae, 1734. 4°. 2 vol. [1] Epistola Itineraria XXXI. De lapide gamaicu seu variolaceo. Ad ... Dominvm Joh. Samvel Grapivm, Med. Doct. Poliatrvm Et Physicvm Vrbis Et Comitatvs Hojensis Celeberrimvm [...] KVK 226464520 [2] Epistola Itineraria LXIX. Sistens Gazophylacivm Lapidvm Pretiosorvm Silesiacorvm D. Ioh. Christ. Stettinsky, Compædagogitæ Officinæ Sapientiæ Pvblicæ Landishvtensis KVK 24612847X  Opr.: papier  Sygn. hist.: brak.  Sygn. bibl.: 1101 41. DEUTSCHES Deutsches Museum. Leipzig: in der Weygandschen Buchhandlung, 1776–1785. 8°. 6 vol. Sygn. hist.: brak Opr.: papier.  1776: Erstes Stück mit einem Kupfer  Sygn. bibl.: 570  1779: Zehntes Stück  Sygn. bibl.:988  1782: Zehntes Stück  Sygn. bibl.: 571  1783: Zweites Stück  Sygn. bibl.: 572  1784: Zehntes Stück  Sygn.bibl.: 573  1785: Fünftes Stück.  Sygn. bibl.: 574 KVK 353511773 42. Friedenberg Johann Anton von Tractatus Juridico–Practicus, De generalibus, & particularibus quibusdam Silesiae Juribus Secundum modernum usum institutus. Oder Abhandlung Von denen in Schlesien üblichen Rechten Nach dermahligen Gebrauch eingerichtet, Und mit einem vollkommenen Register versehen. Tomus I. Breßlau: bey Johann Jacob Korn; Gedruckt in der Academischen Buchdruckerey Collegii Societatis JESU: Per Factorem Franciscum Gabrielem Olbrich, 1738. 2°.  Sygn. hist.: brak.  Opr.: półskórek  Sygn. bibl.: 341 OCLC 668925381

55

Joanna Strońska–Przybyła

43. Galletti Johann Georg August Kleine Weltgeschichte zum Unterricht und zur Unterhaltung. T. 3, mit einer Charte. Gotha: E. W. Ettinger, 1798. 8° .  Sygn. hist.: brak  Opr.: tektura  Sygn. bibl.: 533 OCLC 833078019 44. INFANTERIE: Infanterie. Regiment de La Marine composé de quatre bataillons, 1765. 2°.  Sygn. hist. brak  Opr.: papierowa, formularz wypełniony odręcznie  Sygn. bibl.: 1089  cyt.: brak 45. KLAG=LIBBEL Klag=Libbel und Beylagen (…) Replic und Beylagen in Causa Plessensis. Leipzig: Caspar Fritsch i Breßlau bey Herr Korn, 1738. 4°.  Sygn. hist.: brak  Opr.: tekturowa, odręcznie napisany tytuł  Sygn. bibl.: 398;  cyt.: brak 46. MAGAZIN Magazin des Buch=und Kunst=Handels zum Besten der Wissenschaften und Künste. Zehntes Stueck. Leipzig: Joh. Gottl. Immanuel Breitkopf, 1781. 4°.  Sygn. hist.: brak.  Opr.: papierowa  Sygn. bibl.: 575 OCLC 73191097 47. MAJER Johann August: Geistliches Weynacht=Geschencke in Erklärung der Lieder Nun komm der Heyden Heiland, Christum wir sollen loben schon, In dulci Jubilo, mitgetheilet von Johann August Majer. Halle: In Verlegung des Waeysenhauses, 1735. 8°.  Sygn. hist. brak  Opr.: papierowa,  Sygn. bibl.: 1064 OCLC 64508330 48. MONUMENTA Momenta Causae Plessensis Oder Zuverläßiger Inhalt Aller Gruende, Welche In der Rechtshaengigen Succession-Streitigkeit, über die Freye Standes=Herrschafft Pleß in Ober=Schlesien, So wohl Von des Herrn Klaegers Balthasar Friedrichs Grafen von Promnitz zu Halbau u. Excell. als des Herrn Beklagten Erdmanns Grafen von 56

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

Promnitz zu Sorau u. Excell. pro & contra, nehmlich Libellando, Excipiendo, Reund Duplicando, vorgebracht worden, Aus denen ergangenen Judicial – Actis, Allen denen, so von der ganzen Sache gerne hinlaenglich berichtet seyn wollen, zur Information, mit behoerigen Fleiß extrahiret. Wobey zuletzt Des Koenigl. Großbritannl. Hof= und Justitien – Raths zu Hannover, Herrns von Meiern, unpharthenisches Judicium von dieser Streitigkeit mit angefueget vorden. Sorau: in Commission bey Gottlob Hebolden, 1744. 2° .  Egz. a:  Sygn. hist.: brak.  Opr.: papierowa, brak tytułu na okładce  Sygn. bibl.: 396  Egz. b:  Sygn. hist.: brak  Opr.: papierowa, brak tytułu na okładce  Sygn. bibl.: 397 OCLC 247757234 49. Riemenschneider Johann Heninrich: Dissertatio Juridica de Minoratu in Famillis Illustribus […], Marburgi Cattorum: Typis Philippi Casimiri Mulleri, 1738. 4°.  Opr.: papierowa  Sygn. hist: brak.  Sygn. bibl.: 1099 BSB 1863282 50. ROESCH Jakob Friedrich von [Plans von Zwey und Vierzig Haupt-Schlachten, Treffen und Belagerungen des Siebenjaehrigen Kriegs. Frankfurt am Main: Johann Christian Jaeger, 1789], plany 20 cm–20 cm.  Prow.: brak  Sygn. hist.: brak.  Opr.: okładka współczesna dla 3 druków  Sygn. bibl.: 1090 Zaw.: 1. Bataille de Gros-Jaegerndorf 1757.  KVK 629603472  2. Bataille de Lutternberg Pres Cassel Sur La Fulde 1758.  KVK 629603596  3. Combat de Goerlitz ou de Moys 1757  KVK 629603480 51. SCHILLER Johann Gotthardt Der freudige und getroste Mouth eines gerechten Kindes Gottes im Sterben Wurde aus dem Paulinischen Spruche. 2 Tim. 4. V. 7. 8. Bey dem Hoch Gräflichen Leichen­ =Begängnisse Des Weyland Hochgeboren Grafens und Herrn Herrn Seyfried, Des Heil. Röml. Reichs Grafen von Promnitz, [...] in die Hoch Gräfliche Grusst der 57

Joanna Strońska–Przybyła

grossen Stadt=Kirchen unter denen haeufigsten Thränen geschehe, allwo der entseelte Leichnam des Hochseeligen Herren Grafens in seine Ruhe=Kammer versetzt wurde Nachdem Sie Dero zwar kurtzes doch Preißwürdiges bis in das 26te Jahr gebracht hatten, in tiffster Submission gegen das Hoch=Reichs=Gräfliche Promnitzl. Hauß mit wenigen erwiesen von Johann Gotthardt Schiller, Med. Doct. und Pract. Soraviensi. Sorau 1760 bey Johann Gottlieb Rothens. 2°.  Sygn. hist.: brak.  Opr.: papierowa,  Sygn. bibl.: 1062;  cyt.: brak 52. Thomas M.: Eloge de Louis Dauphin de France. Paris Chez Regnard, 1766. 8°  Opr. papierowa  Sygn. hist.: brak.  Sygn. bibl.: 553 OCLC 503804965 53. Vollständige Vollständige Sammlung der Schrifften, Welche wegen der bey dem Schlesischen Oder= und Fürsten=Recht die Freye Standes=Herrschafft Plesse betreffenden wichtigen Rechts=Angelegenheit, bis anhero zum Vorschein gekommen. Leipzig: zu finden bey Caspar Fritsch,1740 .2°  Zaw.: Arbor genealogica illustrissimae gentis Promnitzianae, in quantum ad ordinem successionis facit  Egz. a:  Sygn. hist.: brak.  Opr. papierowa, miękka, brak tytułu na okładce  Sygn. bibl.: 394  Egz. b :  Sygn. hist.: brak.  Opr.: papierowa, miękka, brak tytułu na okładce  Sygn. bibl.: 395 OCLC 46231252

Indeks drukarzy, księgarzy i wydawnictw Amsterdam Aux Dépens de la Compagnie – 10 Berlin Decker George Jacob – 5, 6 Fröhlich Heinrich – 15 Pauli Joachim – 1, 2

58

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

Brzeg (Brieg) Tramp Johann Ernst – 9 Cassel Kramer J. J. – 27 Frankfurt am Main Jaeger Christian Johann – 50 Gdańsk(Danzig) Nauman Gottlob – 11 Schuster Jahann Christian – 11 Wernich Karl Friedrich – 11 Gotha Ettinger E. W. – 43 Göttingen Vandenhök und Ruprecht – 13, 22, 23 Gubin (Guben) Gruber Christoph – 35 Halberstadt Groß Johann Heinrich – 17 Halle Batheanis – 19, 34 In Verlegung des Waeysenhauses – 47 Hamburg Estienne – 24 Leipzig (Lipsk) Breitkopf Joh. Gottl. Immanuel – 46 Decker George Jacob – 6 Fleischer Gerhard – 16, 28 Fritsch Caspar – 394, 395, 398, 398, (i Korn) – 45, 53 Litteris Viduae Langenhemiae – 32 Schoenfeld – 25 Weidmanns Erben und Reich – 21 Weygand – 41 Mannheim Schwann E. J. – 12 59

Joanna Strońska–Przybyła

Marburg Mulleri Philippi Casimiri – 49 Paris Buisson F. – 14 Guerin H. L. & Delatour L. F. – 31 Guillyn – Hardy – Nyon – 29 Imprimerie Royale – 18 Regnard – 52 Pszczyna (Pless) – 36 Wernigerode Struckt H. J. – 38 Wolfenbüttel – 40 Wrocław (Breslau ) Brachvogel [Christian i Synowie] – 3, 4 Graß [Samuel i Synowie] – 26 Loewe Gottlieb – 20, 33 Korn Johann Jacob – 7, 42, 45 Korn Wilhelm Gottlieb – 8 Żary (Sorau) Hebold Gottlob – 48 Rothe Johann Gottlieb – 51

60

Historyczny

zasób biblioteki

Archiwum Państwowego

w Katowicach…

Joanna Strońska–Przybyła

Der historische Bestand der Bibliothek des Staatsarchiv Kattowitz Außenstelle Pleß – Provenienzanalyse und der Katalog der Altdrucke (1500–1800) Zusammenfassung Die Autorin beschreibt die Entstehungsgeschichte und die Struktur der Bibliotheksbestände im Staatsarchiv Kattowitz, in der Zweigstelle Pless. Der zentrale Teil des Aufsatzes wurde der Sammlung alter Schriften gewidmet. Es werden ihre Geschichte, die durchgeführten Bestandsaufnahmen und die Provenienzen erörtert. Dabei weisen die alten Schriften hauptsächlich drei Provenienzen auf: Die erste wird in der Büchersammlung der Bibliothek des Magistrats Pless, die zweite im Restbestand der Fürstenbibliothek (auch Schlossbibliothek genannt) und die dritte in den erhaltenen Beständen der Bibliothek des Fürstenarchivs festgestellt. Dem Text wurde das zum ersten Mal erstellte Verzeichnis der im Archiv Pless aufbewahrten alten Schriften, einschließlich der Drucker-, Buchhalterund Verlagsindices, beigelegt. Joanna Strońska–Przybyła

Historical fonds in the library of the State Archives in Katowice Branch in Pszczyna – analysis of provenance and a catalogue of prints (1500–1800)

Summary In this article the author describes the history of gathering and the nature of the fonds of the library in the State Archives in Katowice, Branch in Pszczyna. The main part of the article is dedicated to the collection of old prints, their history, subsequent compiling of inventories and provenance. The old prints in the collection originate in three major provenance groups; the first is represented by the book collection of Pszczyna Municipal Council; the second – the remains of the prince’s library, known as castle library; and the third group contains the preserved fragment of the library of the prince’s archives. The text is accompanied by a catalogue of old prints of Pszczyna Archives produced for the first time, together with an index of printers, booksellers and publishers.

61

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Bogdan Kloch

Pszowskie sanktuarium maryjne w świetle „Kronik” ks. Pawła Skwary i ks. Augustyna Wolczyka Pszów na mapie śląskich ośrodków pątniczych stanowi istotny element identyfikacji i tradycji duchowego peregrynowania ku maryjnym wizerunkom. Choć współczesność religijna regionu sprawia, że lokalne pątnicze ośrodki ustępują narodowym sanktuariom, twarz uśmiechniętej Madonny pszowskiej nadal gromadzi tych, co nie zapominają o duchowym obliczu tego miejsca i u bram jej domu wypraszają Boże łaski1. Pszów2 i jego przeszłość stanowią zaplecze dla dziejów maryjnego sanktuarium, zawsze też odgrywał istotną rolę w losach regionu. W Pszowie jak w zwierciadle odbijają się charakterystyczne cechy historii Górnego Śląska: niejasne (zagmatwane) początki, kolonizacja i wpływy prawa niemieckiego, świątynia parafialna jako istotny element życia wspólnoty, wpływy śląskiej reformacji, rekatolicyzacja, miejsce kultu maryjnego i silne akcenty kultury doby późnego baroku, industrializacja, dramaty społeczno-etniczne (narodowe) i  w  końcu zagmatwany wiek XX z  nie do końca poznanym stopniem niszczenia cywilizacji tej ziemi w  dobie szerzenia się społeczno-narodowych ruchów o  radykalnym wydźwięku (szczególnie doby komunizacji życia społecznego), rugowanie z powojennej koncesjonowanej rzeczywistości sanktuarium maryjnego na rzecz kreowania dziejów tego miejsca według wzorców komunistycznych3. 1

2

3

Spojrzenie na problem Pszowa i jego sanktuarium maryjnego dla okresu wcześniejszego prezentował ks. Franciszek Maroń. F. Maroń: Dzieje Pszowa jako mikroregionu górnośląskiego życia parafialnego, pątniczego i narodowego. „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” (dalej: ŚSHT) 1976, nr 9, s. 177–230; por. także: J. Myszor: Pielgrzymki Górnoślązaków w XIX i na początku XX wieku. ŚSHT 1982, nr 15, s. 151–169; J. Górecki: Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1869–1914. Katowice 1994, s. 24 i n. Dla okresu po 1925 r. J. Pawlik: Miejsca pątnicze i ruch pielgrzymkowy w diecezji katowickiej. „Nasza Przeszłość” 1975, nr 44, s. 159–184. Pszów – obecnie miasto – dawniej rycerska wieś parafialna. Statut osiedla o charakterze miejskim (związane z przemysłem wydobywczym – kopalnia węgla kamiennego „Anna”) uzyskało w 1954 r. W 1975 r. włączone do Wodzisławia Śląskiego, a w 1994 r. odzyskało samodzielność i pełne prawa miejskie. Miasto położone w powiecie wodzisławskim (wydzielonym z rybnickiego) na obszarze województwa śląskiego, w granicach historycznego pruskiego (później polskiego) powiatu rybnickiego, wcześniej raciborskiego. W średniowieczu część księstwa raciborskiego, a następnie w epoce nowożytnej Pszów przynależał do mniejszego wodzisławskiego państwa stanowego. Współcześnie miasto utraciło charakter ośrodka przemysłu wydobywczego wraz z definitywnym zamknięciem kopalni „Anna”. W 1997 r. pszowski kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny został przez papieża bł. Jana Pawła II obdarzony tytułem i godnością Bazyliki Mniejszej. Dzieje parafii i wsi Pszów dotychczas najlepiej omawia klasyczna praca Ludwika Musioła, o której w dalszej części tekstu. Utrudnienia w pielgrzymowaniu w okresie PRL do Pszowa szerzej opisują: M. Sobeczko: Miejsce dekanatu pszowskiego w  diecezji katowickiej w latach 1924–2004. Katowice 2012, s. 144–150; A. Dziurok: Kruchtoizacja. Polityka władz partyjnopaństwowych wobec Kościoła katolickiego w latach 1945–1956 w województwie śląskim/katowickim. Katowice 2012, s. 179, 242, 250.

63

Bogdan Kloch

Warto przypomnieć, że Pszów jako pierwszy w tej części księstwa raciborskiego, tj. na wschodnim brzegu rzeki Odry, jeszcze w granicach biskupstwa wrocławskiego, jest poświadczony źródłowo już w 1265 roku jako osada, którą lokowano na prawie niemieckim4. Szybkie powstanie parafii, a z czasem wzniesienie świątyni murowanej (co do końca średniowiecza dla parafii wiejskich w archiprezbiteracie żorskim było wyjątkiem?!) stało się wyznacznikiem funkcjonowania tej miejscowości5. Życie duchowe przez kolejne stulecia, dzięki położeniu świątyni na szczycie wzniesienia oraz usmięchniętemu wizerunkowi Pszowskiej Pani, uzyskało statut „łącznika Nieba z  Ziemią”. Wieki XVIII i  XIX to czas budowy sławy tego miejsca, które rozpoznawalne było nie tylko w granicach mniejszego wodzisławskiego państwa stanowego, do którego Pszów należał, ale w całym księstwie raciborskim i  dalej w  pszczyńskim wolnym państwie stanowym, a  także w  ościennych księstwach: cieszyńskim i kozielsko-bytomskim, opawskim i jeszcze dalej na ziemiach wchodzących w skład morawskiej diecezji w Ołomuńcu. Jego sława docierała również do ziem Rzeczypospolitej (m.in. porozbiorowej Galicji)6. Pszowskie wzgórze maryjne obrastało historią, rosły zastępy pątników, wzrastała liczba tych, co tu uzyskali łaskę fizycznego i duchowego uzdrowienia. W połowie XIX wieku, wieńcząc dzieło rozpoczęte ponad sto lat wcześniej, słynna już łaskami świątynia uzyskała swoje korony – wieże, które jeszcze bardziej akcentowały jej rolę w  pszowskim pejzażu doby rewolucji przemysłowej. Łagodna twarz Bożej Matki z blaskiem wiary, nadziei i miłości musiała zmierzyć się z demonami przemian, jakie Pszów miał przejść w XX wieku. W początkach drugiej połowy XIX wieku. pojawiła się potrzeba przekazania pielgrzymom zmierzającym ku świętemu wizerunkowi wiedzy o tym miejscu i o bożych łaskach, jakich doznali tu pątnicy przez blisko półtorej wieku jego bytowania. Pojawiła się ku temu niecodzienna okazja. Podniosłym zadaniem podjętym jeszcze w połowie lat czterdziestych XIX wieku stało się wzniesienie dwóch wież świątyni oraz wybudowanie kompleksu drogi kalwaryjskiej z 15 kaplicami. Obie realizacje przeprowadzono w latach 1846–18607. Formą podziękowania za szczodrobliwość pątników i wszystkich ofiarodawców stała się realizacja pomysłu wydania drukiem książeczki omawiającej pszowskie sanktuarium. Czas okazał się niezwykle sprzyjający, w regionie pojawiły się bowiem wydawnictwa kronikarskie omawiające dzieje kilku okolicznych miejscowości. W 1858 roku Georg Pothastt wydał monografię dawnego cysterskiego opactwa, a następnie ksią-

4

5

6

7

I. Panic: Historia osadnictwa w księstwie opolskim we wczesnym średniowieczu. Katowice 1992, s. 108; B. Kloch: Rybnik w średniowieczu. Z dziejów miasta i okolic do pierwszej połowy XIV wieku. Rybnik 2002, s. 133. Wzmianki o zapewne średniowiecznej murowanej świątyni pochodzą z drugiej połowy XVII w. Por. L. Musioł: Monografia historyczna Pszowa oraz zarys historyczny gminy i parafii Krzyżkowice w opracowaniu źródłowym Ludwika Musioła. Pszów 1998, s. 65. O genezie parafii i jej położeniu w strukturach Kościoła lokalnego B. Kloch: Najstarsze parafie Górnego Śląska. Średniowieczna organizacja parafialna Górnego Śląska w diecezji wrocławskiej. Racibórz 2008, s. 86–87. O tym wyraźnie wspomina omawiana kronika: Chronik des Pfarr – und Wallfahrtortes Pschow im Kreise Rybnik in preussisch Oberschlesien. Bearb.. P. Skwara, A. Wollczyk. Rybnik 1861 (dalej: Chronik 1861), s. 86–88. O tym informuje już wstęp opracowania. Tamże, s. V.

64

Pszowskie

sanktuarium maryjne w świetle

„Kronik”...

żęcego pałacu w Rudach Wielkich8. W ciągu kilku kolejnych lat pojawiły się następne prace – obszerna i do dziś cenna monografia Augustyna Weltzla poświęcona dziejom Raciborza9, skromniejsza Franza Idzikowskiego dotycząca Rybnika oraz monografia Franza Henkego dotycząca Wodzisławia i dawnego mniejszego wodzisławskiego państwa stanowego, wydana w dwóch częściach (rok 1860 i 1864)10. W takim otoczeniu powstało niezwykłe opracowanie, jednak od pozostałych różniło się kilkoma zasadniczymi szczegółami. Praca miała dwóch autorów, piszących o miejscu swej posługi kapłańskiej. Pierwszym był proboszcz pszowski i rydułtowski Paweł Skwara, drugim zaś Augustyn Wolczyk – tamtejszy wikariusz parafialny11. Obaj duchowni dokonali jednak niezwykłego dzieła, co jeszcze dodatkowo wyróżnia ową publikację. Nie mamy tu do czynienia z jednym wydawnictwem, ale tak naprawdę z dwoma. Ich praca to niezwykła forma uszanowania wielokulturowego charakteru śląskiej krainy, gdyż osobno została wydana w języku niemieckim i osobno w języku polskim. Oczywiście, można przyjąć, iż wynikało to z poprawności politycznej i nakazu władz, co jednak nie musi zupełnie kolidować z pierwszym stwierdzeniem, tym bardziej że do Pszowa przybywali pielgrzymi posługujacy się różnymi językami. Kolejność wymienionych wydań nie jest przypadkowa, gdyż w takiej dokonano druku historii pszowskiego sanktuarium. Pierwsze niemieckojęzyczne wydawnictwo pod rozbudowanym tytułem „Chronik des Pfarr–und Wallfahrtortes Pschow im Kreise Rybnik in preussisch Oberschlesien” ukazało się drukiem już w 1861 roku, a zatem po roku od zakończenia pracy przy świątyni oraz kalwarii. Jednak wertując strony publikacji, łatwo można się zorientować, iż sanktuarium to nie jedyny jej temat. Istotnym uzupełnieniem, z racji kilkusetletnich związków, jakie łączyły parafię pszowską z rydułtowską – na zasadzie mater adjuncta, stała się część pod tytułem „Chronik der nach Pschow adjungirten Parochie Rydultau”. Wyjątkowość układu tej pracy polega również na tym, że dodatek w postaci kroniki rydułtowskiej ma własną stronę tytułową, a co za tym idzie odrębną paginację12. Praca niemieckojęzyczna liczy 90 stron, a z dodatkiem rydułtowskim 120 stron. Zatem była to w sumie niewielka książeczka. Wśród wymienionych wcześniej monografii, które powstały pomiędzy 1858 a 1864 rokiem, ta była najskromniejsza. A. Potthast: Geschichte der ehemaligen Cistercienserabtei Rauden in Oberschlesien. Leobschütz 1858, s. 1–308 (z wkładką w postaci mapy obszaru dawnego opactwa cysterskiego). 9 A. Weltzel: Geschichte der Stadt Ratibor. Ratibor 1861, s. 1–667. 10 F. Idzikowski: Geschichte der Stadt und ehemaligen Herrschaft Rybnik in Oberschlesien. Breslau 1861, s. 1–200 (z wkładką w postaci planu miasta); F. Henke: Chronik oder: topographisch-geschichtlichstatistische Beschreibung der Stadt und freien Minderstandesherrsch Loslau in Oberschlesien. Bd. 1. Rybnik 1860; F. Henke: Die ehemalige minderfreie Standesherrschaft Loslau mit der darin liegenden gleichnamigen Stadt, den Badeorten Königsdorff–Jastrzemb und Kokoschütz, den zugehörigen Gütern, Dörfern und Kolonien. Bd. 2. Pless 1864. 11 Ks. Paweł Skwara, ur. w 1816 r. w Wójtowej Wsi (obecnie część Gliwic), święcenia kapłańskie przyjął w  1843 r. we Wrocławiu. Wikary w  parafii Łany, a  następnie w  Pszowie. Tam został proboszczem w 1848 r., a posługę sprawował do śmieci w 1883 r. Ks. Augustyn Wolczyk, ur. w 1835 r. w Trynku (obecnie część Gliwic), wikariusz parafii w Pszowie w latach 1859–1869. Od 1885 do 1898 r. proboszcz w Pszowie. Biogramy obu duchownych zamieszczają: Kronika Pszowa i Rydułtów, 107 lat należących do parafii pszowskiej oraz opis kopalni Anna, której 100-letni jubileusz przypada na rok 1943. Opr. K. Kowol. Pszów 1939, s. 88–114; L. Musioł: Monografia historyczna Pszowa..., s. 100–101. 12 Chronik 1861. Anhang: Chronik der nach Pschow adjungirten Parochie Rydultau. 8

65

Bogdan Kloch

Rok 1862 zapisał się wydaniem monografii pszowskiego sanktuarium maryjnego w polskiej wersji językowej, która liczyła 115 stron tekstu. Praca ukazał się pod tytułem: „Kronika historyczna wiadomości o Pszowie, farnem i pątnem miejscu w Rybnickim powiecie w Pruskíem Górném Szlązku”. W polskojęzycznym wydaniu, jak poprzednio w wersji niemieckiej, dodatek poświęcony Rydułtowom zamieszczono z własną stroną tytułową „Kronika czyli historyczna wiadomość o Rydułtowskiéj ku Pszowu przyłączonej Parafii”, ale dla odmiany całość wydawnictwa ma ciągłą numerację stron (wersja niemiecka została zaopatrzona w odrębną paginację dla Pszowa i Rydułtów)13. Oba wydania – niemiecko- i polskojęzyczne – mają identycznego wydawcę. Ukazały się w drukarni A. Krummera w Rybniku. Co zwraca uwagę, praca niemieckojęzyczna stosuje niemiecką pisownię imion i nazwisk autorów, natomiast edycja polska odpowiednio zaopatrzona została w polską pisownię14. Cechą charakterystyczną obu wydań jest brak spisów treści (rzeczy), co już przy pierwszym oglądzie jest pewnym utrudnieniem. Autorzy, pomijając tu z oczywistych Kronika historyczna wiadomości o Pszowie, farnem i pątnem miejscu w Rybnickim powiecie w Pruskíem Górném Szlązku (dalej: Kronika 1862). Dodatek: Kronika, czyli historyczna wiadomość o Rydułtowskiéj ku Pszowu przyłączonej Parafii. Opr. P. Skwara, A. Wolczyk. Rybnik 1862, s. 115. 14 Nazwisko Skwara w niemieckiej i polskiej edycji zapisano identycznie, ale już nazwisko wikarego w niemieckiej pisowni w formie: Wollczyk, natomiast w polskiej: Wolczyk, podobnie w niemieckiej pisowni zapisano ich imiona. 13

66

Pszowskie

sanktuarium maryjne w świetle

„Kronik”...

względów problem kroniki Rydułtów, część pszowską wydawnictwa podzielili na osiem rozdziałów. Część rozdziałów to po prostu opis poszczególnych zagadnień z dziejów miejscowości i parafii, pozostałe – to rozdziały bezpośrednio dotykające tematyki ośrodka kultu maryjnego. Rozdział pierwszy wyróżnia się próbą ukazania warunków geograficznych, przy bardzo odważnej próbie genezy nazewniczej Pszowa15. W drugim rozdziale pracy autorzy omówili przynależność Pszowa do dawnych struktur terytorialnych i chronologicznie ukazali kolejnych właścicieli wsi. W tym rozdziale pewien szczegół zwraca naszą uwagę. Idąc śladem innych ówczesnych prac dotyczących Górnego Śląska, za początek swoich rozważań wyznaczyli czasy księcia Mieszka raciborskiego (Laskonogiego), przyjmując za początek narracji 1163 rok16. Mimo iż obu autorom przypisuje się polski patriotyzm, nie dostrzegamy żadnych odniesień do wczesnopiastowskiej tradycji, czyli rządów Mieszka I, Bolesława I Chrobrego czy ich bezpośrednich następców, kończąc na Bolesławie III Krzywoustym17. Trzeci, tylko niespełna dwustroChronik 1861, s. 2; Kronika 1862, s. 2. Chronik 1861, s. 3–4; Kronika 1862, s. 3–5. 17 M. Witek (Mielańczyk) we Wstępie (bez numeracji stron) do reprintu wydania polskojęzycznego wyraźnie daje temu wyraz, powielając nieprawdziwy wizerunek Polak (Ślązak) – katolik, Niemiec – ewangelik. Por. G. Kubica: Śląskość i protestantyzm. Antropologiczne studia o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia. Kraków 2011 lub bardziej popularne ujęcie: T. Kulak: Dolny Śląsk w latach 1806–1918. Część trzecia. [W:] Dolny Śląsk. Monografia historyczna. Red. W. Wrzesiński. „Acta Universitatis Wratislaviensis” No 2880. Wrocław 2006. s. 443–444, 447. 15 16

67

Bogdan Kloch

nicowy, rozdział omawia stosunki demograficzne oparte na źródłowym materiale od schyłku XVII wieku aż do 1860 roku (włącznie)18. Rozdziały od czwartego do szóstego omawiają głównie kościół i sanktuarium. Dwa kolejne rozdziały – siódmy oraz ostatni ósmy, równie krótkie jak rozdział trzeci – opisują szkołę oraz funkcję kościelnych przy pszowskiej parafii19. Omawiając kwestie związane bezpośrednio z głównym wątkiem publikacji, należy zwrócić uwagę, iż początki śląskiego chrześcijaństwa w ujęciu obu autorów budzą dziś krytyczne spostrzeżenia, to jednak przy ówczesnym stanie wiedzy prezentowały się jako spójna opowieść. Początki misji ewangelizacyjnej na tym terenie pszowscy kronikarze wywodzili od apostołów Moraw. Znali dawną historiografię początków administracji kościelnej na Śląsku, zapewne chociażby poprzez dziś zapomnianą pracę C.I. Herbera „Silesiae Sacra Origines”, wydaną we Wrocławiu w 1821 roku20. Również nowsze spojrzenia, wskazujące na początki diecezji w połowie XI wieku, nasi autorzy znali i przytaczali jako nowe osiągnięcie badawcze korygujące dawną tradycję. Wyraźnie dostrzec można inspiracje wypływające ze znajomości publikacji tworkowskiego proboszcza ks. Augustyna Weltzla, już wówczas znanego historyka – znawcy dziejów Górnego Śląska21. Również bazowali na pierwszej części pracy Franza Henkego poświęconej wodzisławskiemu państwu stanowemu22. Raptem na ponad jednej stornie omawiają dzieje kościelne Pszowa do połowy XVII wieku. Wraz z nastaniem plebana Jana Gallusa, tj. od roku 1648, opis dziejów przybiera zupełnie nową formę. Autorzy porządkują dzieje parafii, a  także sanktuarium w ramach pocztu plebanów pszowskich – od wspomnianego Gallusa, aż do czasów proboszcza Pawła Skwary. Tym sposobem opis dziejów zamyka się w 10 kolejnych posługach pszowskich proboszczy. Ostatnia to oczywiście niezamknięta w pracy historia dziejów duszpasterzowania Pawła Skwary23. Na kartach książki rozważania o kulcie wizerunku pszowskiego rozpoczęły się z posługą proboszcza ks. Grzegorza Ignacego Panczoszyka. Jak cytują autorzy, w roku 1722 pątnicy, za „2 ręskie i kilka krajcarów z dobrego umysłu od Wszystkich naskładanych w Częstochowach kupili” w sanktuarium jasnogórskim jedną z licznych dostępnych kopii wizerunku Czarnej Madonny. Obraz, wraz z grupą wiernych, przyprowadził z Jasnej Góry do Pszowa tamtejszy wikariusz parafialny ks. Jan Niemczyk24. Jak szczegółowo relacjonują autorzy kronik, cytując lub powołując się na zachowane dokumenty, już od momentu zakupu wizerunek miał posiąść cudowne właściwości, pocierano (dotykano) nim bowiem ikonę jasnogórską (lub jej kopię?)25. Okres sześciu lat – od zakupu do momentu pierwszej próby starań o uznanie wizerunku jako słynącego cudami (1728 rok) – rozpoczyna właściwą narrację o historii maryjnej Chronik 1861, s. 14–15; Kronika 1862, s. 15–16. Chronik 1861, s. 88–90; Kronika 1862, s. 86–88. 20 C.I. Herber: Silesiae Sacra Origines. Vratislaviae 1821, s. 18 i n. 21 Autorzy wręcz powołują się na jego pracę o dziejach Raciborza. Kronika 1862, s. 5 (przypis). 22 Chronik 1861, s. 4–5, 16; Kronika, 1862, s. 5, 7, 17. 23 Chronik 1861, s. 17–81; Kronika 1862, s. 18–78. 24 Tamże, s. 20. 25 O formach kultu wobec relikwii, do którego mógł być zbliżony ów obrzęd z  kopią jasnogórskiej cudownej ikony, szczegółowo dla okresu wcześniejszego (do późnego średniowiecza włącznie) opisuje: M. Starnawska: Świętych życie po życiu. Relikwie w kulturze religijnej na ziemiach polskich w średniowieczu. Warszawa 2008, s. 578–590. 18 19

68

Pszowskie

sanktuarium maryjne w świetle

„Kronik”...

obecności w Pszowie. Warto przy tym nadmienić, iż dotychczasowy kościół pszowski był poświęcony Wszystkim Świętym, a kult maryjny nie odznaczał się na tle innych parafii26. Obraz – jak powszechnie wiadomo – po półrocznym przechowaniu na plebanii został przemalowany i uzupełniony o ramy w wodzisławskiej pracowni tamtejszego malarza Fryderyka Sedleczkiego. Po czym zawisł na bocznym filarze starego gotyckiego kościoła, tuż przy zakrystii, gdzie wizerunek miał doznawać szczególnego nabożeństwa od duchowieństwa parafialnego oraz samych parafian. W roku 1728 – od 28 marca do 14 maja – rosnąca sława wizerunku miała przyciągnąć do Pszowa aż 14 tysięcy pielgrzymów ze Śląska, Polski oraz Moraw27. Pod rządami kolejnego proboszcza Jana Leopolda Iwanowskiego rozpoczęły się starania o uznanie pszowskiego wizerunku jako słynącego uzdrowieniami. Za pierwszymi staraniami stał także patron kościoła pszowskiego – baron Bernard Jan Welczek z Dubieńska. Autorzy kronik przekazują potomnym wybrane treści dokumentów procesów mających na celu potwierdzenie wyjątkowości miejsca – opartego na wierze i cudach mieszczących się w kanonach Kościoła powszechnego i świętej wiary katolickiej. Specjalne komisje przybywały do Pszowa, aby na miejscu zbadać sprawę. Pierwsza „inkwizycja” –przesłuchania mające za cel udokumentowanie i potwierdzenie wyjątkowości wizerunku została przeprowadzona w roku 1729. Znana autorom dokumentacja przytacza aż 13 przypadków uzdrowień uznawanych przez wiernych za cudowne działanie łaski bożej, związane z  pobożnym nawiedzeniem świątyni pszowskiej i wizerunku Maryi. W drugiej turze przesłuchań, znanych jako druga „inkwizycja” z roku 1730, złożono kolejnych 16 zeznań. Opis autorów dokładnie przytacza przynajmniej część zaprotokołowanych zeznań pątników, ale również i wnikliwą ocenę, czy uzdrowienie nastąpiło na drodze cudownego uleczenia, czy też takowe nie posiadało znamion boskiej ingerencji. Ocena komisji inkwizycyjnej była niezwykle wnikliwa i oparta także na konsultacjach medycznych, aby wykluczyć jakiekolwiek podejrzenia. W większości za naturalne uznano przywrócenie zdrowia bądź jego poprawę. W kilku przypadkach potwierdzono znamiona „nadzwyczajnego”, lecz jednak nie cudownego uzdrowienia. Ostatnie zeznanie szlachcica Rudolfa Osieckiego z Orzesza było także uważnie wysłuchane, choć doszło do tego nie w Pszowie, lecz już we Frysztacie, dokąd udała się komisja. Jak podaje opis, nie odebrano od zeznającego przysięgi, gdyż nie było już przy przesłuchaniu medyka, który towarzyszył inkwizycyjnej komisji28. Przytoczone przez autorów zeznania są namacalnym i niezwykle cennym przykładem pobożności opartej na duchowym przekonaniu o boskiej interwencji dzięki modlitwom zanoszonym do stóp wizerunku „Uśmiechniętej Madonny”. To zapewne świetny materiał do analizy pobożności ówczesnego górnośląskiego społeczeństwa. Mają owe opisy i walor językowy. W niemieckiej edycji oryginalne zapisy podano w translacji. W przypadku polskojęzycznej wersji podano zapisy w oryginalnej pisowni, co powodowało wiele rozbieżności w stosunku do języka autorów. Ci piszą lub starają się pisać w literackiej polszczyźnie, jaką w mowie i piśmie posiedli także Według opisu protokołów wizytacji parafii z lat 1679 i 1687/88, dawny gotycki murowany kościół pszowski, nosił wezwanie Wszystkich Świętych. Visitationsberichte der Diözese Breslau. Archidiakonat Oppeln. Teil 1. Hrsg. J. Jungnitz. Breslau 1904, s. 247–248, 440–441. 27 Kronika 1862, s. 20–22. 28 Chronik 1861, s. 25–38; Kronika 1862, s. 25–43. 26

69

Bogdan Kloch

poprzez naukę w seminarium duchownym. Teksty przesłuchań były okraszone mniej lub bardziej słowami, wyrażeniami z dialektu śląskiego (tu podaję przykłady z oryginalnego tekstu: przykludzili, chycił, obros, kolorz, pokozoł, dziedzinie, rzekałech, chromo, cera, zrzykała, rod, nakładu, łąskiego, pąć, snimech, chrobok), które autorzy podali w niezmienionym zapisie29. Treści zeznań osób przesłuchiwanych przez komisję inkwizycyjną są szczególnie istotnym materiałem do oceny kompetencji językowych mieszkańców Górnego Śląska. Również pozostała część książki w polskojęzycznym wydaniu zawiera inne wyrażenia i zwroty istotne dla badań nad mową Górnoślązaków. Co ważne, poszczególne zeznania pochodzą od osób z różnych okolic Górnego Śląska i ówczesnych stanów społecznych. Mniej lub bardziej ukazują barwną paletę słów dialektu śląskiego. Co jednak należy zasygnalizować, nie licząc wyjątków morawskich, iż zeznania przed komisją inkwizycyjną uznawane były za wypowiedziane „po polsku”30. Wydaje się, iż badania nad tym fragmentem kronik (niespełna 20 stron) jako bardzo cennym, należy kontynuować. Pruski okres funkcjonowania miejsca maryjnego kultu autorzy ukazują również przez pryzmat kolejnych proboszczów. Już posługa ks. Tadeusza Urbani pozwala zapoznać się z siłą kultu i to nie tylko o ludowej proweniencji, co na Górnym Śląsku pokutuje w potocznych wyobrażeniach, lecz znaczącym udziale środowisk szlachty górnośląskiej. Szczególnie obecność Larischów jest tu mocno akcentowana. Hrabia Kalikst Larisch z Ligoty, pan na Karvinie i Rogowie (Rogowach), miał do Pszowa pielgrzymować z całą rodziną i służbą co roku aż pięć razy. Również za plebana Petruska hrabiowskie rodziny Larischów, Wengierskich oraz książąt Lichnowskich zaznaczyły swój udział w życiu pątniczym Pszowa. Można zauważyć, iż autorzy nie dzielą pielgrzymiego grosza, gdyż ukazują szczodrobliwość i tych wielkich, i tych maluczkich31. W kronikach istotne miejsce zajmuje nie tylko wznoszenie z mozołem kolejnych materialnych przejawów pobożności maryjnej, ale również duchowej aktywności miejsca. Ten wizerunek był efektem rosnącej w drugiej połowie XVIII wieku pobożności ku temu miejscu. Ukoronowaniem pierwszego okresu uznać należy list odpustowy papieża Piusa VI z 3 lipca 1795 roku32. Co jednak warte podkreślenia, w treści papieskiego dokumentu, który zacytowano w łacińskim oryginale i tłumaczeniu, odpust przyznano bezpośrednio ołtarzowi Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej. Odpust przyznano w niezwykle trudnym momencie dla religii i katolicyzmu, czego echa dostrzegamy w papieskim tekście, gdzie mowa jest o modlitwach pątników o  zgodę władców chrześcijańskich, obronę Matki Kościoła i zwalczanie tych, co jej szkodzą. Czasy rewolt społecznych, zwalczania Kościoła i religii przez rewolucyjną Francję i inne siły dążące do całkowitej zmiany ówczesnego porządku są Kronika 1862, s. 26 i n. Zob. o terminologii dotyczącej określenia statusu mowy śląskiej (w nowszych opracowaniach): T. Kamusella: Schlonzska mowa. Język, Górny Śląsk i  nacjonalizm. T. 1. [b.m.w.] 2005, s. 35 i n.; J. Tambor: Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego” nr 2401. katowice 2006, s. 68 i n.; B. Kallus: Słownik gôroślônskij godki. Słownik górnośląsko-ogólnopolski. Skrócony słownik ogólnopolski. Katowice 2007, s. 3. 30 Chronik 1861, s. 26, 30, 32, 35–36; Kronika 1862, s. 26, 28, 30, 33, 35–36, 38, 40, 76. 31 Chronik 1861, s. 41–42, 45; Kronika 1862, s. 45–46, 49. W opracowaniu: Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego. Red. B. Bazielich. Wrocław–Katowice 2009 ukazał się tekst W. Korzeniowskiej (na bazie pracy z 1997 r.): Ziemiaństwo górnośląskie (s. 27–38). Wspomniany tekst kolejny raz przypomina nam, aby nie pomijać wątku szlachty śląskiej i jej decydującego wpływu na życie codzienne – kulturę duchową i materialną tej historycznej krainy. 32 Chronik 1861, s. 46–47; Kronika 1862, s. 50–52. 29

70

Pszowskie

sanktuarium maryjne w świetle

„Kronik”...

tu wyraźnie dostrzegalne, choć nie- wymienione. Papieski odpust to również konsekwencja rosnącej rangi miejsca, o którym już w 1774 roku wikariat wrocławski pisał jako o cieszącym się nabożeństwem do cudownego wizerunku maryjnego33. Z perspektywy badań nad pobożnością tego miejsca niezwykle ważkim elementem jest to, iż w 1810 roku wielkie wotum złożył u stóp Pszowskiej Pani ostatni opat cysterski z Rud o. Bernard Galbierz34. Jako wota znalazły się tu: opacki krzyż wysadzany szmaragdami oraz brylantami, a także opacki pierścień również wysadzany szmaragdami i brylantami. Owa cysterska pobożność ku pszowskiemu wizerunkowi nie jest tak całkowicie przypadkowa, ponieważ już ponad 30 lat wcześniej książęta Lichnowsky, będący wówczas w posiadaniu Pszowa, a zatem i patronatu nad kościołem pątniczym (i parafialnym), planowali sanktuarium pszowskie powierzyć opactwu cystersów w Rudach, jednak ostatecznie do tego nie doszło35. Dość skromnie w tej pracy prezentują się niełatwe czasy ponapoleońskiej epoki, a przypadające na lata długiej posługi proboszcza Ludwika Joachimskiego36. Nowy proboszcz, borykając się z problemami utrzymania gospodarstwa parafialnego po reformach znoszących powinności chłopskie i dających podstawy do uwłaszczenia, zdaje się mniej poświęcał czasu świątyni jako miejscu kultu maryjnego. Jednym z istotniejszych działań, jakie podjął u schyłku swego życia, było powołanie do życia Bractwa Wstrzemięźliwości37. Wydarzeniem, które uznać należy za kolejny moment zwrotny w dziejach sanktuarium, była ceremonia udzielenia sakramentu bierzmowania we wrześniu 1845 roku przeprowadzona przez sufragana wrocławskiego biskupa Daniela Latusska. Jego płomienne wezwanie w językach niemieckim, polskim oraz tłumaczone na morawski miało wstrząsnąć wiernymi. Nawoływał do wielkiej akcji dokończenia budowy świątyni, która nadal nie posiadała wież godnych tego miejsca. Po tym wydarzeniu dzieło pszowskich kapłanów staje się jakby ich osobistym doświadczeniem, a szczególnie ks. Skwary, gdyż ten już od października 1845 roku został ustanowiony nowym wikariuszem w Pszowie38. Odtąd kolejne kilka lat to jego wikariat, a następnie już proboszczowskie starania o uświetnienie miejsca kultu maryjnego. Wyznaczył przed sobą cel ukończenia świątyni, która od czasów wzniesienia w 1746 roku nie posiadała wież. Realizację tego zadania, do którego gorliwie nawoływał biskup Latussek, blokował brak środków, co znów nie dawało szans na uzyskanie zgody u władz rejencyjnych na podjęcie budowlanych robót. Podjęto jednak wysiłek, aby wieże wybudować. Dostrzec można w tym przedsięwzięciu niezwykle wielki dar zjednywania sobie wiernych przez ówczesne pszowskie duchowieństwo. Kronika jest w tym momencie jakby odzwierciadleniem „innego” Śląska, bo ani język, ani wyznanie (ówcześni patronowie pszowskiej świątyni już od kilkudziesięcioleci byli ewangelikami) nie stawało się progiem wykluczenia bądź niechęci, lecz wręcz doznawano wsparcia (także materialnego) i wzajemnego szacunku39. Jak wspomina ks. Skwara, datki przynosili także żebracy, a nawet Cyganie zbierający jałmużnę. Nie Chronik 1861, s. 47–48. Chronik 1861, s. 50; Kronika 1862, s. 55. 35 B. Kloch: Klasztor w Rudach a duchowieństwo diecezjalne. [W:] Klasztor cystersów w Rudach. Red. N. Mika. Racibórz 2008, s. 34–35. 36 Ks. Joachimski był proboszczem przez 47 lat. 37 Kronika 1862, s. 56; Chronik 1861, s. 52. 38 Chronik 1861, s. 53; Kronika 1862, s. 57–58. 39 Chronik 1861, s. 7–8; Kronika 1862, s. 9–10, 59, 72. 33 34

71

Bogdan Kloch

pominął także członków gmin mojżeszowych, którzy wspierali budowlane zamiary sanktuarium40. Nagła wizyta przedstawicieli władz – królewskiego ministra hrabiego von Stolberga z Berlina oraz nadprezydenta Wedella z Wrocławia w Pszowie w dniu 13 sierpnia 1846 roku – stała się dobitnym przykładem, jak zjednywać sobie poparcie nawet u berlińskiego dworu królewskiego. Choć tekst kronik powstał później i może nieco upiększono realia tego wydarzenia, jednak jest świadectwem danym przez pszowskich kapłanów. Niespełna dwa lata później, gdy w maju 1848 roku ks. Skwara był już proboszczem pszowskim, podjęto jeszcze bardziej energiczne działania w celu ukończenia wież maryjnego sanktuarium41. Czym zatem są wspomniane kroniki? Czy zgodnie ze słowami ewangelii: „Co cesarskie cesarzowi, a co boskie Bogu”, edycja w języku urzędowym (niemieckim) to dla państwa, a edycja w języku polskim to odzew duszy i serca? Pewnie nasuwają się i takie skojarzenia, bo i niektóre informacje w pracy zdają się to potwierdzać. Ale przecież obie książki nie były tylko dla wiernych z Pszowa, wąsko rozumianej wspólnoty. W jednym z ostatnich rozdziałów (znów bardzo krótkich) wspominają autorzy o  zasięgu oddziaływania sanktuarium pszowskiego. Przychodziły tu pielgrzymki trzech języków z: „[…] Mikołowa, Bierunia, Pszczyny, Żorów, Strumienia, Skoczowa, Cieszyna, Frydku, Mistka, Frystota, Bogumina, Opawy, Baborowa, Głupczyc, Głogówka, Koźla, Ujazda, z miasteczka czyli Sośniczowic, Pilchowic, Gliwic, Rybnika, Raciborza, Wodzisławia i z przyległych wsi tych miast i miasteczek” („[…] Nicolai, Berun, Pless, Sohrau, Schwarzwasser, Skotschau, Teschen, Friedek, Mistek, Freistadt, Oderberg, Troppau, Bauerwitz, Leobschütz, Hultschin, Ober-Glogau, Cosel, Ujest, Kieferstädtel, Pilchowitz, Gleiwitz, Rybnik, Ratibor, Loslau und aus den anliegenden Dorfschaften dieser Städte)”42. Jest tu wiele miejscowości z terenów Górnego Śląska pruskiego, a ponadto – mimo granic – istnieje w  świadomości ciągłość historyczna pewnej wspólnoty przekraczającej granicę (autorzy już w tytule wyraźnie to akcentują, co świadczy o wiedzy o „austriackim” Górnym Śląsku). Sanktuarium to miejsce, gdzie języki mieszały się, a niemiecki nie był ani powodem do traktowania go jako narzędzia wynaradawiania, bo przybywający tu pielgrzymi z Głubczyc, Raciborza, czy z podgliwickiego Schönwaldu przynieśli go ze sobą jako swoją własność, swój kod komunikacji, szanowany na równi z innymi językami43. Pielgrzymowanie do Pszowa pielgrzymek morawskich z diecezji ołomunieckiej oraz z Galicji, a nade wszystko polskiej mowy z „Pruskiego i Austryackiego Szląska” to – jak piszą autorzy – część „pątnego obwodu” Pszowa44. Języki polski, niemiecki, wspominany morawski oraz mowa górnośląska to środki komunikacji, za pomocą których wspomina się to miejsce, dając nam możliwość zrozumienia wielkich wartości płynących z tych książeczek. Kronika 1862, s. 64 Tamże, s. 60–61, 65 Tamże, s. 84; Chronik 1861, s. 86. Zwraca uwagę, że choć w opisie Kroniki wsie pojawiają się tylko jako anonimowe zbiorowości pątników – za wyjątkiem dzisiejszego Bojkowa (Schönwald) – można ustalić m.in. udział wspomnianych już Rud Wielkich (Raciborskich) w pielgrzymowaniu do Pszowa. Por. K. Tomasiak: Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rudach w latach 1810–1924. Rudy 2009, s. 115. 43 W regionie swoimi odrębnościami cechowała się wieś Bojków (Schönwald): Schönwald. [W:] K. Ullmann: Schlesien. Lexikon. Geografie–Geschichte–Kultur. Augsburg 1997, s. 275–275. 44 Kronika 1862, s. 84–85. 40 41 42

72

Pszowskie

sanktuarium maryjne w świetle

„Kronik”...

Wizerunek maryjny przygarniał w Pszowie wszystkie swoje dzieci, a czasy, gdy proboszcz Skwara i wikary Wolczyk spisywali swoją kronikę, pokazywały (jak jeszcze i wiele razy później), że Śląsk i jej pszowski skrawek to ta Kadłubkowa „Święta Prowincja”, nie kraina ukazywana z perspektywy tragedii XX wieku. Bo przecież nie sposób dziś dostrzegać Pszowa w kategorii tylko dramatów narodowych czy kopalnianego dziedzictwa obecnie zamkniętej już kopalni „Anna”. To górnośląskie miejsce „spotkania”, jak to ujmuje Zbigniew Kadłubek, a nie – co istotne – przestrzeni rodzącej się nowej konfrontacji45. O tej nawet nie słyszymy w pracy pszowskich kapłanów. Jest tu ten jedyny świat, choć widziany oczyma pewnej elitarnej grupy w ramach społeczności lokalnej. Okoliczności powstania tej pracy i jej treść przywodzą na myśl pozbawiony tarć społeczno-narodowych poetycki obraz autorstwa ks. Norberta Bonczyka zarysowany w „Starym kościele miechowskim”46. Choć oba pszowskie wydania kroniki to świadectwo autorów, które wyznacza ich stosunek do ówczesnej rzeczywistości, to jednak rysują obraz wymykajacy się łatwej ocenie. Gdy w odpust 9 września 1853 roku kończyły się polskie misje w Pszowie, rozpoczynały się kolejne – niemieckie, które tak opisał ks. Skwara: „Wieczór nadszedł, a ksiądz Michał Harder począł niemiecką trzechdniową Misyą; chociaż w parafii i okolicy bardzo mało było niemieckich mieszkańców, jednak się nad wszystko spodziewanie bardzo wielu z pobliskich i odległych wsi i miasteczek nie samych tylko katolików, ale też i Protestantów i Żydów duchem prawdy pędzonych na nię zgromadziło, a  wszyscy byli wcale prawdą przekonani i  słowa Bożego dowodami zbici i głęboko zdjęci” („Mit Beginn der Dunkelstunde eröffnete Pater Michael Harder die dreitägige deutsche Mission, zu welcher, obgleich der Wallfahrtsort und die Umgegend nur höhst wenige deutsche Einwohner zählt, von dem Geist der Wahrheit angezogen so Wiele, selbst Protestanten und Juden aus den benachbarten Städten und Dörfern herbeiströmten, wie man es kaum gedacht, und Alle waren von der Ueberzeugung der Wahrheit und der unwiderlegbaren Darstellung des göttlichen Wortes tief erschüttert hingerissen”)47. Te słowa i kolejne świadectwa rysują inny wizerunek tamtych czasów. Dzieło pszowskich kapłanów pozostawiło trwały ślad w historii Pszowa i sanktuarium. Prawie osiem dziesięcioleci po opublikowaniu obu wydań, tuż przed wybuchem II wojny światowej, pamięć Skwary i Wolczyka została ponownie przybliżona przez pszowskiego kronikarza Konstantyna Kowola48. Tak odległy już czas od tamtych publikacji i zupełnie inny tytuł nowej kroniki: „Kronika Pszowa i Rydułtów, 107 lat należących do parafii pszowskiej oraz opis kopalni Anna, której 100 letni jubileusz przypada na rok 1943” nie zmienił faktu, iż praca skrywała silne związki z poprzednimi. Fascynacja dziejami miejscowości spowodowała, iż powstało dzieło opatrzone materiałem ilustracyjnym, które w najdawniejszej treści było w większej Z. Kadłubek: Śląskie spotkania ku tożsamości. [W:] Śląsk – miejsce spotkania. „Media Mundi”. T. 1. Chorzów 2005, s. 70–73; A. Kunce, Z. Kadłubek: Myśleć Śląsk. Wybór esejów. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach” nr 2486. Katowice 2007, s. 130–132. Watro zwrócić uwagę, że już ponad ćwierć wieku wcześniej ks. Kazimierz Dola pisał o Śląsku jako miejscu spotkania. K. Dola: Śląsk miejscem spotkania kultury polskiej i niemieckiej w dobie humanizmu. „Studia Teologiczno–Historyczne Śląska Opolskiego” 1980, nr 8, s. 219–232. 46 N. Bonczyk: Stary kościół miechowski. Opr. W. Szewczyk. Katowice 1987, s. 37 i n. 47 Kronika 1862, s. 70–71; Chronik 1861, s. 67. 48 K. Kowol: Kronika Pszowa i Rydułtów…, s. 172. 45

73

Bogdan Kloch

części powtórzeniem publikacji Skwary i Wolczyka. Układ chronologiczny pozostał oparty na poczcie plebanów pszowskich, niemniej autor, na miarę własnego talentu pisarskiego, starał się przybliżyć inne aspekty życia duchowego Pszowa. Wojenna zawierucha, a tuż po niej nowa, komunistyczna rzeczywistość nie bardzo sprzyjały pątniczemu charakterowi tego miejsca. Niemniej temat Pszowa nie został zarzucony w nowych opracowaniach. Archiwista Ludwik Musioł, wielce zasłużony dla górnośląskich badań naukowych, w 1968 roku zakończył pracę nad maszynopisem monografii Pszowa49. Jednak jej egzemplarz trafił tylko na pszowskie probostwo, a z czasem drugi egzemplarz do Zbiorów Specjalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach (opatrzony sygnaturą R 708 III). Dwie ostatnie dekady PRL-u to złowrogi czas dla wydawania tego typu publikacji, a szczególnie tu w Pszowie, przyćmionym profanacją świątyni i wizerunku Maryi i Dzieciątka, z których nocą z 18 na 19 listopada 1976 roku zdarto ufundowane korony50. Dopiero blisko ćwierć wieku po zakończeniu pracy nad maszynopisem ukazała się drukiem książka Ludwika Musioła. Zerwał z układem pracy autorstwa Skwary i Wolczyka oraz dzieła Kowola. Jednak i ta praca posiadała uzupełnienie, gdyż jej pełny tytuł brzmiał „Monografia historyczna Pszowa oraz zarys historyczny gminy i parafii Krzyżkowice w opracowaniu źródłowym Ludwika Musioła”51. Wydana monografia powstała według schematu przyjętego przez tego autora dla wielu innych tego typu monografii, które wyszły spod jego pióra. Ludwik Musioł kładł nacisk na różne aspekty życia wsi i parafii, ale nie poniechał problematyki kultu maryjnego. Niemniej mocniej akcentował historię świeckiego oblicza dawnego Pszowa. Koniec epoki PRL-u zaowocował nie tylko drukiem zakazanej pracy Ludwika Musioła. Znów dało o sobie znać zainteresowanie, głównie lokalnych badaczy, dziejami sanktuarium. W ciągu niespełna półtorej dekady ukazały się trzy różne wizje dziejów tego miejsca. Najpierw J. Pluta oraz P. Siemko opublikowali, co ciekawe w Bytomiu, pracę poświęcona pszowskiemu sanktuarium, a następnie Zuzanna Karwot w 2001 roku w pracy „Pszów. Kult Matki Boskiej (1723–1921)” opisała na tle dziejów wsi losy sanktuarium, wprowadzając przy tym wiele ciekawych elementów ikonograficznych52. Cenne jest w jej pracy uzupełnienie dotyczące prasowych doniesień z życia sanktuarium w drugiej połowie XIX i początkach XX wieku. Należy jeszcze wspomnieć o ostatniej pracy. Dzieło Moniki Mielańczyk „Przy ołtarzu niebieskiej Pocieszycielki”, wydane drukiem w 2010 roku, to praca niezwykła, aczkolwiek momentami skłaniająca do polemiki z wnioskami autorki53. Adeptka historii sztuki z powodzeniem ukazała artystyczny aspekt sanktuarium. Pierwszy raz czytelnik uzyskał tak rozległą charakterystykę kultu pszowskiego wizerunku na tle kultów w Czechach, Morawach, na Śląsku oraz w Polsce. Opis programu architektonicznego, symboliki świątyni i jej wyposażenia to zupełne novum o niezwykle dużej wartości. Warto Porównaj informacje zawarte w krótkiej biografii autora monografii: H. Stasiński: Ludwik Musioł. Śląski historyk i archiwista. Pszczyna 1992, s. 65. 50 Tamże. 51 Praca pod tym tytułem, w części poświęconej gminie Pszów, powstała na bazie maszynopisu pt.: Pszów. Monografia historyczna opracowana źródłowo (dalej: Monografia…), 1968 rok, s. 1–2. 52 J. Pluta, P. Siemko: Do twojej dążym kaplicy. Sanktuarium matki Bożej pszowskiej. Bytom 1997; Z. Karwot: Pszów. Kult Matki Boskiej (1723–1921). [b.m.w.] 2001, s. 1–80. 53 M. Mielańczyk: Przy ołtarzu niebieskiej Pocieszycielki. Kształtowanie sanktuarium maryjnego wokół cudownego wizerunku Matki Boskiej w Pszowie. Pszów 2010, s. 1–165. 49

74

Pszowskie

sanktuarium maryjne w świetle

„Kronik”...

nadmienić także udział tematyki pszowskiej w konferencji „Historyczne sanktuaria i miejsca pielgrzymkowe w województwie śląskim”, która odbyła się w Katowicach we wrześniu 2004 roku, jednakże kroniki pszowskie nie stały się przyczynkiem do badawczych rozważań54. Obiegowa mądrość głosi, że historia lubi się powtarzać. W roku 2011, w 150. rocznicę pierwszego niemieckojęzycznego wydania kroniki Skwary i Wolczyka, ukazał się w Pszowie reprint tekstu polskiej wersji językowej z 1862 roku. Publikacja, wydana jako niszowy druk w ramach „Zeszytów Pszowskich. Wydanie Specjalne” (czerwiec 2011)55, nie została dostrzeżona na lokalnym (górnośląskim) rynku księgarskim, choć dzieło pszowskich kapłanów nadal jest wielkim pomnikiem dla kultu pszowskiego uśmiechniętego wizerunku Maryi, ale również górnośląskiej kultury religijnej. Czas pokaże, jak zostanie naukowo i popularyzatorsko spożytkowane dziedzictwo pszowskich kronik56. Można dostrzec, iż dla lokalnej samoświadomości kulturowej jest to źródło żywotne i niezwykle czytelne, co pozwala żywić nadzieję na pełne przywrócenie obu edycji kronik badaniom nad dziejami Górnego Śląska57.

Niewielki artykuł Ireny Kontny skupił się na walorach architektonicznych, co pomimo braku odniesień do Kroniki, czyni zeń wartościowy tekst przybliżający, zanim powstała praca Moniki Mielańczyk na temat znaczenia Pszowa dla sztuki sakralnej Górnego Śląska. I. Kontny: Sanktuarium Matki Boskiej Uśmiechniętej w Pszowie. [W:] Sanktuaria i miejsca pielgrzymkowe w województwie śląskim. Referaty wygłoszone na sesji naukowej: Historyczne sanktuaria i miejsca pielgrzymkowe w województwie śląskim w Katowicach w dniach 3–4 września 2004 roku. Katowice 2005, s. 41–46. Uzupełnieniem wiedzy o pszowskiej Bazylice może być wydana dwa lata wcześniej praca P. Porwoła: Bazylika pw. Narodzenia NMP w Pszowie. Pszów 2003. W dużej mierze opierano się na starszych ustaleniach publikowanych w: Katalogu Zabytków w Polsce. T. VI. Województwo katowickie. Red. J. Rejduch-Samek i J. Samek. Z. 14: Powiat wodzisławski. Opr. M. Kornecki, J. Samek. Warszawa 1960, s. 14–18. 55 Reprint polskojęzycznego wydania z roku 1862 opatrzony krótkim wstępem M. Witka (Mielańczyk) zamieszczony w „Zeszytach Pszowskich” (Wydanie specjalne) w czerwcu 2011 r. 56 Godnym poparcia działaniem pozostaje propagowanie wiedzy o postaci ks. Skwary przez dr. Norberta Niestolika, który na stronie internetowej: Sanktuarium Najświętszego Sakramentu w  Jankowicach Rybnickich w dziale: Śląskie groby ludzi Kościoła przedstawił postać pszowskiego plebana oraz wspomniał o jego działalności pisarskiej. Por. http://jankowice.rybnik.pl/groby/skwara.html (dostęp 18. VII 2013 r.). 57 Brak, jak się wdaje, szerszego zainteresowania środowisk naukowych Kronikami kontrastuje z faktem, iż im bliżej Pszowa, tym jest to źródło bardziej znane i cenione. Przykładem popularnym, ale niezwykle cennym, wykorzystania walorów prac pszowskich księży jest niewielka publikacja Pawła Porwoła, w której zamieszczono fragment tekstu polskojęzycznej Kroniki. P. Porwoł: Bazylika pw. Narodzenia NMP w Pszowie. [W:] Zabytki powiatu wodzisławskiego. [b.m.w.] 2009, s. 14. 54

75

Bogdan Kloch Bogdan Kloch

Das Marienheiligtum Pschow im Lichte der „Chroniken” der Priester Paweł Skwara und Augustyn Wolczyk Zusammenfassung Der Beitrag behandelt in seinem ersten Teil die Geschichte des Marienheiligtums Pschow mit seiner besonderen sozialen und ökonomischen Bedeutung für die benachbarten Ortschaften sowie auch für das gesamte Oberschlesien. Im zweiten, zentralen Teil des Textes analysiert der Verfasser den Inhalt von zwei einschlägigen Werken, die sich mit der Geschichte des Heiligtums befassen: „Die Chronik des Pfarr- und Wallfahrtortes Pschow im Kreise Rybnik in preußisch Oberschlesien“, die 1861 in Druck herausgegeben wurde, sowie die 1862 veröffentlichte Arbeit: „Kronika historyczna wiadomości o Pszowie, farnem i pątnem miejscu w Rybnickim powiecie w Pruskíem Górném Szlązku“. Bogdan Kloch

The Marian Sanctuary in Pszow according to “The Chronicles” by Revd Paweł Skwara and Revd Augustyn Wolczyk Summary In its first part, the article describes the history of the Marian Sanctuary in Pszow, emphasising its significance not only to the neighbouring settlements but also to the whole Silesia. In the main part, the author focused on the analysis of the content of two publications presenting the history if the sanctuary: “Chronik des Pfarr–und Wallfahrtortes Pschow im Kreise Rybnik in preussisch Oberschlesien”, which was printed in 1861, and the project published in 1862 under the title “Kronika historyczna wiadomości o Pszowie, farnem i pątnem miejscu w Rybnickim powiecie w Pruskíem Górném Szlązku”.

76

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Mieczysław Starczewski

Tadeusz Puszczyński w działaniach destrukcyjnych na Górnym Śląsku w latach 1920–1921 Porucznik, wkrótce kapitan Tadeusz Puszczyński1 opracował i zrealizował koncepcję działań specjalnych (destrukcyjnych, dywersyjnych) na Górnym Śląsku, mającą na celu utrudnienie napływu sił niemieckich na teren plebiscytowy w wypadku konfliktu zbrojnego. Sprawy te domeną swoich badań naukowych uczyniła Zyta Zarzycka, pozostawiając w spuściźnie kilkanaście artykułów i książkę2. Obficie korzystała ze wspomnień Puszczyńskiego, przechowywanych w  zbiorze „Powstania śląskie” nowojorskiego Instytutu Józefa Piłsudskiego. Obecnie mikrofilmy i skany tego zbioru, a w nich praca wspomnieniowa Puszczyńskiego, dostępne krajowemu badaczowi3, stwarzają okazję przypomnienia wyczynu dokonanego na rozpoczęcie III powstania śląskiego. Z górnośląską konspiracją wojskową Puszczyński związał się, gdy wiosną 1920 roku objął stanowisko kierownika Wydziału B Górny Śląsk w Sekcji Plebiscytowej Oddziału II Ministerstwa Spraw Wojskowych (dalej: MSW). Uczestniczył w II powstaniu, podczas którego dowodził odcinkiem na terenie powiatu katowickiego. Pod jego dowództwem oddziały powstańcze opanowały silnie bronione przez Niemców pozycje w Mysłowicach i hucie Baildon. Potem po krótkim pobycie w 4. Armii, gdzie był szefem wywiadu, wrócił na początku listopada 1920 roku jako wysłannik MSW do pracy bezpośrednio na Górnym Śląsku. Został kierownikiem Referatu Operacyjnego w Centrali Wychowania Fizycznego (kryptonim kontynuowanej, choć oficjalnie zlikwidowanej Polskiej Organizacji Wojskowej)4. Dokonując analizy dotychczasowych działań bojowych, zastanawiał się nad stworzeniem optymalnych warunków sukcesu w ewentualnym kolejnym zrywie powstańczym. Doszedł do wniosku, że w przypadku nowej akcji zbrojnej, niezależnie kto ją podejmie – Polacy czy Niemcy, 1

2 3

4

Tadeusz Puszczyński (1895–1939) ps. „Wawelberg”, konspirator, działacz niepodległościowy, peowiak, od listopada 1918 r. w wojsku polskim. Dowodził batalionem w Białostockim Pułku Strzelców. W listopadzie 1919 r. przeniesiony do Sekcji Plebiscytowej Departamentu II Ministerstwa Spraw Wojskowych. Od 3. VII 1919 r. porucznik. Na początku 1922 r. potwierdzono mu stopień kapitana ze starszeństwem od VI 1919 r. (Dziennik Pers. 13/22). Z. Zarzycka biogramy T. Puszczyńskiego w: Tobie Polsko. Szkice biograficzne działaczy ruchu niepodległościowego na Górnym Śląsku. Red. W. Lesiuk, W. Zieliński. Opole–Katowice 1981, s. 404–405; Encyklopedia powstań śląskich. Opole 1982, s. 463–464; [W:] Polski słownik biograficzny. T. 29. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986, s. 434–435; Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW), Akta personalne 10 111. Przebieg służby T. Puszczyńskiego– bez daty (prawdopodobnie z 1934 r.). Z. Zarzycka: Polskie działania specjalne na Górnym Śląsku 1919–1921. Warszawa 1989. Wspomnienia T. Puszczńskiego, sygn. 219. Mikrofilmy przechowuje Archiwum Państwowe w Katowicach i Biblioteka Śląska, a skany dostępne są na stronie Instytutu: www.pilsudski.org/powstania. Ze sprawozdania Centrali Wychowania Fizycznego z działalności za okres od 1.–29. XII 1920 r. Źródła do dziejów powstań śląskich. T. II: Styczeń – grudzień 1920. Oprac. T. Jędruszczak, Z. Kolankowski, Wrocław 1970, k. 495.

77

Mieczysław Starczewski

należy rozpocząć od działań dywersyjnych w celu odcięcia sił niemieckich od obszaru plebiscytowego przez zniszczenie głównych szlaków komunikacyjnych oraz zerwania łączności5. Oznaczało to, że w początkowym okresie działań zbrojnych siły walczących stron równoważyłyby się, ograniczone do przebywających już na tym obszarze. Tym samym po prawej stronie Odry, gdzie przeważała ludność polska, powstańcy mogli liczyć na jej wsparcie. Uniemożliwienie interwencji niemieckiej z zewnątrz, spoza obszaru plebiscytowego, w początkowym okresie powstania stwarzało powstańcom korzystne warunki do opanowania przemysłowej części Górnego Śląska i terenu aż po Odrę. Puszczyński i inni polscy dowódcy wychodzili z założenia, że powstanie umiędzynarodowi sprawę śląską, chociażby ze względu na interesy wielkoprzemysłowego kapitału. Grozili, że powstańcy nie zawahają się przed zniszczeniem obiektów przemysłowych w przypadku konieczności opuszczenia terenu. Z punktu widzenia psychologicznego liczył się przede wszystkim początkowy sukces6. Jako kierownik Referatu Operacyjnego Centrali Wychowania Fizycznego jesienią 1920 roku Puszczyński przygotował zwięzłą koncepcję działań dywersyjnych. Opierając się na doniesieniach wywiadowczych, przekonywał przełożonych, że Niemcy już rozpoczęli przygotowania do walki zbrojnej. Faktycznie w tym czasie Niemcy zaczęli koncentrować oddziały i środki techniczne we Wrocławiu i Nysie. Puszczyński uzyskał zapewnienie swoich zwierzchników, że dostanie niezbędną pomoc pod warunkiem zorganizowania oddziałów dywersyjnych, których przynajmniej niektórzy członkowie w przypadku działań bojowych pozostaną na tyłach przeciwnika. Ich zadaniem miało być prowadzenie wywiadu na potrzeby wojska polskiego. W grudniu 1920 roku zatwierdzono tę koncepcję i wyrażono zgodę na zorganizowanie referatu dywersji. Pierwsze projekty zakładały zniszczenie mostów, torów kolejowych i linii telegraficznych: Opole – Wrocław, Opole – Nysa, Opole – Karłowice – Wrocław, Kluczbork – Namysłów – Wrocław, Gogolin – Prudnik. W połowie stycznia 1921 roku Puszczyński objął referat destrukcji w Dowództwie Obrony Plebiscytu (dalej: DOP)7. W tym też czasie por. Stanisław Baczyński otrzymał rozkaz dowódcy Obrony Plebiscytu płk. Pawła Chroboka – „Kunowskiego” szybkiego opracowania planu operacyjnego na wypadek rozpoczęcia działań bojowych przez 5 6

7

Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 13–16 Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 636; J. Korman: Potęga wywiadu. [W:] M. Mielżyński (Nowina Doliwa): Wspomnienia i przyczynki do historii III powstania górnośląskiego. Mikołów 1931, s. 307; Z. Zarzycka: Tadeusz Puszczyński. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 29. Wrocław–Warszawa–Kraków­ –Gdańsk–Łódź 1986, s. 434; M. Wrzosek: Powstania śląskie 1919–1921. Zarys działań bojowych. Warszawa 1971, s. 162 W grudniu 1920 roku pieczę nad śląską konspiracją wojskową objęło Dowództwo Okręgu Generalnego w Poznaniu. Koncepcję dalszych działań wypracowali komisarz plebiscytowy Wojciech Korfanty i gen. Kazimierz Raszewski na spotkaniu 11. XII 1920 r. W  rezultacie wyłoniło się Dowództwo Obrony Plebiscytu (dalej: DOP), które po Centrali Wychowania Fizycznego stało się organem kierowniczym podziemnego ruchu zbrojnego na Górnym Śląsku. Do Dowództwa Obrony Plebiscytu wszedł Referat Destrukcji (Referat „D”). Według Puszczyńskiego DOP nie tylko nie okazywało żadnego poparcia, ale konsekwentnie sabotowało prace przygotowawcze akcji dywersyjnej. Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 113 i n.; Rozkaz nr 2 Dowództwa Obrony Plebiscytu. [W:] Źródła do dziejów powstań śląskich. T. 3. Cz. 1: Styczeń – maj 1921. Oprac. J. Przewłocki, W. Zieliński. Wrocław–Warszawa–Kraków 1974, s. 40; Rozkaz nr 2 Dowódcy Obrony Plebiscytu z 15. I 1921 roku. [W:] Źródła do dziejów powstań….. T. 3. Cz. 1, s. 40–42; S. Baczyński: Tajne organizacje wojskowe na Górnym Śląsku w latach 1918–1921 na tle sytuacji ogólnej. „Najnowsze Dzieje Polski” 1968, t. 13, s. 139, 143.

78

Tadeusz Puszczyński

w działaniach destrukcyjnych na

Górnym Śląsku...

Niemców na terenie plebiscytowym. Baczyński o pomoc poprosił Puszczyńskiego. Wspólnie opracowali plan, który zawierał dwa warianty: defensywny i ofensywny. Przewidywał też użycie grupy destrukcyjnej8. Puszczyński przystąpił do organizowania destrukcji pomyślanej pod kątem odcięcia Wrocławia i Nysy od Górnego Śląska, czyli od głównych składnic i rezerw niemieckich. Tym samym miały zostać stworzone warunki wojskom powstańczym dotarcia do Odry i jej utrzymania. Wstępne prace organizacyjne polegały na kompletowaniu fachowców i szkoleniu kandydatów. Znaczącej pomocy w tym zakresie udzielili Puszczyńskiemu socjaliści zagłębiowscy na czele z Aleksem Bieniem9. Czas na przygotowanie grupy i obiektów do zniszczenia był krótki, bo wiązał się z terminem plebiscytu i ogłoszeniem jego wyników. Choć spodziewano się wygranej strony polskiej, nie wykluczano też porażki. Zakładano, że w pierwszym wypadku: „Niemcy natychmiast rozpoczęliby walkę zbrojną o odzyskanie terenów, przypadających na mocy plebiscytu Polsce. W przeciwnym razie Polacy musieliby z chwilą przegrania plebiscytu natychmiast rozpocząć powstanie w celu odzyskania utraconych ziem, a akcja destrukcyjna miała być właśnie hasłem i w pierwszych dniach oparciem tego powstania”10. Trudność wynikała z tego, że obiekty wyznaczone do zniszczenia znajdowały się w większości na terenach obsadzonych przez oddziały wojsk angielskich i włoskich, które popierały Niemców. Nie bez znaczenia był fakt, że przygotowywanie całej akcji wymagało głębokiego zakonspirowana nie tylko w stosunku do przeciwnika, ale też wobec czynników polskich: Komisariatu Plebiscytowego, partii politycznych i nawet kierownictwa organizacji wojskowej. Aby uniknąć dekonspiracji, członkowie grupy destrukcyjnej mieli składać się w większości z ochotników przybywających z Polski. Wielu garnęło się do pracy konspiracyjnej na Śląsku. Z frontu wracała młodzież, także ta najbardziej ideowa – akademicka. Nie można pominąć zwalnianych z frontu oficerów, podoficerów, żołnierzy, działaczy pepeesowskich, członków bojówek i dawnego Pogotowia Bojowego. Liczni oprócz doświadczenia frontowego nieśli z sobą doświadczenie konspiracyjne, które przekazywali członkom organizacji śląskiej, najczęściej jako instruktorzy. Wszyscy oni trafiali na podatny grunt. Niemcy zaobserwowali zmianę nastrojów wśród Ślązaków po zwycięskiej wojnie z Rosją. Utrwalało się przekonanie wśród ludności polskiej na Śląsku, że tylko walka zbrojna zadecyduje o przynależności tego regionu do Polski. Puszczyński przystąpił do tworzenia oddziałów dywersyjnych, które miały liczyć 60–80 osób oraz około 80 osób luźno związanych z tymi oddziałami, ale w każdej chwili mogących je uzupełnić. Pozyskiwał ludzi, z którymi wcześniej współpracował w  Pogotowiu Bojowym PPS, oddziałach lotnych POW czy też w  oddziałach partyzanckich. Bazą organizacyjną, techniczną i szkoleniową stało się Zagłębie Dąbrowskie, głównie Sosnowiec. Tutaj Puszczyński ściągnął dawnych bojowców. PodW. Ryżewski: Trzecie powstanie śląskie 1921. Geneza i  przebieg działań bojowych. Warszawa 1977, s. 35; M. Wrzosek: Powstańcze działania zbrojne w 1921 roku w opolskiej części Górnego Śląska. Opole 1981, s. 107. 9 M. Starczewski: Sieć dywersji pozafrontowej w okresie międzywojennym oraz udział w niej socjalistów w Zagłębiu Dąbrowskim. [W:] Polska w Europie i świecie w XX stuleciu. Red. H. Parafianowicz. Białystok 2001, s. 228 i n.; A. Bień: Posłowie socjalistyczni i komunistyczni w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1919–1935 w sejmie. Sosnowiec 29. II 1964 r., k. 5–6, mps w zbioreach autora od A. Bienia. 10 Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 34. 8

79

Mieczysław Starczewski

kreślał we swoich wspomnieniach, że byli to „ludzie naprawdę w tych sprawach doświadczeni i  otrzaskani z  najdrobniejszymi szczegółami i  subtelnościami pracy dywersyjnej”. I dalej: „Wielu błędów i niepowodzeń uniknęliśmy, korzystając z ich rad i doświadczenia. Ale wykorzystywać ich bezpośrednio w terenie było nie sposób, gdyż sterani wieloletnią pracą konspiracyjną, z poszarpanymi nerwami, bardzo już niechętnie szli oni na nowe niebezpieczeństwa. Dlatego też musiałem ograniczyć się do używania ich jako instruktorów tylko na terenie Sosnowca”11. Do szkolenia przydał się zwłaszcza Tadeusz Szturm de Sztrem, najlepszy technik bombowy w Pogotowiu Bojowym PPS. Puszczyński starannie dobierał ochotników, zważając na ich dotychczasowe doświadczenie w pracy konspiracyjnej i rygorystyczne przestrzeganie wymogów konspiracyjnych, fachowe przygotowanie minerskie i wyszkolenie wojskowe oraz predyspozycje psychiczne. Ochotnicy, podzieleni na zespoły, przechodzili szkolenie teoretyczne i  prakty­ czne. W szkoleniu teoretycznym kładło się akcent na aspekty wychowawcze i propagandowe, jak znaczenie Górnego Śląska dla Polski, przebieg I i II powstania, pogadanki o akcjach dywersyjnych Pogotowia Bojowego PPS i POW oraz na tyłach frontu w czasie wojny polsko-bolszewickiej, zasady konspiracji indywidualnej i zespołowej. Na przykładach instruktorzy wskazywali na niewłaściwe przestrzeganie zasad konspiracyjnych i katastrofalne ich skutki o zasięgu indywidualnym, a nawet państwowym. Udzielali praktycznych wskazówek, jak należy zachowywać się podczas aresztowania i badania sądowego, co należy mówić, podkreślali, że każdy członek grupy destrukcyjnej powinien mieć przemyślaną legendę, dlaczego znalazł się w danym miejscu i czym się zajmuje (np. trudni się szmuglem, poszukuje pracy). Szkolenia praktyczne odbywały się w terenie, obejmując skryte przemarsze na czas przez pola z obciążeniem około 30 kg na odległość 3–6 km, a  nawet dłuższe, strzelanie, zakładanie materiału wybuchowego w określonym czasie. Ćwiczono tak długo, aż zespół bezbłędnie wykonywał wszystkie czynności w określonym czasie. W szkoleniu uczestniczyło też kilkunastu Ślązaków, głównie synów chłopskich z terenów zachodnich, którzy stanowili rezerwę zespołów dywersyjnych. Później wykorzystano ich zagrody na magazyny materiałów wybuchowych i kwatery zespołów dywersyjnych. Doskonale znali okolice i miejscowych Niemców, dzięki czemu zespoły uniknęły wielu niebezpieczeństw12. Pierwszy kwartał 1921 roku upłynął członkom grupy destrukcyjnej na przygotowaniu do wykonania zadania. W tym czasie dokonywano obserwacji, ustalano dane techniczne obiektów, przebieg wysadzenia mostów i trasy odwrotu z miejsca akcji, sieć łączności. Prace te prowadzono w warunkach pełnej konspiracji i w izolacji od polskich organizacji na Śląsku, a nawet od sztabu Dowództwa Obrony Plebiscytu. Zapobiegło to dekonspiracji i sprawiło, że nie zostały wykryte przez niemiecki kontrwywiad. Ostatecznie zespół dywersyjny rozrósł się do 79 ludzi. Dowództwo tworzyli kpt. Tadeusz Puszczyński, jego zastępca ppor. Edmund Charaszkiewicz, kierownik łącz11 12

Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 84 i n. E. Charaszkiewicz: Rola dywersji w III powstaniu górnośląskim. „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza. Tydzień Polski” nr 18 (103) z 1. V 1971 r., s. 5; Relacje ustne udzielone autorowi m.in. przez A. Bienia, mjr. H. Krukowskiego.

80

Tadeusz Puszczyński

w działaniach destrukcyjnych na

Górnym Śląsku...

nikowy por. Stanisław Baczyński, zastępca ppor. Wacław Wardaszko oraz czterech szeregowych personelu administracyjnego i sześciu kurierów. Powstało pięć grup dywersyjnych. Ich dowódcami zostali: ppor. Lucjan Miładowski (grupa „A”), por. Włodzimierz Dąbrowski – „Maniewski” (grupa „G”), pchor. Stanisław Gliński – „Witold Korczak”, potem ppor. Konrad Strzelczyk–Łukasiński – „Szaleniec” (grupa „U”), kpt. Czesław Pobóg–Prusinowski – „Auerbach” (grupa E”), ppor. Juliusz Jarosławski – „Szulc” (grupa „N”)13. Puszczyński nie określił grupom, jakie mosty mają zniszczyć, ustalił im tylko obszar działania. O wyborze decydowali dowódcy grup, wyznaczając obiekty zasadnicze (mosty) i zastępcze (linie kolejowe, wykopy kolejowe). Obiekty zastępcze podlegały zniszczeniu wówczas, gdyby atak na obiekt zasadniczy okazał się niemożliwy. Dowódcy grup i oddziałów po dokładnym rozpoznaniu terenu i wyborze konkretnych mostów przedstawili plan zniszczeń do akceptacji kpt. Puszczyńskiemu. Wykonanie planowanych akcji dywersyjnych wymagało zgromadzenia odpowiedniego sprzętu, materiałów wybuchowych i lontów. Te ostatnie, dostarczane Puszczyńskiemu z Warszawy do Sosnowca, nie posiadały żadnych oznakowań świadczących o polskim pochodzeniu, miały niemieckie znaki fabryczne. Materiał wybuchowy w Sosnowcu otrzymywały poszczególne grupy z zachowaniem ostrych wymogów konspiracji. Każda grupa w tajemnicy przed pozostałymi transportowała najpierw swój materiał do tajnych składów w pobliżu granicy, najczęściej magazynów prochowych w pobliskich kopalniach czy kamieniołomach, stamtąd do 12 konspiracyjnych magazynów docelowych na terenie plebiscytowym. Niemcy za ujęcie dywersantów wyznaczyli wysokie nagrody, co potęgowało niebezpieczeństwo. Nie wszystkie transporty dotarły do celu. Dwa transporty po 150 kg każdy w pobliżu miejsca przeznaczenia musiały zostać utopione w  Odrze, bo dywersanci zostali otoczeni, potem aresztowani i osadzeni w więzieniu. W innym przypadku podjęli walkę z policją niemiecką i wszyscy zginęli. W ich miejsce skierowano kolejne transporty, które nieraz z przygodami docierały do celu. Przewożenie trwało niemal trzy miesiące. W konspiracyjnych magazynach zgromadzono niezbędną ilość materiałów wybuchowych, narzędzi i środków technicznych oraz uzbrojenia i amunicji. Niemcy, choć czegoś się domyślali, do końca niczego konkretnego nie wiedzieli o przygotowywanej destrukcji „Wawelberga”14. W marcu kierownictwo na czele z Puszczyńskim ulokowało się w Strzelcach Opolskich (wtedy Wielkie Strzelce), w hotelu „Deutsches Haus”, w którym zajęło kilka pokoi. Do „Wawelberga” jako bogatego kupca drzewnego przyjeżdżali jego agenci handlowi, czyli członkowie grupy dywersyjnej i łącznicy z oddziałów dywersyjnych. Por. Teofil Morelowski jako łącznik grupy przebywał stale w Dowództwie Obrony W. Włodarkiewicz: Działania nieregularne i specjalne w III powstaniu śląskim. [W:] Działania nieregularne w Polsce i Europie. Red. S. Jaczyńskiego, H. Królikowskiego, W. Włodarkiewicza. Warszawa 2007, s. 86; Z. Zarzycka: Polskie działania..., s. 103 i  n.; A. Woźny: Łużyce w  planie dywersji polskiego wywiadu wojskowego w latach 1931–1939. Operacyjne działania dywersyjne Ekspozytury nr 2 Oddziału II Sztabu Głównego na kierunku zachodnim. Opole 2010, s. 186 i n. W tym czasie chyba przyjęto kryptonim do przyszłych akcji dywersyjnych – „Akcja główna unieruchomienia Niemców”, którego pierwsze litery stały się natomiast kryptonimami grup. Grupa opolska jako utworzona pierwsza otrzymała kryptonim „A”. 14 Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 98–105; J. Meissner: Jak dziś pamiętam. Warszawa 1971, s. 325 i n.; 10 000 mk. nagrody za ujęcie zamachowca, „Oberschlesische Volksstimme” nr 27 z 19. I 1921 r. 13

81

Mieczysław Starczewski

Plebiscytu. Łączność zorganizowano w ten sposób, że rozkaz w ciągu 5 godzin od wydania w DOP był dostarczany do najważniejszych oddziałów dywersyjnych. Natomiast do najdalej położonego oddziału, przy złych warunkach, w ciągu 7 godzin15. W marcu 1921 roku zapoczątkowano pierwsze działania dywersyjne. W nocy z 8 na 9 marca członkowie grupy Puszczyńskiego spalili trzy największe baraki w Starym Popielowie, Dobrzeniu Wielkim i Głogówku, przygotowywane przez Niemców dla emigrantów, którzy mieli wziąć udziału w plebiscycie16. Istotne znaczenie dla dalszej działalności „Wawelberga” miał przeprowadzony 20 marca plebiscyt, który nie przyniósł zdecydowanego zwycięstwa żadnej ze stron. O przynależności Górnego Śląska zadecydować miały wielkie mocarstwa, wśród których zarysowały się zasadnicze rozbieżności. Francja, dążąc do osłabienia Niemiec, proponowała przekazać Polsce część Górnego Śląska postulowaną przez Wojciecha Korfantego (do tzw. linii Korfantego)17. Odmienne stanowisko reprezentowali przedstawiciele Wielkiej Brytanii i Włoch. Ci byli gotowi przyznać Polsce tylko powiaty pszczyński i rybnicki wraz z niewielkimi skrawkami katowickiego. Oznaczało to pozostawienie Niemcom niemal całego okręgu przemysłowego. Nie czekając na wynik przetargów dyplomatycznych, obie strony sposobiły się do walki zbrojnej18. Kadra dowódcza konspiracji wojskowej, w przeciwieństwie do Korfantego, który dość długo się wahał, uznała walkę zbrojną za decydujący warunek powrotu Śląska do Polski. Po płk. Pawle Chroboku dowódcą Obrony Plebiscytu został ppłk Maciej Mielżyński –„Nowina-Doliwa”, który w rozkazie operacyjnym nr 1 z 22 kwietnia przedstawił plan przyszłych działań bojowych, w tym zadania dla oddziałów „Wawelberga”. Oddziały te po wykonaniu dywersji miały zostać wzmocnione czterema kompaniami powstańczej piechoty i opanować dworzec kolejowy w Groszowicach. W tej sytuacji „Wawelberg” dokonał zmiany planowanego odwrotu z miejsc akcji

Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 160 Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 176–179. 17 W. Korfanty w odezwie do ludności z 22. III 1921 r., odwołując się do wyników plebiscytu, zaproponował podział Górnego Śląska. Wykreślona przez niego granica, tzw. linia Korfantego, przebiegała od granicy państwowej z Czechosłowacją na południu (Bogumin) wzdłuż Odry aż do miejscowości Zimnice Wielkie, następnie odchylała się w kierunku północno-wschodnim, wzdłuż zachodniej granicy powiatu Wielkie Strzelce (Strzelce Opolskie) i przez Kolonowskie – Zębowice – Leśna – Wachowice – Bodzanowice biegła do granicy państwowej z Polską. Ta część Górnego Śląska, zaproponowana przez Korfantego, stała się obszarem operacyjnym III powstania. 18 Polskie siły przed wybuchem powstania liczyły ok. 40 000 osób, z tym że 2/3 ich stanu znajdowało się w oddziałach liniowych, zaś 1/3 w instytucjach tyłowych i w służbach pomocniczych. Przeciwnikiem była niemiecka Górnośląska Organizacja Bojowa – Kampforganisation Oberschlesiens (KOOS). W pierwszej połowie marca 1921 roku organizacja ta pod dowództwem ppłk. Schwarzkoppena liczyła około 32 000 członków. W nocy z 18 na 19 marca została ona znacznie osłabiona wobec zlikwidowania przez wojska alianckie części niemieckich tajnych składów broni. Po wybuchu powstania strona niemiecka zreorganizowała swoje siły. Nowej formacji nadano nazwą Samoobrona Górnego Śląska (Ober­schlesische Selbstschutz). Ogółem liczyła około 31 600 dobrze wyszkolonych i uzbrojonych członków. Źródła do dziejów powstań śląskich. T. III. Cz. 1, s. 360; C.C. Jurado: The German Freikorps 1918–1923. Oxford 2001, s. 29, 32, 43; M. Wrzosek: Proces narastania szans walki zbrojnej w latach 1918–1921 o powrót Górnego Śląska do Macierzy. [W:] Powstania śląskie i plebiscyt z perspektywy osiemdziesięciolecia. Red. M. Masnyk. Opole 2003, s. 34–35; W. Lesiuk: Plebiscyt i powstania śląskie z perspektywy osiemdziesięciolecia. [W:] Powstania śląskie i plebiscyt z perspektywy osiemdziesięciolecia. Red. M. Masnyk. Opole 2003, s. 18. 15 16

82

Tadeusz Puszczyński

w działaniach destrukcyjnych na

Górnym Śląsku...

grup dywersyjnych „A” i „G”. Po przeprowadzeniu akcji dywersyjnych miały się wycofać w kierunku na Groszowice, a nie na Kamień Śląski19. 28 kwietnia w Dowództwie Obrony Plebiscytu odbyła się narada ścisłego sztabu, na której ustalono wybuch powstania w nocy z 2 na 3 maja. Kpt. Puszczyński 1 maja otrzymał lakoniczny pisemny rozkaz: „Wykonać z nocy z drugiego na trzeci maja tysiąc dziewięćset dwudziestego pierwszego roku”, podpisany przez M. Mielżyńskiego. Akcja pod kryptonimem „Mosty” swoim zasięgiem objęła przeszło 90-kilometrowy odcinek graniczny obszaru plebiscytowego z Niemcami i trwała trzy godziny (z wyjątkiem grupy „N”). Oddziały dywersyjne zniszczyły 7 mostów i 2 odcinki torów, co zdezorganizowało ruch kolejowy z Nysy do Kędzierzyna, z Wrocławia do Opola i z Wrocławia do Kluczborka. Cel akcji – uniemożliwienie Niemcom przerzucenia zza Odry ich regularnych oddziałów do obszaru operacyjnego III powstania – został osiągnięty. Tym samym stworzono oddziałom powstańczym warunki opanowania tego obszaru20. W akcji „Mosty” uczestniczyło 11 oficerów, 9 podchorążych, 24 podoficerów i 20 szeregowców21. Wieść o sukcesie dywersyjnym wywołała entuzjazm wśród powstańców, podbudowała ich bojowo i moralnie, natomiast zaszokowała Niemców, którzy nie przewidzieli tego rodzaju zniszczeń. Jeden z dowódców niemieckich, generał Bernhard Hülsen, sukces polski upatrywał w tym, że Niemcy nie umieli się konspirować, podczas gdy Polacy potrafili przygotować wszystko w największej tajemnicy22. Dodajmy – Niemcom zabrakło poświęcenia i determinacji. Zaskoczenie Niemców było całkowite, czemu wyraz dała prasa. Dzienniki zamieszczały szczegółowe komunikaty o wysadzonych mostach na Śląsku i postępach wojsk powstańczych. Na zwołanej natychmiast nadzwyczajnej sesji Reichstagu minister spraw zagranicznych Walther Simons przyznał, że „poznanie faktycznego wydarzenia jest utrudnione z jednej strony przez zburzenie linii kolejowych, a z drugiej strony przez przerwanie połączeń telefonicznych i administracyjno-kolejowych […]. Planowa destrukcja mostów kolejowych wskazuje na przedsięwzięcia zakreślone z polskiej strony na wielką skalę. Mam tu przed sobą mapę górnośląskiego terenu plebiscytowego, gdzie kazałem zaznaczyć te miejscowości, w których popełniono zamachy na mosty. Panowie znajdziecie, że wszystkie są położone w zachodniej części obszaru plebiscytowego, tak że powstańcy posunęli się w ciągu jednej nocy z granicy Instrukcja operacyjna M. Mielżyńskiego dla kpt. Wawelberga nr 1 z  22. IV 1921 r., CAW, sygn. 130.45.18 20 Encyklopedia powstań śląskich. Opole 1982, s. 14–15; Z. Zarzycka: Polskie działania specjalne w III powstaniu śląskim. „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1979, nr 2, s. 244; Z. Zarzycka: Akcja „Mosty” w III powstaniu śląskim. „Poglądy” 1976, nr 10; M. Starczewski: Udział powstańców śląskich w dywersji pozafrontowej w latach 1921–1939. [W:] Powstania śląskie i plebiscyt w procesie zrastania się Górnego Śląska z Macierzą. Red. A. Brożek. Bytom 1993, s. 391. 21 E. Charaszkiewicz stwierdza, że stan bojowy oddziałów dywersyjnych w tej akcji obejmował 22 oficerów i podchorążych, 6 podoficerów oraz 57 dywersantów (w tej liczbie 54 Ślązaków). W zespole tym było 62 żołnierzy POW, 6 żołnierzy powstania wielkopolskiego, 5 legionistów, 2 członków oddziałów bojowych PPS z okresu pierwszej wojny światowej oraz 4 członków Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Dane zaprezentowane przez Charaszkiewicza są zawyżone, zwłaszcza dotyczące liczby Ślązaków, których było tylko kilku. E. Charaszkiewicz: Rola dywersji w III powstaniu…, s. 5; Z. Zarzycka, Polskie działania specjalne..., s. 117–120. Za podstawę przyjąłem ustalenia dr. Z. Zarzyckiej. 22 B. Hülsen: Der Kampf um Oberschlesien. Oberschlesien und sein Selbstschutz. Stuttgart 1922, s. 15. 19

83

Mieczysław Starczewski

polskiej aż do granicy terenu plebiscytowego”23. Według kanclerza Rzeszy, Josefa Wirtha, powstanie przeprowadzone zostało „ze zbrodniczą genialnością”. Akcję polskich dywersantów szeroko komentowała też prasa regionalna. Wydawana w Prudniku gazeta „Neustadter Stadblatt” zamieściła następujący komunikat: „Przerwanie ruchu kolejowego. Administracja kolei Prudnik – Gogolin podaje do wiadomości, co następuje. Tej nocy mosty kolejowe na rz. Białej pod m. Dobra i na rz. Odra pod m. Krapkowice zostały wysadzone przez zbrodniczy zamach. Most na rz. Białej jest ciężko uszkodzony, most na rz. Odrze – lekko. Ruch kolejowy odbywa się na przestrzeni Prudnik – Dobra. Odcinek m. Dobra – Gogolin jest unieruchomiony”24. Akcje wykazały, że nielicznymi siłami można zadać przeciwnikowi znaczne straty. Powtórzmy: akcje udały się dzięki dobrze opracowanym planom i konsekwentnej ich realizacji. Oddziały prowadziły ciągłą obserwację obiektów wyznaczonych do zniszczenia, miały oparcie w ludności polskiej mieszkającej na obszarze planowanych akcji. Nie można pominąć wnikliwego doboru ludzi, ich fachowego wyszkolenia i bojowego doświadczenia wyniesionego z I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Czynnik ludzki odegrał zdecydowaną rolę. Uwagę zwraca fakt natychmiastowej reakcji „Wawelberga” na negatywne zjawiska w oddziałach dywersyjnych (alkohol, narkotyki) i na bezwzględne egzekwowanie wymogów konspiracji. Puszczyński nie zapomniał o najmężniejszych, których podał do odznaczenia orderem Virtuti Militari. To najwyższe odznaczenie otrzymało 20 jego bojowców. Działalność bojowa oddziałów destrukcyjnych Puszczyńskiego nie zakończyła się na akcji „Mosty”, w zmienionej formie trwała do połowy czerwca 1921 roku. W tym czasie oddziały te wysadzały obiekty ważne z punktu widzenia potrzeb frontowych, zwłaszcza mosty i tory kolejowe. Tym samym opóźniały uderzenia Selbstschutzu. W połowie czerwca Puszczyński objął zwierzchnictwo odwodów wojsk powstańczych, które otrzymały nazwę Grupa Wawelberga. Wraz z likwidacją powstania został 2 lipca wyznaczony na likwidatora swojej grupy i prac organizacyjnych powstania. Obowiązki te pełnił do 15 września. W dniu następnym objął kierownictwo Referatu Techniczno-Wywiadowczego Oddziału II, co oznaczało kontynuowanie prac organizacyjno-dywersyjnych w szerszym rozmiarze. Mjr Kazimierz Kierzkowski, oceniając pracę Puszczyńskiego w 1921 roku, uwypuklił jego odwagę w czasie powstania. Spośród innych oficerów wyróżniał się inteligencją, zaangażowaniem, zdolnościami kierowniczymi i wychowawczymi. Zastępca naczelnego komendanta III powstaniu, mjr Jan Ludyga–Laskowski, występując 12 września 1921 roku z  wnioskiem o  odznaczenie Puszczyńskiego orderem Virtuti Militari, stwierdził, że akcje przeprowadzone w nocy z 2 na 3 maja opóźniły „koncentrację sił niemieckich co najmniej o tydzień przez zniszczenie obiektów kolejoDr Simons podał, że zostały zniszczone „linie kolejowe Wrocław – Karłowice – Opole przez wysadzenie w powietrze mostu na południu od Karłowic; Wrocław – Brzeg – Opole w dwóch miejscach, wprost na zachód Opola; Opole – Prudnik – Gogolin w dwóch miejscach; Prudnik – Koźle obok Racławic. Poza tym mamy jeszcze jeden niepotwierdzony meldunek, że na linii Niemieckie Racławice – Głubczyce dokonano zniszczenia w jednym miejscu. Nadto wysadzone są mosty koło Szychowic i Krzyżanowic w powiecie raciborskim oraz pod Fosowskiem w powiecie Strzelce Opolskie” .Według Simonsa sprawcami dywersji byli Polacy, którzy przebili się tej nocy od granicy polskiej do obiektów położonych pomiędzy zachodnią granicą plebiscytową Śląska i pozostałych Niemiec. Wspomnienia T. Puszczyńskiego, s. 645 24 „Neustadter Stadtblatt” nr 55 z 4. V 1921 r. (ksero artykułu udostępniła autorowi dr. Z. Zarzycka). 23

84

Tadeusz Puszczyński

w działaniach destrukcyjnych na

Górnym Śląsku...

wych. W groźnych punktach kpt. Puszczyński był nie tylko dowódcą, ale i moralnym kierownikiem całej Grupy. Sam brał udział w destrukcji na najniebezpieczniejszym odcinku. W walkach pod Sławięcicami odznaczył się męstwem”. Wniosek poparł szef sztabu Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych mjr Szt. Gen. Stanisław Rostworowski. Z wnioskiem o odznaczenie Puszczyńskiego orderem Virtuti Militari 1 kwietnia 1922 roku wystąpił też ppłk. Marian Kościałkowski w imieniu POW. Uwagę zwrócił na jego działalność peowiacką i na dowodzenie oddziałami podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku oraz na Górnym Śląsku, gdzie przyczynił się w „głównej mierze do pomyślnego zakończenia powstania”25. Mieczysław Starczewski

Die Teilnahme von Tadeusz Puszczyński an „destruktiven Maßnahmen“ in Oberschlesien in den Jahren 1920–1921 Zusammenfassung Über die staatliche Zugehörigkeit von Oberschlesien 1921 sollte in einer Volksabstimmung offiziell entschieden werden. Trotzdem griffen die beiden interessierten Parteien, Deutschland und Polen, auf Gewaltargumente zurück. Bei den Vorbereitungen auf polnischer Seite zum militärischen Einsatz nahm das staatlich gelenkte Konzept der Unterbrechung von Bahnverbindungen im deutschen Teil Oberschlesiens und somit eine Trennung des von der Volksabstimmung betroffenen Gebietes in der politischen Wirklichkeit einen wichtigen Platz ein. Dieses Konzept stammte von Oberleutnant Tadeusz Puszczyński. Mehrere Kommandos bereiteten sich unter seiner Leitung auf Zerstörung bestimmter Objekte vor, was strengstens geheim gehalten wurde. Der militärischen Offensive der aufständischen Truppen am 3. Mai 1921 ging die mehrstündige Aktion „Brücken“ voraus, die mit vollem Erfolg abgeschlossen werden konnte. Mieczyslaw Starczewski

Tadeusz Puszczynski in destructive operations in Upper Silesia in 1920–1921

Summary Officially a plebiscite was to resolve the question of incorporating Upper Silesia into a statehood, but both interested parties, Germany and Poland, did not relinquish their power play. The concept of breaking railway lines and communication between the area of the plebiscite and Germany was a very important part of Polish military preparations. Captain Tadeusz Puszczyński was the author of this concept. In the highest secret, a few diversion groups were preparing to destroy the marked buildings.under his command. The operation “Bridges” preceded by a few hours a military operation by the insurrectionary groups on 3rd May 1921 and was completed successfully.

25

Wniosek J. Ludygi–Laskowskiego o odznaczenie orderem Virtuti Militari kpt. Tadeusza Puszczyńskiego. M.p. 12. IX 1921 roku. CAW, T. Puszczyński, teczka VM 7534.

85

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Danuta Musioł

Komunikacja w Pszczynie w latach 1922–1939 Pszczyna, nazywana już w okresie międzywojennym perłą Górnego Śląska1 oraz miastem will i  ogrodów2, kojarzy nam się dziś przede wszystkim z imponującym zamkiem i otaczającym go unikalnym parkiem w angielskim stylu założonym nad urokliwym rozlewiskiem Pszczynki, którego walory doceniano już w międzywojniu, uznając go za zabytkowy3, z żubrami o imionach zawsze zaczynających się na Pl- lub Po- oraz tajemniczymi legendami o pięknej księżnej Daisy. Któż z nas nie słyszał o niesłychanej urodzie tej Angielki, która uchodziła za jedną z najpiękniejszych kobiet swej epoki, o jej rzekomym romansie z cesarzem Wilhelmem II czy legendy o jej duchu pojawiającym się w pszczyńskim zamku?4 Nieco przekoloryzowane losy jej rodziny mogliśmy śledzić za sprawą popularnego do dziś filmu Filipa Bajona z 1986 roku pod tytułem: „Magnat” lub w wersji serialowej „Biała wizytówka”. Miasto to, uznane już w okresie międzywojennym przez Ministra Komunikacji za miejscowość wycieczkową ze względu na zabytki historyczne oraz znaczenie przyrodnicze 5, przyciąga również dziś niezliczone rzesze turystów. Jednak przybywający tu środkami transportu publicznego skarżą się na brak komunikacji miejskiej, choć nie brakuje także głosów, że jest ona niepotrzebna, gdyż Pszczyna jest na tyle mała, że spokojnie można ją przejść pieszo. Również połączenia z innymi miejscowościami, pomimo że kursują autobusy PKS-u, pociągi, a także skorzystać można z usług prywatnych przewoźników, nie zawsze są dogodne, zwłaszcza w kierunku północno-zachodnim. Cofnijmy się zatem o kilkadziesiąt lat i prześledźmy, w jaki sposób kształtowała się komunikacja w tej miejscowości w okresie międzywojennym. Nie różniła się Pszczyna pod względem komunikacyjnym od większości miast górnośląskich w tym okresie – jej „oknem na świat” były połączenia kolejowe. Pierwszy pociąg przejechał przez to miasto 24 marca 1870 roku – było to otwarcie ostatniego odcinka łączącego pruski wówczas Wrocław z austriackimi wtedy Dziedzicami6. Była to jedyna linia kolejowa biegnąca przez to miasto w chwili zmiany państwowości, bo choć Towarzystwo Kolei Górnośląskiej (Oberschlesische Eisenbahn Gesellschaft) 1

2 3

4

5 6

Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Pszczynie (dalej: AP Pszczyna), zespół 17/26 Akta miasta Pszczyny (dalej: M Pszczyna), sygn. 3323, s. 4, 60. AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2429, s. 258; tamże, sygn. 3298, s. 173. Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej: AP Kat), zespół 12/27 Urząd Wojewódzki Śląski w Katowicach (dalej: UWŚl), sygn. Wydział Komunikacyjno-Budowlany (dalej: KB) 3693, s. 43; AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2209, s. 14. Do rejestru zabytków miasta Pszczyny przed wojną w 1939 r. zdążono wpisać jedynie grupę trzech dębów z parku książęcego. W książce Andrzeja Koniecznego możemy przeczytać nawet o duchu księżnej, który w 1987 r. widziany był w pomieszczeniu pszczyńskiego Oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach. Por. A. Konieczny: Sekrety Białej Damy. Katowice 1989, s. 179–180. AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2429, s. 233. Tamże, sygn. 2007, s. 37; L. Musioł: Pszczyna. Monografja historyczna. Katowice 1936, s. 210–211.

87

Danuta Musioł

pod koniec XIX wieku planowało zbudowanie linii kolejowej Rybnik – Pszczyna przez Żory, to wobec sprzeciwu władz powiatowych Pszczyny i Rybnika oraz władz miejskich Żor plany te spełzły na niczym. Nie udało się zrealizować tego projektu również w początkach XX wieku z powodu obaw o rentowność linii, a późniejsze dążenia do realizacji tych zamierzeń przerwała I wojna światowa7. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, sieć kolejowa w  kraju była prężnie rozbudowywana, głównie ze względów gospodarczych. W całym państwie w okresie międzywojennym zbudowano 1840 km dróg kolejowych normalnotorowych8, zaś w województwie śląskim położono 417 km torów9. Skorzystała na tym również Pszczyna. W 1927 roku powrócił pomysł budowy linii kolejowej Rybnik – Żory – Pszczyna. Tym razem inicjatywę podjęły władze miasta Żory10. Ale musiało minąć jeszcze kilka lat, nim przystąpiono do budowy. Istniały różne koncepcje przebiegu tej linii, a jeden z planów zakładał nawet możliwość przedłużenia jej do Bierunia i Oświęcimia, by zyskać dogodne połączenie z Małopolską11. Ostatecznie Komisja Budżetowo-Skarbowa w dniu 3 listopada 1933 roku uznała konieczność budowy linii z  Rybnika przez Żory do Pszczyny, głównie ze względów gospodarczych, by ułatwić dowóz węgla z rybnickich kopalń do Małopolski, ale także i ze względów turystycznych. W dniu 12 grudnia 1933 roku Sejm Śląski przyjął przedłożony przez Śląską Radę Wojewódzką projekt budowy wspomnianej linii. Uchwalono również rezolucję, że przed ukończeniem budowy tej trasy, nie będzie rozpoczęta budowa żadnej innej linii kolejowej kosztem Skarbu Śląskiego12. Ale trzeba było jeszcze pięciu lat, by pierwsze pociągi mogły pokonywać całą tę trasę. Ostatecznie z dniem 21. XI 1936 roku oddano do użytku odcinek Rybnik – Żory, a 2 lata później odcinek Żory – Pszczyna. Uroczystego poświęcenia nowej linii dokonano we wtorek 29. XI 1938 roku w obecności wiceministra komunikacji Aleksandra Bobkowskiego, wojewody śląskiego Michała Grażyńskiego i księdza biskupa Stanisława Adamskiego13. Wieloletnie zmagania przyniosły w końcu sukces i dotychczasowe połączenie kolejowe pomiędzy stolicami dwóch sąsiadujących powiatów zostało skrócone z 82 km do 36 km14. Mieszkańcy Żor żywili nadzieję, że nowa linia przybliży do ich miasta rolnicze miejscowości powiatu pszczyńskiego15. Przy okazji budowy nowego traktu kolejowego rozbudowano w Pszczynie dworzec. Inwestycja ta spowodowała jednak utrudnienia w ruchu kołowym i pieszym. Dworzec wydłużono o 50 metrów w kierunku północnym i o 200 metrów w kierunSzerzej na ten temat J. Delowicz: Z dziejów kolejnictwa na Śląsku (w 70-lecie otwarcia linii kolejowej Rybnik – Żory – Pszczyna). Żory 2008, s. 53–55; D. Keller: Zarys historii budowy linii kolejowej z Rybnika przez Żory do Pszczyny. [W:] Z kart historii powiatu rybnickiego. Red. D. Keller. Rybnik 2008, s. 207–209. 8 K. Jasiewicz: Transport i łączność. [W:] Problemy gospodarcze Drugiej Rzeczypospolitej. Red. K. Kozłowski. Warszawa 1989, s. 199. 9 J. Delowicz: Z dziejów kolejnictwa…, s. 40. 10 Tamże, s. 55–56. 11 AP Kat, UWŚl, sygn. 545, s. 188. 12 AP Kat, zespół 12/17 Sejm Śląski (dalej: Sejm Śl), sygn. 944, nr mikrofilmu (dalej: F) 12188, s. 21–23; D. Keller: Zarys…, s. 213; J. Delowicz: Z dziejów kolejnictwa…, s. 57–58. 13 Poświęcenie nowej trasy kolejowej Żory – Pszczyna. „Polska Zachodnia” nr 330 z 30. XI 1938 r.; AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3298, s. 175. 14 AP Kat, Sejm Śl, sygn. 944, F 12188, s. 21. 15 J. Delowicz: Z dziejów kolei w Żorach w związku z 70. rocznicą otwarcia linii kolejowej Rybnik – Żory. [W:] 150 lat kolei w Rybniku. Red. B. Kloch, A. Grabiec, D. Keller. Rybnik 2007, s. 46. 7

88

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

ku południowym oraz położono dodatkowe tory, co budziło obawy magistratu, gdyż tory dzieliły Pszczynę na dwie części – oddzielały stare miasto od nowo powstałego osiedla – Kolonii doktora Michała Grażyńskiego16, które w lipcu 1938 roku liczyło już 542 mieszkańców. Wzmożony ruch pociągów stwarzał dodatkowe niebezpieczeństwo dla przechodzących lub przejeżdżających przez tory. Zauważono również, że tory nie powinny być w poziomie drogi tym bardziej, że w pobliżu dworca, obok rzeźni miejskiej, planowano zbudować targowisko zwierzęce, co spowodowałoby natężenie ruchu w tej okolicy w dni targowe. Jednorazowy pomiar natężenia ruchu przy ulicy Dworcowej, która była wtedy główną drogą komunikacyjną w mieście, w godzinach od 6.00 do 18.00 wykazał, że w ciągu 12 godzin tory przekroczyło w tym miejscu 1682 pieszych oraz przejechało przez nie: 349 zaprzęgów z wozami lub wózkami, 19 samochodów ciężarowych, 4 samochody osobowe, 14 motocykli i 1157 rowerów. Pomiary stoperem wykazały, że łącznie przez 65 minut i 46 sekund ruch był wstrzymany. Magistrat skarżył się Ministerstwu Komunikacji, że pomimo sprzeciwu wysłanego do Wydziału Komunikacyjno-Budowlanego Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego rozbudowa dworca nadal postępuje17. Proszono Ministerstwo o wybudowanie tunelu pod torami przy istniejącym wówczas przejściu przez tory przy ulicy biskupa Bernarda Bogdaina18, czyli z tej strony miasta, z której znajdowały się szkoły, ogródki dla bezrobotnych, sąd, policja, inspektorat szkolny, stadion oraz urząd skarbowy. Tędy też odbywał się ruch lokalny pomiędzy Kolonią Grażyńskiego, folwarkiem Siedlice i Śródmieściem19. Inaczej sprawę widziano jednak w Wydziale Komunikacyjno-Budowlanym Urzędu Wojewódzkiego. Co prawda zgodzono się z argumentem, że przejazd kolejowy pozostawiony na poziomie szyn utrudniałby ruch kołowy i pieszy oraz przyczyniłby się do powstania wypadków, w związku z czym należałoby zbudować tunel. Jego lokalizację przewidywano jednak nie na ulicy biskupa Bogdaina, a w pobliżu ulicy Dworcowej i tędy zamierzano przepuszczać zarówno ruch dalekobieżny, jak i lokalny. Budowę drugiego tunelu uznano za zbyt kosztowną i niepotrzebną20. W rzeczywistości pierwszy przejazd pod torami kolejowymi w Pszczynie otwarto w miejsce wcześniejszego wiaduktu 2010 roku – na ulicy Bielskiej. Na nowej trasie w 1938 roku uruchomiono 4 pary pociągów, a frekwencja była zadowalająca21. W tym początkowym okresie pociągi odjeżdżały w kierunku Żor o 6.12, 13.12, 15.48 i 19.12, wszystkie z pierwszego peronu22. Po kilku miesiącach planowano uruchomić dodatkowe pociągi. Na czas letni w roku 1939 przewidziano odjazdy w kierunku Rybnika o 6.17 (tylko do Żor), 6.42, 12.47, 16.22, 19.10 i 20.54. Planowy czas podróży z Pszczyny do Rybnika wynosił od 63 do 88 minut, z postojem na stacji Żory wynoszącym od 9 do 23 minut. Przejazd w kierunku przeciwnym zajmował zaś od 54 do 72 minut, przy czym czas postoju na stacji Żory Nazwę tę uchwaliły korporacje miejskie w dniach 25. i 26. IX 1936 r. w miejsce dotychczasowej nazwy Chuchółka dla uczczenia dziesięciolecia pracy wojewody śląskiego na tym stanowisku – AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2243, s. 14; „Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego” nr 40–41 z 10. X 1936 r. 17 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2263, s. 75–77. 18 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 3693, s. 6. 19 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2263, s. 75. 20 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 3693, s. 26. 21 J. Delowicz: Z dziejów kolejnictwa…, s. 66. 22 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2614, s. 1. 16

89

Danuta Musioł

wynosił od 1 do 18 minut23. Dziś, pomimo ogromnego rozwoju techniki w ciągu ostatnich trzech ćwierćwieczy, czas przejazdu niewiele się skrócił i zajmuje planowo od 56 do 66 minut, a na linii tej kursują 3 pociągi dziennie w każdym kierunku24, zaś ilość podróżujących nimi pasażerów jest niewielka. Ważniejszą linią kolejową dla Pszczyny była jednak linia Katowice – Dziedzice – Bielsko. Była to jedna z najbardziej obciążonych linii kolejowych polskiej części Górnego Śląska25. W czerwcu 1923 roku w rozkładzie jazdy z Katowic w kierunku Dziedzic było 8 pociągów osobowych zwykłych i 1 pospieszny oraz 1 pociąg kursujący tylko w soboty i 3 jeżdżące tylko w niedziele26. W 1928 roku stacja w Pszczynie przyjmowała 29 par pociągów dziennie, w tym 13 pociągów osobowych27. W tym też czasie w soboty i w niedziele linia ta była tak przeciążona, że nierzadko na dworcach dochodziło do „scen pożałowania godnych”. Przyczyną takiego stanu rzeczy były kiepskie połączenia w inne rejony górskie, w związku z czym turyści na sobotni czy niedzielny wypoczynek udawali się w  okolice Bielska i doliny Soły28. Ale w ciągu najbliższych kilku lat sytuacja uległa zmianie. Wiadomo, że w połowie 1931 roku w soboty i w dni przedświąteczne kursowały już pociągi z Katowic do Zakopanego, Wisły, Żywca, Zwardonia i Skawiny, a w niedziele do Zwardonia, Jeleśni, Jastrzębia oraz Wisły29. W  1932 roku wprowadzono na wzór pruski powrotne bilety wycieczkowe z Pszczyny do Jeleśni, Milówki, Rajczy i Węgierskiej Górki oraz z Chebzia, Hajduk Wielkich, Katowic, Królewskiej Huty, Michałkowic, Bytkowa i z Szopienic do Pszczyny30. Jednak w 1935 roku zlikwidowano je, gdyż w dni świąteczne do wszystkich tych miejscowości łącznie sprzedawano w Pszczynie średnio po jednym bilecie31, zaś do Pszczyny ludzie przybywali nie tylko w celach turystycznych, ale także i handlowych czy przemysłowych. Ministerstwo Komunikacji tłumaczyło, że bilety wycieczkowe wprowadza się jedynie do miejscowości, które mają duże znaczenie dla turystyki, a nie są ośrodkami handlowymi ani przemysłowymi. Obawiano się, że te bilety wywołają falę żądań ze strony innych miast śląskich o znaczeniu historycznym o wprowadzenie podobnych ulg32. Jednak miasto zawzięcie walczyło o swoje, co przyniosło efekt. Już od 1 stycznia 1936 roku Pszczyna znów znalazła się na liście miejscowości turystycznych i ponownie wprowadzono do niej ulgowe bilety wycieczkowe33. 19 lutego 1938 roku wprowadzono dziesięciodniowe wycieczkowe bilety powrotne z Pszczyny do jednej ze stacji na odcinku Mikuszowie – Zwardoń i Wapienica – Głębce oraz stacji Hucisko i Jeleśnia. Ceny wynosiły odpowiednio: 4 zł w klasie III i 6 zł w klasie II. Było to o 33% taniej w stosunku do cen normalnych34. A po przyłączeniu Zaolzia Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych (dalej: DOKP) wprowadziła tańsze J. Delowicz: Z dziejów kolei..., s. 48. Dane na dzień 22. X 2012 r. 25 S.M. Koziarski: Komunikacja na Śląsku. Opole 2000, s.111. 26 „Anzeiger für den Kreis Pleß (Nikolaier Anzeiger, Plesser Stadtblatt)” nr 68 z 13. VI 1923 r. 27 S.M. Koziarski: Komunikacja…, s. 111. 28 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 6002, s. 3. 29 Tamże, sygn. KB 4539, s. 5. 30 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3323, s. 27–28. 31 Tamże, s. 46. 32 Tamże, s. 54–55. 33 Tamże, s. 43, 60. 34 Tamże, sygn. 2429, s. 326. 23 24

90

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

bilety wycieczkowe na Zaolzie, aby nawet mniej zamożnym obywatelom umożliwić zwiedzanie tych terenów. Bilet ważny był przez trzy dni (od soboty do poniedziałku) i upoważniał do przejazdu w obie strony do jednej ze stacji na odcinku Wędrynia – Mosty Śląskie i do stacji Gnojnik. Cena biletu z Pszczyny w klasie III wynosiła 5,20 zł, a w klasie II – 7,80 zł. W Pszczynie wprowadzono sprzedaż tych biletów od 1 maja 1939 roku, co było przynajmniej miesięcznym opóźnieniem w stosunku do Tychów, w których 1 kwietnia takie bilety już można było nabyć35. Miała Pszczyna linie kolejowe, funkcjonowały połączenia z  sąsiednimi miastami. Jednak czy mieszkańców satysfakcjonowały istniejące połączenia? Wydaje się bowiem, że rozkłady jazdy nie do końca były przemyślane. Nie skomunikowane pociągi, niedogodne połączenia, likwidacja istniejących połączeń, pociągi przejeżdżajace przez miasto i nie zatrzymujące się w nim, a także długie postoje na stacjach pośrednich nie mogły budzić zadowolenia, czego dowodem mogą być liczne zachowane pisma kierowane z Pszczyny pod adresem Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w Katowicach. W 1929 roku wszystkie państwa kapitalistyczne, w tym Polskę, dotknął wielki kryzys gospodarczy, który trwał do 1935 roku i  objął swym zasięgiem wszystkie sektory gospodarki narodowej36. Jak zawsze w takich sytuacjach wszędzie szukano oszczędności. W lipcu 1931 roku na polecenie Ministra Komunikacji wstrzymano wiele pociągów. Dotknęło to także Pszczynę. Od 15 lipca do odwołania zawieszono 4 pociągi na szlaku Katowice – Dziedzice oraz 2 na odcinku Pszczyna – Dziedzice. Powodem miało być „niewielkie zaludnienie”37. Zdarzało się często, że przy wprowadzaniu nowych rozkładów nie uwzględniano postojów pociągu w Pszczynie. Na przykład w marcu 1933 roku Starostwo Pszczyńskie zwróciło się do Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego z prośbą o interwencję w DOKP w Katowicach, by ta zaniechała planowanej od sezonu letniego likwidacji postoju pociągów pospiesznych w Pszczynie o 7.20 z Dziedzic przez Katowice do Warszawy oraz o  22.13 w  odwrotnym kierunku. Dołączono rezolucję korporacji miejskich Pszczyny, które stwierdzały, że pociągi te są potrzebne kupcom, którzy załatwiają sprawy w Katowicach i innych miastach przemysłowych Górnego Śląska oraz dojeżdżającym do pracy urzędnikom. Ponadto tłumaczono, że poranny pociąg jest jedynym możliwym połączeniem Pszczyny z Warszawą, poza tym umożliwia przesiadkę do pociągu pospiesznego do Poznania i Gdyni. Wieczorny zaś jest najlepszym połączeniem między Warszawą i Pszczyną, a także pomiędzy Pszczyną a Krakowem, Lwowem, Wiedniem czy Pragą. W Urzędzie Wojewódzkim uznano jednak, że interwencji nie będzie, gdyż „naprowadzone motywy są mało ważne”38. Wydaje się jednak, że kolej postulatom tym uczyniła zadość, gdyż w rozkładzie jazdy obowiązującym od 15 maja 1933 roku w ostatniej chwili znalazł się pociąg odjeżdżający o 7.21 z Pszczyny w kierunku Katowic oraz o 22.35 w kierunku Dziedzic39. Tamże, s. 285, 330. Z. Landau, J. Tomaszewski: Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa 1991, s. 36. 37 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 6003, s. 108. 38 Tamże, sygn. KB 5978, s. 15, 17. 39 „Anzeiger für den Kreis Pleß (Plesser Stadtblatt)” nr 38 z 13. V 1933 r. podaje rozkład jazdy nieuwzględniający postoju tych pociągów w Pszczynie, ale już w kolejnym numerze tego czasopisma z dnia 17. V 1933 r. jest podany ponownie rozkład, w którym te pociągi są uwzględnione. 35 36

91

Danuta Musioł

Nie zawsze jednak postulaty były uwzględniane, a Pszczyna walczyła o coraz lepsze połączenia. Z zachowanych akt w Archiwum Państwowym w Katowicach oraz jego Oddziale w Pszczynie wynika, że każda kolejna zmiana rozkładu jazdy pociągów wywoływała protesty podróżnych, magistratu lub różnych towarzystw czy stowarzyszeń. W 1937 roku nie tylko sprzeciwiano się zlikwidowaniu w mieście postoju pociągów pospiesznych, które dawały dogodne połączenia z Warszawą, Krakowem, Zebrzydowicami, Zwardoniem, Żywcem oraz Pragą i Wiedniem, ale domagano się nawet, by druga para pociągów, która się tu nie zatrzymywała, miała w mieście przystanek. Uzasadniano to ruchem turystycznym zarówno do Pszczyny, jak i wyjazdami pszczyńskich urzędników na wypoczynek w rejony górskie, dojazdami urzędników z Pszczyny do pracy w Katowicach na 8.00, dojazdem młodzieży z okolicznych miejscowości do pszczyńskich szkół, powrotem młodzieży ze studiów w  Krakowie do pracy w Pszczynie, możliwością rozwoju przemysłu, którego dotąd nie było w mieście, bo książęta pszczyńscy sobie tego nie życzyli, a także koniecznością wchłonięcia przez miasto nadmiaru ludności z  okolicznych wsi40. To wszystko wymagało dogodnej komunikacji. Jednak w grudniu 1937 roku zlikwidowano postój wszystkich pociągów pospiesznych i niektórych turystycznych, zapewniając, że po skończeniu robót kolejowych na dworcu w Pszczynie pociągi będą się znów zatrzymywać. Miasto prosiło więc o półminutowe postoje tych pociągów, tłumacząc, że one i tak muszą zwolnić w związku z budową mostu41. Sprawa oparła się o mieszkającego w Wodzisławiu senatora Rzeczypospolitej Polskiej, Alojzego Pawelca. Ostatecznie od 15 maja 1938 roku zostały przywrócone te pociągi, które do grudnia 1937 roku zatrzymywały się w Pszczynie i poprawiono skomunikowanie niektórych pociągów, jednak postoju dodatkowych pociągów pospiesznych nie przewidziano. Ministerstwo Komunikacji stwierdziło, że 18 pociągów pasażerskich w ciągu doby w kierunku Dziedzic i 17 w kierunku Katowic zaspokaja potrzeby miasta42. Zastanawiające jest jednak, czy ciągła walka o zatrzymywanie się pociągów pospiesznych w  mieście spowodowana była rzeczywistymi potrzebami mieszkańców, czy raczej urażoną dumą miejscowych elit, bo jak informowała DOKP, w 1937 roku na stacji w Pszczynie sprzedawano średnio dziennie 1,03 biletu na pociągi pospieszne w kierunku Katowic i 1,30 w kierunku Dziedzic. Uznano więc, że dla jednego podróżnego dziennie nie warto zatrzymywać tu pociągu pospiesznego43. Nie ulega jednak wątpliwości, że brakowało dogodnych połączeń. Ludność skarżyła się często na niedogodne skomunikowanie zwłaszcza z Krakowem, z którym społeczeństwo Pszczyny było związane pod względem gospodarczym i kulturalnym44. Możliwość wygodnego połączenia z dawną stolicą Polski zyskała jeszcze na znaczeniu po 12 maja 1935 roku, czyli po śmierci Józefa Piłsudskiego, którego pochowano na Wawelu. Modne wówczas było „pielgrzymowanie” do jego grobu. W połowie 1935 roku, kiedy najlepszym połączeniem z Krakowem było połączenie z przesiadką w Dziedzicach, wieczorny pociąg z Krakowa przyjeżdżał do Dziedzic 5 minut po odjeździe pociągu z Dziedzic do Katowic, który i tak w Pszczynie się nie zatrzymywał. AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2266, s. 21–22; tamże, sygn. 2429, s. 293– 296. Tamże, sygn. 2429, s. 307. 42 Tamże, s. 325–326. 43 Tamże, s. 322–323. 44 Tamże, s. 243. 40 41

92

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

DOKP uznała wówczas, że nie może zmienić rozkładu, bo pociąg z Dziedzic łączy się w Katowicach z pociągiem relacji Bohumin – Warszawa i opóźnienie go spowodowałoby utratę ważniejszych połączeń po drodze do Warszawy45. Niewiele zmieniła jesienna zmiana rozkładu. W początkach 1936 roku pszczyńscy kupcy narzekali, że rano nie ma dogodnego połączenia z Krakowem, bo pociąg pospieszny przyjeżdżał planowo do Dziedzic o 7.11, a z Dziedzic do Krakowa pociąg odjeżdżał również o 7.11. W drodze powrotnej pociąg z Krakowa był w Dziedzicach o 22.57, a z Dziedzic w kierunku Pszczyny odjeżdżał już o 22.5446. Nie tylko połączenia z Krakowem były kiepskie. 26 października 1934 roku Izba Handlowa w Katowicach w imieniu robotników dojeżdżających do pracy od strony Mikołowa i Pszczyny skierowała pismo do DOKP w Katowicach z prośbą o dostosowanie rozkładu jazdy do godzin pracy na kopalniach, która zaczynała się o 6.00, 14.00 i 22.00, gdyż robotnicy na rozpoczęcie pracy lub pociąg powrotny musieli czekać nawet 1,5 godziny47. Podobnie było z dojazdami do szkół. W grudniu 1937 roku na konferencji w Dziedzicach zorganizowanej w sprawie rozkładu jazdy Dyrekcja Państwowego Liceum Pedagogicznego postawiła wniosek, by pociąg szkolny (kursujący tylko pomiędzy Pszczyną a Dziedzicami) nadjeżdżał nie później niż o 7.35. Postulat ten został uwzględniony i od 15 maja 1938 roku pociąg miał planowo przyjeżdżać o 7.2848, jednak w kierunku odwrotnym odjeżdżał już o 10.15, podczas gdy nauka w szkołach trwała do 12.30 – 13.30. DOKP uznała bowiem, że gdyby pociąg odjeżdżał później, to przez kilka godzin musiałby stać w Pszczynie bezczynnie, na co gospodarka kolejowa nie pozwala49. Inną bolączką była trasa pociągu w kierunku Katowic. Pociągi relacji Bielsko – Katowice, którymi wiele osób dojeżdżało do pracy w Katowicach, jechały przez Kostuchnę, choć dla ruchu lokalnego istniała droga przez Podlesie. To wydłużało czas podróży o około 15 minut i podnosiło cenę biletów50. Miasto Pszczyna w początkach 1937 roku postanowiło pozyskać gminy Czechowice i Dziedzice oraz miasto Bielsko do wspólnego wystąpienia do DOKP z wnioskiem o skierowanie kilku pociągów dla kupców i urzędników przez Podlesie. Ostatecznie w 1937 roku wiele nowych pociągów puszczono tą trasą51, a rozkład jazdy z Pszczyny do Katowic z końca 1938 roku przewidywał już tylko 3 pociągi dziennie przez Kostuchnę52. W 1937 roku skarżono się na niewystarczającą, wobec stale zwiększającego się ruchu pasażerskiego, obsługę biletową na stacji w Pszczynie, w wyniku czego pasażerowie nie zdążają kupić biletów i jeżdżą na gapę, za co są wyciągane wobec nich dodatkowe konsekwencje. Dyrekcja Kolei stwierdziła jednak, że kasa jest czynna na godzinę przed odjazdem każdego pociągu osobowego, a liczba podróżnych nie prze-

Tamże, s 218–220. Tamże, s. 243. 47 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4509, s. 22. 48 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2429, s. 302. 49 Tamże, s. 314, 317. 50 O skrócenie odległości na linii kolejowej Katowice – Pszczyna – Bielsko. „Polska Zachodnia” nr 27 z 27. I 1937 r.; AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2429, s. 247. 51 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2429, s. 246. 52 Tamże, sygn. 2614, s. 1. 45 46

93

Danuta Musioł

kracza ilości przewidzianych na jednego kasjera, natomiast ludzie nie kupują biletów, bo w Pszczynie utrwalił się zwyczaj przychodzenia na pociąg w ostatniej chwili53. Mieszkańcy, a zwłaszcza kupcy odczuwali dotkliwie również brak telefonu na stacji. Początkowo dworcowy restaurator posiadał prywatny telefon i udostępniał go podróżnym, ale kiedy go zlikwidował, najbliższy aparat telefoniczny znajdował się na ekspedycji towarowej, dość oddalonej od stacji osobowej. Kupcy pszczyńscy twierdzili, że to nie tylko budzi niezadowolenie pasażerów, ale także naraża kolej na straty materialne54. Walka o telefon na dworcu trwała przynajmniej od początku 1936 roku. Zainstalowano tu nawet kabinę, która istniała pół roku, lecz samego aparatu nie zamontowano. Magistrat wysuwał nawet propozycję, by DOKP przymusiła restauratora do utrzymania prywatnego telefonu i odstępowania go odpłatnie podróżnym, lecz pomysł ten został odrzucony. DOKP najpierw odmówiła zgody na telefon na dworcu ze względów finansowo-gospodarczych, potem wyraziła zgodę pod warunkiem, że koszty instalacji i abonamentu pokryje magistrat albo pszczyński Oddział Polskiego Związku Stowarzyszeń Kupieckich, w końcu w sprawie zainstalowania aparatu na dworcu odesłała do Dyrekcji Okręgowej Poczt i Telegrafów. Ta z kolei zapewniła o możliwości uruchomienia takiego w 1939 roku, ale z góry zaznaczyła, że będzie to urządzenie deficytowe. W kwietniu 1939 roku magistrat ponownie dopominał się o telefon, motywując to zwiększeniem ruchu na stacji w związku z uruchomieniem linii kolejowej z Rybnika do Pszczyny oraz przyłączeniem do Polski Zaolzia55. Mimo ciągłego niezadowolenia z działalności DOKP, śląskie społeczeństwo z zaniepokojeniem przyjęło w 1936 roku plany likwidacji tego przedsiębiorstwa w Katowicach i podporządkowanie górnośląskich linii DOKP w Krakowie. Obawiano się między innymi pogorszenia sytuacji gospodarczej województwa, zahamowania ruchu turystycznego i obniżenia sprawności kolejnictwa56. W październiku 1936 roku społeczeństwo Pszczyny wyraziło nadzieję, że plan likwidacji DOKP w Katowicach nie będzie wznowiony, bo jego realizacja mogłaby wywołać nieobliczalne szkody natury gospodarczej, społecznej i narodowej na Śląsku57. Zresztą przedsiębiorstwo katowickie dokładało starań, by spełnić życzenia podróżnych. W maju 1938 roku magistrat wystosował pismo do naczelnika stacji kolejowej w  Pszczynie, w którym czytamy, że rozkład jazdy nie jest jeszcze idealny, ale zbliżony już do postulatów magistratu, kupców i handlowców58. Poza ruchem kolejowym odbywał się oczywiście ruch kołowy. Znaczenie dróg bitych, które zmalało po wprowadzeniu kolei żelaznych, wraz z rozwojem komunikacji zaczęło znów wzrastać, co przyczyniło się do ich rozbudowy i ulepszania nawierzchni59. Na szeroką skalę zajęto się tym po przyłączeniu Górnego Śląska do Polski. Województwo śląskie miało wówczas najlepszą sieć dróg w Polsce – 60% jezdni stanowiły drogi ulepszone60. Wiele tego typu inwestycji odbywało się również w Pszczynie, co Tamże, sygn. 2429, s. 269–273. Tamże, s. 226. 55 Tamże, s. 229–230, 274–282. 56 Tamże, s. 238–240. 57 Tamże, s. 241. 58 Tamże, s. 314. 59 A. Hornig: Komunikacja na Górnym Śląsku. Katowice 1963, s. 62. 60 L. Cebo: Transport i komunidkacja. [W:] Województwo śląskie (1922–1939). Red. F. Serafin. Katowice 1996, s. 334, 339. 53 54

94

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

powodowało pewne niedogodności. Reakcją na taki stan rzeczy były częste protesty społeczeństwa. Na przykład, kiedy jesienią 1928 roku z powodu brukowania ulic zamknięto jednocześnie drogi z Pszczyny w kierunku Goczałkowic, Jankowic oraz Katowic, Towarzystwo Kupców Samodzielnych z Pszczyny wystosowało petycję do Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego z prośbą o otwarcie jednej strony drogi, gdyż sytuacja ta spowodowała, że ponosili finansowe straty: z powodu odcięcia od Katowic nie otrzymywali terminowo towarów, a z powodu braku połączenia z okolicznymi gminami stracili nabywców. Straty kupców powiększał fakt, że objazdy były zbyt dalekie dla rolników, by furmankami przyjeżdżać do Pszczyny, więc zaopatrywali się u domokrążców, swe zbiory z pól sprzedawali zaś na targach innych miast, takich jak Strumień czy Oświęcim61. Nie zapominajmy o tym, że powiat pszczyński był typowym powiatem rolniczym, a jesień to w rolnictwie między innymi okres zbiórki ziemiopłodów, nawożenia roli, orania, bronowania czy zasiewu zbóż ozimych. Trzech właścicieli stodół położonych przy drodze w kierunku Mikołowa skierowało w tym samym czasie za pośrednictwem magistratu miasta Pszczyna do Urzędu Wojewódzkiego prośbę o umożliwienie im dojazdu na pola, które zamierzali nawieźć obornikiem, a także do stodół, w których mieli zapasy zboża, słomy i paszę dla zwierząt. Proponowali zasypanie rynsztoku, gdyż objazd przez część Pszczyny zwaną Kępa był daleki, a koła furmanek wbijały się w miękkie podłoże tamtejszej drogi62. Urząd Wojewódzki uznał tę skargę za nieuzasadnioną, jako że do pól i stodół można dojeżdżać przez odcinek znajdującej się w remoncie drogi63. Miasto z kolei skarżyło się, że z powodu objazdu przez Kępę droga ta została całkowicie zniszczona przez samochody i wozy konne, gdyż dotąd służyła tylko furmankom, nie została przygotowana, by tędy odbywał się objazd64. Wiele inwestycji związanych z brukowaniem, szosowaniem i regulacją ulic prowadzono w  latach trzydziestych XX wieku. Między innymi kosztem wyburzenia domu złagodzono zakręt na ulicy Piastowskiej65, co było już w planach regulacyjnych z 1901 roku66. Jedną z  najistotniejszych inwestycji w  mieście było wówczas zbudowanie dla ruchu samochodowego tak zwanej autostrady, czyli drogi Katowice – Bielsko. Władze miasta chciały, by przystosowano ją również do ruchu pieszego poprzez budowę chodnika, motywując to tym, że biegnie przez najpiękniejszą i najzdrowszą część miasta i jest dla mieszkańców głównym miejscem spacerowym i wypoczynkowym, spacerowanie zaś po poboczu ruchliwej ulicy jest niebezpieczne67. Na to Urząd Wojewódzki stwierdził, że drogę oddawano do użytku zimą, więc nie zauważono ruchu pieszych, a mieszkańcy powinni korzystać z parku w mieście, zamiast chodzić po ruchliwych ulicach68. AP Kat, UWŚl, sygn. KB 3649, s. 32–33. Tamże, sygn. KB 3537, s. 2; AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2659, s. 62–63. 63 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2659, s. 68. 64 Tamże, s. 65–66. 65 M. Smyłła: Rozwój urbanistyczny Pszczyny do 1939 roku. „Ziemia Śląska” 2006, t. 6. Katowice, s. 119. 66 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 6416, s. 1; AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2221, s. 6. 67 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2487, s. 6. 68 Tamże, s. 12. 61 62

95

Danuta Musioł

W  połowie lat trzydziestych Pszczyna przeżywała regres gospodarczy. Było to związane nie tylko z  ówczesnym kryzysem światowym, ale przede wszystkim z  wprowadzeniem we wrześniu 1934 roku Zarządu Przymusowego nad dobrami księcia pszczyńskiego z powodu zaległości podatkowych oraz z umieszczeniem Dyrekcji Głównej tego Zarządu w Katowicach. Wielu urzędników książęcych wyjechało wówczas z Pszczyny, a tym samym miejscowość ta straciła dobrze zarabiających ludzi, którzy płacili wysokie podatki i byli doskonałą klientelą dla miejscowych kupców i rzemieślników69. Kupcy i rzemieślnicy zaś stanowili najliczniejszą grupę społeczną miasta. Mieszkańcy zaczęli ubożeć, co oczywiście musiało się odbić na budżecie miasta. Jednym z następstw takiego stanu rzeczy było zaniechanie napraw dróg. W piśmie magistratu do Urzędu Wojewódzkiego z dnia 10 grudnia 1937 roku czytamy, że w ciągu ostatnich 2 lat wybrukowano zaledwie 4 ulice, a stan pszczyńskich dróg jest opłakany, jednak samo miasto bez pomocy z zewnątrz nie da rady ich naprawić70. Na przełomie 1938 i 1939 roku na 26 km dróg, które miasto miało do utrzymania, tylko 10 km było w dobrym stanie. Planowano zatem zakupić samochód ciężarowy do przywozu materiałów do naprawy dróg, gdyż koszt dostawy samochodem był tańszy niż furmankami. Wzorując się na Rybniku, planowano kupić auto uniwersalne: do zwożenia materiałów, polewania ulic i wyjazdów pożarowych71. Ostatecznie latem 1939 roku zamówiono podwozie marki Polski Fiat typu 621R do samochodu pożarniczego72 oraz podwozie marki Mercedes Benz, które miało być sprowadzone z Niemiec, a nadwozie miał wykonać miejscowy rzemieślnik73. Wojna jednak udaremniła te plany. Głównym środkiem przewozu osób pomiędzy miastami województwa śląskiego były autobusy74. Za autobus uważano pojazd mechaniczny przeznaczony do przewozu co najmniej 7 osób, nie wliczając w to kierowcy75. Autobusy musiały mieć co najmniej 2 drzwi, w tym jedne z tyłu, miernik szybkości i wyposażone musiały być w apteczki, które sprawdzał lekarz powiatowy76. Komunikacja autobusowa na Górnym Śląsku pojawiła się w 1923 roku, gdy w rejencji opolskiej uruchomiono trzy linie autobusowe o łącznej długości 25 km77. Po stronie polskiej autobusy pojawiły się rok później78. Od 1927 roku istniały połączenia pomiędzy miejscowościami po obu stronach granicy. Jako pierwszą uruchomiono linię Katowice – Bytom. W roku 1930 na Górnym Śląsku po obu stronach granicy było już 81 linii o łącznej długości 1307 km79, strona polska w połowie 1931 roku poTamże, sygn. 2630, s. 23.` Tamże, sygn. 2842, s. 1–3. 71 Tamże, sygn. 3275, s. 1–2. 72 Tamże, s. 36. 73 Tamże, s. 46. 74 L. Cebo: Transport…, s. 334 75 Rozporządzenie Ministra Robót Publicznych i Ministra Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych z dnia 17. IV 1929 r. o ruchu na drogach publicznych autobusów, służących do utrzymywania publicznej komunikacji. „Dziennik Ustaw” (dalej: Dz.U.) 1929, nr 55, poz. 439; Rozporządzenie Wojewody Śląskiego wydane w porozumieniu ze Śląską Radą Wojewódzką z dnia 15. III 1934 r. o ruchu autobusów na drogach publicznych. „Dziennik Ustaw Śląskich” (dalej: Dz.U.Śl.) 1934, nr 8, poz. 16. 76 L. Cebo: Transport…, s. 335. 77 A. Hornig: Komunikacja…, s. 67. 78 „Polska Zachodnia” nr 45 z 24. X 1926 r.; AP Kat, UWŚl, sygn. 356, F 16011, s. 335. 79 A. Hornig: Komunikacja…, s. 67. 69 70

96

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

siadała 717 km linii autobusowych80. W województwie śląskim autobusy kursowały nie tylko przez miejscowości dotąd pozbawione dogodnych połączeń komunikacyjnych, tak jak to było w rejencji opolskiej, ale także tam, gdzie były dobre połączenia kolejowe czy tramwajowe, by ludzie mogli szybciej podróżować81. Pierwsze informacje o  próbie wprowadzenia komunikacji autobusowej przez Pszczynę posiadamy z końca 1925 roku. Wówczas Stanisław Ficowski z Mysłowic, emerytowany podpułkownik Wojska Polskiego, złożył wniosek w Urzędzie Wojewódzkim o udzielenie zezwolenia na przewóz osób na 3 liniach, w tym na linii Katowice – Bielsko przez Murcki, Tychy, Pszczynę i  Goczałkowice, które planował uruchomić w sezonie letnim – od 1 maja do końca września82. W  połowie 1927 roku Stanisław Górski z Katowic zamierzał rozpocząć kursowanie autobusem na linii Katowice – Zakopane przez Pszczynę83, w 1928 roku Tadeusz Zajączek z Warszawy chciał zorganizować komunikację towarowo-osobową na linii Katowice – Bielsko84, a w 1933 roku Paweł Ostrowski z Szopienic nosił się z zamiarem stworzenia linii Żory – Pszczyna – Góra85. Tyle plany. A rzeczywistość? Poza tym, że wiosną i latem 1929 roku dwa autobusy Zajączka kursowały na linii Katowice – Bielsko86, nie udało się ustalić, czy te linie zostały uruchomione, a jeżeli tak, to na jak długo. W żadnych z zachowanych wykazów linii autobusowych w województwie śląskim linie te nie są wymieniane. Do 1929 roku przedsiębiorstwa autobusowe były wyłącznie własnością osób prywatnych, na które podobno wpływały donosy, że pracują tylko dla zysku, a brak im poczucia odpowiedzialności, należytego wykształcenia i odpowiedniego kapitału87. W związku z tym, z inicjatywy Urzędu Wojewódzkiego miasta Katowice i Królewska Huta, gmina Siemianowice oraz powiaty katowicki i świętochłowicki utworzyły związek celowy do prowadzenia komunikacji autobusowej pod nazwą Śląskie Linie Autobusowe88. W tym samym roku uruchomiły cztery linie i planowały uruchomić kolejne cztery, w tym linię Katowice – Murcki – Tychy – Pszczyna – Bielsko, na którą wydano im w grudniu 1929 roku koncesję89, ale linię uruchomiono prawdopodobnie dopiero w 1932 roku. Początkowo kursował tu przez kilka miesięcy jeden autobus, po czym od listopada 1932 roku zawieszono jego kurs90, by od połowy maja 1933 roku uruchomić ponownie tę linię91. Zimą 1933/1934 roku kursowały tu 2 autobusy AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4539, s. 6. A. Hornig: Komunikacja…, s. 68. 82 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3198, s. 46; AP Pszczyna, zespół 17/16 Okręg Urzędowy Pszczyna, sygn. 18, s. 38; „Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego” nr 1 z 9. I 1926 r. 83 „Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego” nr 26 z 30. VII 1927 r. 84 „Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego” nr 40 z 1. XII 1928 r. 85 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2659, s. 131; „Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego” nr 1–2 z 14. I 1933 r. 86 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4606, s. 14, 20. 87 Tamże, sygn. KB 4592, s. 33. 88 Początkowo do związku miało przystąpić miasto Bielsko, ale związki celowe działały na podstawie pruskiej ustawy z dnia 19. VII 1911 r., która nie obowiązywała w części cieszyńskiej województwa śląskiego, natomiast powiat świętochłowicki dołączył kilka tygodni później niż inni udziałowcy – AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4592, s. 47, 101. 89 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4592, s. 112, 138. 90 Tamże, sygn. 546, k. 34 91 Tamże, k. 57. 80 81

97

Danuta Musioł

dziennie, ale tylko pomiędzy Katowicami a Pszczyną92. W 1935 roku autobus miał przystanki w Mikołowie, Wyrach, Gostyniu, Kobiórze, Piasku, Pszczynie, Goczałkowicach, Dziedzicach, Czechowicach i Komorowicach93. Śląskie Linie Autobusowe stale się rozwijały. W  maju 1937 roku w  związku z przystąpieniem do sporządzenia planu zabudowy miasta Pszczyny, przedsiębiorstwo informowało, że istnieje konieczność zbudowania w mieście remizy dla autobusów i wybudowania na rynku małej poczekalni. Firma planowała ponadto uruchomić dodatkowe połączenia z Pszczyny do Mikołowa, Rybnika, Cieszyna i Wisły94. Drugim przedsiębiorstwem posiadającym koncesję na odcinek Katowice – Bielsko w latach trzydziestych była Bielsko-Bialska Spółka Elektryczna i Kolejowa z siedzibą w Bielsku. Autobusy obu przewoźników początkowo kursowały tylko w dni powszednie. Z uwagi na fakt, że Pszczyna była miejscowością turystyczną, w 1936 roku skierowano prośbę do dyrekcji obu przedsiębiorstw, by uruchomiły od połowy kwietnia 1936 roku linie autobusowe także w niedziele i święta95. Bielsko-Bialska Spółka odmówiła z uwagi na nieopłacalne próby wprowadzenia takich przejazdów wcześniej oraz na oszczędności96. Śląskie Linie Autobusowe, początkowo nieprzychylne, wprowadziły takie kursy od 1 września 1937 roku. Autobusy z  Katowic w kierunku Bielska odjeżdżały tak jak w dni powszednie o 8.15 i 14.15, a z Bielska o 12.35 i 19.10. Obniżono także ceny biletów97. Jak się okazało, autobusy w te dni jeździły przepełnione98. Przedsiębiorstwo z Bielska nie przypadło z początku władzom miejskim w Pszczynie do gustu. W połowie 1937 roku burmistrz skarżył się w piśmie do Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, że podczas gdy Śląskie Linie Autobusowe dokładają wszelkich starań, by pasażerowie byli zadowoleni, ta spółka, obsługująca trzy z pięciu kursów, ma niesprawne autobusy, przez co pasażerowie są narażani na przymusowe postoje, ponadto udostępnia w autobusach tylko jedne drzwi, a drugie ma stale zamknięte, a na dodatek jazda w dwie strony autobusami dwóch różnych przewoźników pozbawiała pasażerów możliwości zakupu biletów ulgowych, co powodowało niezadowolenie podróżnych. Miasto prosiło więc Urząd Wojewódzki, by cofnął koncesję temu przewoźnikowi99. Spółka jednak zamówiła 2 podwozia typu Chevrolet na 32 miejsca siedzące, które obiecała eksploatować tylko na tej trasie i wiosną 1938 roku przedsiębiorstwo wprowadziło autobusy nowej konstrukcji, co zadowoliło władze miasta100. Połączenia z Bielskiem były najważniejszymi połączeniami dla pszczyńskich rzemieślników, dla których Bielsko było głównym ośrodkiem surowcowym. Skarżyli się, że jest za mało autobusów, zwłaszcza latem i wiosną, a pociągiem jedzie się zbyt długo i nie wszystkie są bezpośrednie. Twierdzili, że autobus jadący z Bielska do Katowic czasem od Pszczyny jedzie już pusty101. Autobusy Katowice – Bielsko. „Polonia” nr 3272 z 17. XI 1933 r., s. 10. AP Kat, UWŚl, sygn. 545, s. 258. AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2210, s. 146. 95 Tamże, sygn. 2266, s. 6, 8. 96 Tamże, s. 10. 97 Tamże, s. 36–37. 98 Tamże, sygn. 2266, s. 56. 99 Tamże, s. 32. 100 Tamże, s. 54, 65–66. 101 Tamże, s. 17. 92 93 94

98

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

Dnia 1 kwietnia 1937 roku zyskała Pszczyna połączenia autobusowe z Rybnikiem. W tym dniu Śląskie Linie Autobusowe uruchomiły linię Rybnik – Żory – Pszczyna102. Według rozkładu ważnego od 12 kwietnia 1938 roku autobusy z Pszczyny do Rybnika kursowały o 9.20 i 13.10, a z Rybnika do Pszczyny o 8.00 i 12.10. Planowy czas podróży wynosił 55 minut, a bilet kosztował 1,60 zł103. Uruchomienie tej linii zniweczyło plany uruchomienia linii Pszczyna – Pawłowice – Jastrzębie, która miała rozpocząć kursowanie od połowy maja 1938 roku, czyli od początku sezonu kuracyjnego w Jastrzębiu. Ostatecznie przewoźnik wycofał się, motywując to dobrym połączeniem do Żor w związku z uruchomieniem wspomnianej linii, a dalej koleją104. Dnia 1 listopada 1937 roku Jan Molin z Cieszyna uruchomił linię autobusową: Cieszyn – Pruchna – Strumień – Pszczyna105 o długości 42,2 km (przez Haźlach, Kończyce, Rychułd, Bąków, Wisłę Wielką, Wisłę Małą i Łąkę). Autobusy odjeżdżały z Cieszyna do Pszczyny o 8.00 i 12.00, a o 17.00 tylko do Strumienia, zaś z Pszczyny o  12.15 i  17.15106. Władze miasta nie były zadowolone z  takich połączeń, bo autobus o 7.00 wyjeżdżał ze Strumienia, a nie z Pszczyny, wobec czego z Pszczyny do Cieszyna można było się dostać najwcześniej na 13.38. Powrotny autobus był z Cieszyna o 17.00, ale też tylko do Strumienia. W dodatku Pszczyna życzyła sobie uruchomienia linii Pszczyna – Pawłowice – Strumień, tym bardziej że mieszkańcy Pawłowic skarżyli się, że do miasta powiatowego muszą jechać pociągiem drogą okrężną – przez Mikołów i Ligotę lub Chybie i Dziedzice107. Jeszcze w listopadzie zorganizowano konferencję z Janem Molinem, który zapewnił, że dostosuje rozkład do życzeń miasta108. Również w 1937 lub w początkach 1938 roku uruchomiono linię Pszczyna – Miedźna – Oświęcim109. W  końcu 1937 roku miasto skarżyło się na brak skomunikowania autobusów z pociągami oraz na przepełnienie autobusów i zwracało uwagę pszczyńskiej policji, by bardziej obserwowała ruch autobsowy110. Przewoźnicy jednak zgodnie z potrzebami miasta uruchamiali dodatkowe kursy. Dysponujemy rozkładem jazdy z końca 1938 roku, zgodnie z którym autobusy z Pszczyny odjeżdżały: – do Strumienia i Cieszyna: 8.15, 10.15, 12.15, 14.15, 16.15 i 18.15, – do Miedźnej: 7.15, 9.40, 11.40, 13.40, 15.40, 17.40, – do Katowic przez Mikołów: codziennie 10.20, 15.05, 17.35, 19.45, dodatkowo w dni robocze: 7.35, 9.05, 11.35, – do Bielska przez Dziedzice: codziennie 8.10, 9.25, 13.40, 18.25, a ponadto w dni robocze: 10.40, 12.10, 15.40, 19.55, – do Rybnika przez Żory: 9.20, 13.10 i 18.00111. Nauczycielstwo pszczyńskie w 1938 roku skierowało do magistratu prośbę o uruchomienie nowych linii lub przedłużenie istniejących z Pszczyną jako stacją docelową Tamże, s. 30. Tamże, s. 49. Tamże, s. 30. 105 Tamże, sygn. 2211, s. 11. 106 Tamże, sygn. 2266, s. 23–24. 107 Tamże, s. 19. 108 Tamże, s. 20. 109 Tamże, s. 66. 110 Tamże, s. 60. 111 Tamże, sygn. 2614, s. 2. 102 103 104

99

Danuta Musioł

niemalże we wszystkich kierunkach112. Miasto poparło te prośby. Od dłuższego czasu było bowiem zainteresowane poszerzeniem sieci linii autobusowych, głównie połączeniami z Bieruniem i Zebrzydowicami. Ostatecznie pod datą 6 maja 1939 roku zanotowano w aktach miejskich, że sieć autobusów została wydatnie rozszerzona113. Przystanek w Pszczynie znajdował się na rynku pod księgarnią Alfonsa Lokaya. Jesienią 1935 roku wpłynęło do magistratu zapytanie, dlaczego autobus zatrzymuje się „na końcu miasta”, skoro wszystkie urzędy, kasa komunalna, lekarze i większość kupiectwa skupiona jest w  innej jego części114. Autorem pisma był Leon Wełna, właściciel znajdującej się na rynku Kawiarni Miejskiej. Być może już wtedy miasto chciało przenieść przystanek spod księgarni Lokaya pod drzwi jego kawiarni, do czego zmierzano kilka miesięcy później. Zaobserwowano bowiem, że autobusy nie zatrzymują się w wyznaczonym miejscu, wobec czego ludzie, by dostać się do autobusu, musieli przejść przez główną ulicę, która biegła na ukos przez rynek115. Jednak na przeniesienie tablicy pod kawiarnię Wełny nie zgodziły się Śląskie Linie Autobusowe, proponując pozostawienie przystanku po tej samej stronie rynku, przesuwając go jednak nieco w kierunku ulicy Piastowskiej116. Również policja ze względów bezpieczeństwa nie zgodziła się z pomysłem magistratu, gdyż przystanek stałby na skrzyżowaniu bardzo ruchliwych, zwłaszcza w dni targowe, ulic117. W rezultacie miasto zaakceptowało propozycję Śląskich Linii Autobusowych118. W omawianym okresie coraz bardziej popularny stawał się samochód, a blisko 40% samochodów zakupionych w Polsce w 1929 roku stanowiły Chevrolety firmy General Motors119. W całym województwie śląskim w 1923 roku było 1125 pojazdów mechanicznych (666 samochodów osobowych, 355 ciężarowych, 103 motocykle i 1 pojazd z kategorii „inne”)120. Na przełomie 1930/1931 roku województwo miało 4373 pojazdy mechaniczne, co dawało jeden pojazd na 300 mieszkańców121, a w połowie 1937 roku liczba 4958 pojazdów mechanicznych powodowała, że województwo to miało najwięcej w Polsce samochodów w przeliczeniu na mieszkańca (24,2 samochody na 10 tysięcy mieszkańców), przed pomorskim (23,3) i poznańskim (21,5)122. W tym czasie w województwie śląskim 1 auto przypadało na około 413 mieszkańców. Jako ciekawostkę dodajmy, że w  tym samym czasie w  Polsce 1 pojazd mechaniczny przypadał średnio na 840 mieszkańców, przy czym w mieście Warszawa był to 1 pojazd na 139 mieszkańców, a w województwie tarnopolskim 1 na 5322 osoby123.

Tamże, sygn. 2266, s. 70–74. Tamże, s. 72. 114 Tamże, s. 1. 115 Tamże, s. 12–13. 116 Tamże, s. 15. 117 Tamże, s. 2. 118 Tamże, s.16. 119 „Auto i Turysta” nr 2 z 15. IV 1930 r.; AP Kat, UWŚl, sygn. 362, F 16017, s. 48. 120 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4562, s. 1. 121 Tamże, sygn. KB 4561, s. 7. 122 Tamże, sygn. 111, F 15892, s. 372. 123 Najnowsza statystyka motoryzacji polskiej (Najsilniej zmotoryzowana jest Warszawa, najsłabiej woj. tarnopolskie), „Polska Zachodnia” nr 210 z 2. VIII 1937 r., s. 8. 112 113

100

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

W mieście Pszczyna, liczącym około 6 tysięcy mieszkańców124, w 1923 roku było 11 pojazdów mechanicznych (7 samochodów osobowych, z czego 5 było prywatnych, a 2 należały do Wydziału Powiatowego, 2 samochody ciężarowe oraz 2 motocykle)125. W 1935 roku Pszczyna, licząca wówczas ponad 7,5 tysiąca mieszkańców126, posiadała już 79 pojazdów mechanicznych, z czego sam Wydział Powiatowy miał 14127. Samochody służyły jednak głównie do celów zarobkowych lub służbowych. W marcu 1931 roku za przedmioty zbytku, które podlegają z tego tytułu opodatkowaniu, uznano w mieście tylko 4 samochody osobowe i 5 motocykli128. Wprowadzenia podatku od pojazdów mechanicznych jako przedmiotów zbytku domagali się mieszkańcy miasta129. Miasto wprowadziło go w 1924 roku i wynosił 10 zł rocznie za motocykl, a za samochód od 50 zł (o pojemności do 6 KM) do 200 zł (o pojemności powyżej 16 KM). Opodatkowane były wyłącznie pojazdy służące „do osobistego użytku i wygody”. Za przedmioty zbytku uważano także karety, powozy i wolanty. Nie płacono podatków za samochody ciężarowe130. Ustawa o Wojewódzkim Funduszu Drogowym z 1932 roku wprowadzała opodatkowanie samochodów w zależności od wagi pojazdu131. W początkach 1926 roku Towarzystwo Obywateli w Pszczynie (Bürgerverein) oraz Towarzystwo Kupców Samodzielnych wystosowały do magistratu petycję, by zabronić samochodom ciężarowym szybkiej jazdy, bo trzęsą się domy, a nawet pękają ściany132. To spowodowało, że miasto zdecydowało się wprowadzić ograniczenia prędkości dla samochodów ciężarowych do 6 km na godzinę, a tablice informacyjne z ograniczeniem szybkości w kwietniu 1926 roku powieszono na czterech domach w mieście133. W 1926 roku zakupiono także u zegarmistrza Jakubowskiego w Pszczynie na potrzeby tamtejszej policji dwa zegary „Stoppka” do pomiaru prędkości jazdy samochodów. Dotąd policja nie była w stanie udowodnić kierowcy, z jaką szybkością jechał134. Dotychczasowe ograniczenie prędkości obowiązywało do czerwca 1930 roku, kiedy to zdjęto tablice sprzed 4 lat135. Wówczas wdrożono rozporządzenie Wojewody Śląskiego, które wprowadzało ograniczenie prędkości na drogach publicznych w terenie zabudowanym dla samochodów osobowych do 35 km/h, a dla samochodów ciężarowych na pełnych obręczach gumowych do 16 km/h, natomiast Według spisu powszechnego z 8. X 1919 r. Pszczyna posiadała 5991 mieszkańców – AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2429, s. 189. W skład miasta do 1924 r. nie wchodziły obszary dworskie Pszczyna Zamek i Siedlice, które wcielono do miasta na mocy Rozporządzenia Śląskiej Rady Wojewódzkiej z 16. IX 1924 r. w przedmiocie zniesienia obszarów dworskich w powiecie pszczyńskim (Dz.U.Śl. 1924, nr 21, poz. 85). Obszar dworski Stara Wieś włączono do gminy wiejskiej Stara Wieś, która pozostawała odrębną gminą do 1945 r. 125 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3351, s. 5. 126 Na dzień 31. XII 1934 r. miasto posiadało 7508 mieszkańców, a do 31. XII 1935 r. ilość wzrosła do 7614 osób. W wyniku migracji przybyło 35 osób, a w wyniku przyrostu naturalnego 71 – AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2326, s. 1. 127 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3201, s. 38–44. 128 Tamże, sygn. 2772, s. 233–234. 129 Tamże, s. 4. 130 Tamże, s. 9. 131 Ustawa z dnia 30. III 1931 r. o Wojewódzkim Funduszu Drogowym, Dz.U.Śl. 1931, nr 6, poz. 14. 132 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2659, s. 69. 133 Tamże, s. 73. 134 Tamże, s. 43, 46. 135 Tamże, s. 164.

124

101

Danuta Musioł

na drążonych obręczach gumowych do 20 km/h. W terenie niezabudowanym prędkość dla aut osobowych i ciężarowych o masie własnej łącznie z dopuszczalnym ciężarem powyżej 3,5 tony na pełnych obręczach nie mogła przekroczyć 25 km/h, na drążonych 40 km/h136. W 1934 roku podwyższono maksymalną szybkość w terenie zabudowanym dla samochodów osobowych do 40 km/h, zaś dla ciężarowych na metalowych obręczach maksymalna prędkość wynosiła 10 km/h, na pełnych obręczach gumowych 20 km/h, a na obręczach pneumatycznych 40 km/h. Poza obszarem zabudowanym dopuszczalna prędkość samochodów o wadze własnej wraz z dopuszczalnym ładunkiem powyżej 3,5 tony na obręczach metalowych wynosiła 10 km/h, na pełnych gumowych 40 km/h, a na pneumatycznych 60 km/h. Również autobusy mogły rozwijać szybkość do 60 km/h137. Jednocześnie rozporządzenie mówiło, że na zakrętach, skrzyżowaniach dróg, mostach drewnianych i żelazno-drewnianych dłuższych niż 20 metrów oraz przy zbliżaniu się do przejazdów w poziomie szyn prędkość nie może przekraczać 6 km/h, czyli prędkości konia w stępie138. Ale ograniczenia prędkości nie były przestrzegane. W 1931 roku starosta informował burmistrza, że szybkość na dobrych drogach jest rozwijana do 70–100 km/ h139. Nadmierna szybkość, niesprawne samochody, a także ludzka lekkomyślność były przyczyną stosunkowo częstych wypadków z udziałem pojazdów mechanicznych. Z lipca 1929 roku zachowała się informacja o wypadku śmiertelnym mieszkańca Pszczyny, który – jadąc szosą z Gostyni do Kobióra z prędkością 40 km/h – wpadł w poślizg, uderzył w drzewo i poniósł śmierć na miejscu140. Częste były potrącenia rowerzystów, pieszych, czasem samochody uderzały w furmanki lub zderzały się też z innymi pojazdami mechanicznymi, a zdarzało się, że uderzały w drzewo lub najeżdżały na zamkniętą zaporę kolejową 141. Kierowców obowiązywało posiadanie prawa jazdy. W 1931 roku na terenie województwa istniało 11 firm posiadających uprawnienia do przeprowadzania kursów szoferskich, które znajdowały się w Katowicach, Królewskiej Hucie, Rybniku, Bielsku i Tarnowskich Górach142. Nie znaczy to wcale, że wszyscy kierowcy posiadali ten dokument. Na przykład 8 sierpnia 1934 roku mieszkaniec Białej bez prawa jazdy wjechał na zamkniętą zaporę kolejową przejazdu Piasek – Pszczyna i zderzył się z pociągiem osobowym, w wyniku czego pociąg wlókł samochód na odcinku 20 metrów, a siedzące w samochodzie pasażerki zostały ranne. Kierowca tłumaczył się potem, że jego prawo jazdy jest w Referacie Samochodowym Urzędu Wojewódzkiego, bo wydano mu je bez podpisu, więc zwrócił je do uzupełnienia143. Nie miał zaś w ogóle prawa jazdy mieszkaniec Katowic, który 8 listopada 1931 roku wskutek szybkiej Rozporządzenie Wojewody Śląskiego z dnia 3. IV 1930 r. o szybkości ruchu pojazdów mechanicznych, dopuszczalnej na drogach publicznych. Dz.U.Śl. 1930, nr 7, poz. 9. 137 Rozporządzenie Wojewody Śląskiego wydane w porozumieniu ze Śląską Radą Wojewódzką, z dnia 15. III 1934 r. o ruchu pojazdów mechanicznych na drogach publicznych. Dz.U.Śl. 1934, nr 8, poz. 15. 138 Rozporządzenie Wojewody Śląskiego wydane w porozumieniu z Śląską Radą Wojewódzką, z dnia 15. III 1934 r. o  używaniu i  ochronie dróg publicznych w  Województwie Śląskim. Dz.U.Śl. 1934, nr 9, poz. 17. 139 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2659, s. 167. 140 AP Kat, zespół 12/38 Policja Województwa Śląskiego (dalej: Pol Woj Śl), sygn. 305, s.39. 141 Tamże, sygn. 566, 567. Raporty sytuacyjne z lat 1930, 1934, 1936 i 1937. W wielu miejscach są informacje o wypadkach z udziałem pojazdów mechanicznych. 142 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4557, s. 7. 143 AP Kat, Pol Woj Śl, sygn. 566, s. 356. 136

102

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

i nieumiejętnej jazdy wjechał w przydrożne drzewo przy ulicy Gocmana (obecnie Wojska Polskiego) w Pszczynie144. Rosnąca liczba samochodów spowodowała coraz większe zapotrzebowanie na paliwo. Pierwsze uliczne stacje benzynowe w kraju zakładała Spółka Akcyjna „Standard Nobel w Polsce”, która w latach dwudziestych XX wieku zbudowała ich w Polsce ponad 300. W Pszczynie pierwsza stacja benzynowa założona została w 1928 roku również przez tę spółkę, a znajdowała się na rynku145. W 1931 roku magistrat wydał zgodę firmie „Karpaty” na zbudowanie drugiej stacji w mieście, również na rynku. Trzecią stację założyła w 1933 roku firma „Limanowa” na ulicy Dworcowej146. Paliwo sprzedawano również w niektórych warsztatach reparacyjnych147. Firma „Karpaty” nie wytrzymała konkurencji i w 1937 roku zawiesiła działalność148, zaś stację firmy „Standard Nobel w Polsce” przejęła firma „Vacuum Oil Company” S.A.149 Do upadku stacji przyczynił się minimalny ruch miejscowy i rozbudowa szos dalekobieżnych omijających śródmieście150, a także spadek ceny paliwa. Podczas gdy w 1928 roku cena jednego litra wynosiła 0,82 zł, to w 1935 roku już tylko 0,66 – 0,68 zł, z czego stacje musiały oddawać 0,09 zł na Fundusz Drogowy151. Istniały również w mieście dorożki samochodowe. W 1933 roku Langsfeld proponował wynajem samochodu w dzień i w nocy, na wyjazdy w kraju i za granicę. W październiku 1933 roku po wprowadzeniu przez niego obniżki cena wynajmu auta wynosiła 30 groszy od kilometra152. Wiadomo, że w latach 1934–1937 były w  Pszczynie 3 dorożki samochodowe153, a  od końca1938 roku – 4154. Miasto nie wprowadziło swojej taryfy dla autodorożek, wobec czego po 1 listopada 1934 roku zaczęła tu obowiązywać taryfa zatwierdzona przez Urząd Wojewódzki dla całego województwa, która wynosiła w przypadku taryfy powrotnej 0,60 zł za 1 km i 3 zł za godzinę postoju, a w przypadku taryfy jednostronnej 1 zł za 1 km i 1 zł za godzinę postoju155. W 1939 roku wynajęcie dorożki kosztowało 0,35 zł za 1 km, a w przypadku uroczystości (ślub, chrzest, pogrzeb) 0,50 zł. Za postój liczono 2 zł za godzinę156. Aby skorzystać z taksówki, trzeba było jednak zadzwonić do taksówkarza lub udać się do niego osobiście, gdyż nie miały w mieście wyznaczonego miejsca postoju157. Popularny był w międzywojniu rower. Pozostawiane bez opieki i zamknięcia rowery stanowiły łatwy łup dla złodziei, którymi często byli włóczędzy. Rozbierali AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2220, s. 62. J. Strońska-Przybyła: Pierwsze stacje benzynowe w  Pszczynie. Standard–Nobel w  Polsce S.A. „Głos Pszczyński” nr 3 z 6. II 2004 r., s. 10. 146 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3243, s. 20. 147 Tamże, sygn. 2614, s. 1; Podręcznik powiatu pszczyńskiego. Pszczyna 1933, s. 74. 148 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3266, s. 24. 149 Tamże, sygn. 2624 – ten stan rzeczy zaakceptowano na posiedzeniu magistratu w dniu 13. XII 1937 r.; J. Strońska-Przybyła: Pierwsze…, s. 10. 150 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3266, s. 24. 151 Tamże, sygn. 2624, Pismo firmy „Standard Nobel w Polsce” do magistratu miasta Pszczyny z dnia 16. IV 1935 r. 152 Reklamy równocześnie w języku polskim i niemieckim pojawiają się w „Anzeiger für den Kreis Pleß (Plesser Stadtblatt)” z roku 1933 od numeru 25. 153 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2327, s. 16, 26. 154 „Polonia” nr 5080 z 7. XII 1938 r., s. 10. 155 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3199, s. 23. 156 Tamże, s. 48. 157 „Polonia” nr 5080 z 7. XII 1938 r., s. 10. 144 145

103

Danuta Musioł

rowery na części, które chowali w przydrożnych kryjówkach albo montowali do innych rowerów158. W 1923 roku w mieście były 143 rowery159. Rowerzyści zobowiązani byli do posiadania kart rowerowych. Początkowo wydawano je na jeden rok, później niektóre urzędy okręgowe wydawały je na czas posiadania roweru lub na czas nieograniczony. Wydanie nowej karty wiązało się z dodatkowymi opłatami160. Dopiero w 1928 roku Urząd Wojewódzki nakazał wydawanie kart na czas nieograniczony161. W  1936 roku wprowadzono w  województwie śląskim nakaz rejestracji rowerów. Zarejestrowano wówczas 79 536 rowerów, z czego w powiecie pszczyńskim 15 179162. Rejestracja ważna była na dwa lata kalendarzowe, a po drogach publicznych mogły jeździć tylko osoby powyżej dwunastu lat163 Rower musiał posiadać co najmniej jeden sprawny hamulec, dzwonek, a z lewej strony z tyłu latarkę z czerwonym światłem lub czerwony odblask, a po zmroku latarkę z bezbarwnym światłem z przodu, zaś rowery z silnikami pomocniczymi i motocykle – dwa sprawne hamulce i trąbkę zamiast dzwonka.164. Rowerzyści również nie stosowali się do obowiązujących przepisów. Jak wynika z pisma Starostwa Pszczyńskiego do Miejskich Urzędów Policyjnych z 1934 roku, zasad ruchu nie przestrzegali nie tylko kierowcy, ale głównie rowerzyści, woźnice i piesi165. W 1936 roku zakaz jazdy na rowerach obowiązywał ze względu na ożywiony ruch pieszy na ulicy Sokolej (dzisiejsza Sokoła), placu Miarki (obecnie plac Zwycięstwa i  Wolności) i  ulicy Tadeusza Kościuszki. A  jednak z  zakazem się nie liczono. Tłumaczono się potem np. koniecznością załatwiania spraw urzędowych, a nie osobistych, czy przejazdem tylko z jednej strony ulicy na drugą166. Na podstawie rozporządzenia policyjnego dla miasta Pszczyny z 23 sierpnia 1902 roku zakaz jazdy po trotuarach dotyczył nie tylko rowerów, lecz także wózków dziecięcych. Dopiero w 1926 roku na prośbę Towarzystwa Obywateli w Pszczynie (Bürgerverein’u) zniesiono ten zapis. Członkowie Towarzystwa dostrzegli, że ruch pieszych w  mieście zmniejszył się z  powodu zbudowania przystanku kolejowego w Piasku, natomiast wzmógł się ruch samochodowy, co groziło niebezpieczeństwem osobom z wózkami zmuszonym przejeżdżać ulicami167. Podstawowym pojazdem pozostawały furmanki. Po 1922 roku obowiązywały nadal pruskie przepisy, nakazujące zaopatrzenie furmanek po lewej stronie w tablice z imieniem, nazwiskiem i adresem właściciela wozu, tyle że napisy niemieckie naleAP Kat, Pol Woj Śl , sygn. 254, s. 338. AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3351, s. 5–19. 160 AP Kat, UWŚl, sygn. KB 4640, s. 7, 12. 161 Tamże, s. 17–18. 162 „Gazeta Urzędowa Województwa Śląskiego” nr 3 z 19. I 1937 r.; AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 3355, s. 38. 163 Rozporządzenie Wojewody Śląskiego z dnia 24. IX 1936 r. wydane w porozumieniu z Śląską Radą Wojewódzką o używaniu rowerów na drogach publicznych województwa śląskiego. Dz.U.Śl. 1936, nr 22, poz. 35. 164 Rozporządzenie Wojewody Śląskiego z dnia 15. XI 1937 r. wydane w porozumieniu z Śląską Radą Wojewódzką o używaniu rowerów na drogach publicznych województwa śląskiego. Dz.U.Śl. 1937, nr 20, poz. 45. 165 AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2659, s. 159. 166 Tamże, s. 208–214. 167 Tamże, s. 34–36. 158 159

104

Komunikacja

w

Pszczynie

w latach

1922–1939

żało zamienić na polskie168. Problemem było miejsce na postój furmanek, zwłaszcza w dni targowe i w niedziele, gdy parafianie zjeżdżali furmankami do miasta. Zatrzymywali się na byłym targu dla nierogacizny niedaleko rynku lub w wąskich uliczkach miasta169. Na przełomie 1938 i 1939 roku w mieście były 152 konie, 45 konnych pojazdów osobowych i 100 wozów gospodarskich170. Nie brakowało również dorożek konnych, których maksymalna stawka wynosiła w 1934 roku za jazdę poza miastem dorożką jednokonną 0,25 zł za 1 km w dzień i 0,35 zł w nocy, a dorożką dwukonną 0,30 zł w dzień i 0,45 zł w nocy. Za jazdę po mieście płaciło się nie od kilometra, a za kwadrans – odpowiednio 0,70 zł i 1 zł dorożką jednokonną oraz 1 zł i 1,20 zł dorożką dwukonną171. Dla porównania cen: w grudniu 1934 roku w Pszczynie 1 kg chleba żytniego kosztował 0,26 – 0,28 zł, a 1 kg chleba pszennego 0,70 zł172. Reasumując, w omawianym okresie ulepszono nawierzchnie wielu dróg, zbudowano nowe ulice, zaczęło pojawiać się w mieście coraz więcej samochodów, a połączenia kolejowe i autobusowe stawały się coraz lepsze. Jednak – jak już wspomniano – Pszczyna w latach trzydziestych borykała się z trudnościami gospodarczymi. Dobre połączenia komunikacyjne miały być jednym z elementów, który miał przyczynić się do rozwoju przemysłu i handlu w mieście173. Zrobiono w tym kierunku wiele, lecz okres II Rzeczypospolitej okazał się zbyt krótki, by plany te udało się całkowicie zrealizować.

Tamże, s. 11; „Orędownik na powiat pszczyński” nr 38 z 23. IX 1922 r. AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2210, s. 192. 170 Tamże, sygn. 3353, s. 33. 171 Tamże, sygn. 3199, s. 20. 172 Tamże, sygn. 3209, s. 503. 173 Co dla Pszczyny najważniejsze. „Polska Zachodnia” nr 73 z 15. III 1938 r.; AP Pszczyna, M Pszczyna, sygn. 2429, s. 283. 168 169

105

Danuta Musioł Danuta Musioł

Das Verkehrswesen in Pless in den Jahren 1922–1939 Zusammenfassung In dem Aufsatz wurden die Bahn- und Busverbindungen zwischen Pless und weiteren Orten, insbesondere in der damaligen polnischen Woiwodschaft Schlesien, beschrieben, gerade zu dieser Zeit, als sich 1922 die staatliche Zugehörigkeit dieses Gebietes änderte, bis hin zum Ausbruch des Zweiten Weltkriegs. Dabei werden die Reaktionen der Stadtbewohner auf die Veränderung im lokalen öffentlichen Verkehrswesen der Stadt hervorgehoben. Vorgestellt werden die damaligen Verkehrsmittel, die der Bevölkerung von Pless zur Verfügung standen, ferner die gesetzlichen Vorschriften, welche im Verkehrswesen einzuhalten waren. Danuta Musioł

Transport in Pszczyna in 1922–1939

Summary In the article the author describes the rail and bus links between Pszczyna and other towns, especially of the then Silesian Voivodeship, from the time of the change of the statehood until the outbreak of World War II. She also describes the reactions of the society to the changes in communication potential of the town. Moreover, she presents the means of transport which were then owned by the inhabitants of Pszczyna and attempts to show the regulations the owners were subject to.

106

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Dawid Keller

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Katowicach w latach 1922–1939 w świetle akt zgromadzonych w zespole Urząd Kontroli Państwowej w Katowicach Prace poświęcone dziejom kolei w znikomym stopniu podejmują tematykę administracji kolejowej – sądzę, że jest to ich słabość. Trafna może być konstatacja, że brakuje nam jeszcze pełnej wiedzy na temat działań inwestycyjnych, ich etapów czy kulis. Każde z tych działań wiązało się z aktywnością wielu osób, początkowo właścicieli czy akcjonariuszy spółek, potem coraz liczniejszych pracowników kolejowych, a z czasem coraz silniej rozrośniętej biurokracji. Najnowsza praca Przemysława Dominasa po raz pierwszy wskazuje jako współodpowiedzialnych za inwestycje kolejowe nie tylko inicjatorów, fundatorów, ale i rzeszę, bardzo jasno wskazanych, posiadających ściśle określone kompetencje urzędników kolejowych nadzorujących w wielkich jednostkach administracji, takich jak dyrekcje kolejowe, działania szeregowych wykonawców ich poleceń1. Wiedza na temat międzywojennej polskiej administracji kolejowej jest równie niewielka. Dotyczy to zarówno stosunków między państwem a Polskimi Kolejami Państwowymi2, organizacji poszczególnych ministerstw odpowiedzialnych za kolej w tym czasie3 jak i poszczególnych dyrekcji kolei4. Być może jedną z przyczyn tego jest stan zachowania źródeł5. Szczególnie zła sytuacja dotyczy dyrekcji będącej tematem artykułu. Trzeba jednocześnie zauważyć, że faktycznie poza 3 j.a. od 2012 roku

1

2

3

4

5

P. Dominas: Kolej w prowincjach poznańskiej i śląskiej – mechanizmy powstawania i funkcjonowania do 1914 roku. Łódź 2013. Stan badań i omówienie podstaw zagadnienia D. Keller: Państwo a  przedsiębiorstwo Polskie Koleje Państwowe (zagadnienia wstępne): dyskusje o funkcjonowaniu skomercjalizowanego przedsiębiorstwa (1924–1939). [W:] Znaczenie kolei dla dziejów Polski. Studia z historii kolejnictwa. Red. D. Keller. Rybnik 2012, s. 35–66. Do tej pory nie ukazała się drukiem żadna zwarta praca wyłącznie na temat Ministerstwa Kolei Żelaznych, Ministerstwa Kolei czy Ministerstwa Komunikacji – ani na temat ich struktury wewnętrznej (którą można ustalić np. na podstawie aktów prawnych), ministrów czy polityki państwa wobec tego zagadnienia. Pomijam tutaj własną pracę doktorską. D. Keller: Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Katowicach w latach 1922–1939. Maszynopis pracy doktorskiej. Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Lublin 2010. Kwerenda w bazie na stronie internetowej Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych wykazała, że istnieją zespoły archiwalne wyłącznie byłych Dyrekcji Okręgowych Kolei Państwowych w Toruniu (w archiwach w Bydgoszczy – 80 j.a. i Toruniu – 3 j.a.), Radomiu (73 j.a., bardzo różnorodne), Krakowie (27 j.a., ale wyłącznie [?] z lat 1919–1921) oraz Katowicach (3 j.a. w Katowicach i 1 j.a. w Opolu), http://baza.archiwa.gov.pl/sezam/sezam.php?l=pl (dostęp 9. IV 2013 r.).

107

Dawid Keller

dostępny jest dopływ 66 j.a., które jednak obejmują głównie nieliczne akta budowlane oraz personalne (przede wszystkim związane z okresem II wojny światowej). W tej sytuacji ratunkiem mogą być poszukiwania informacji w innych zespołach archiwalnych. Oczywiste jest, ze względu na inwestycje kolejowe finansowane ze środków autonomicznego województwa śląskiego, korzystanie z akt Wydziału Komunikacyjno-Budowlanego Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Jest to jednak pomoc ograniczona wyłącznie do działań inwestycyjnych i nie pozwala na poznanie ani struktury organizacyjnej Dyrekcji, ani tym bardziej zagadnień ruchowych czy całokształtu prac górnośląskich kolejarzy6. O wiele bardziej pomocne stały się akta zachowane w zespole Urząd Kontroli Państwowej w Katowicach. Całość zespołu tworzy niemal 550 j.a., z czego do badań omawianego zagadnienia przydatność wykazuje co najmniej 75, stanowiących zwarty zbiór sygnatur od 427 do 5027. Materiał ten jest zatem – jak widać – bardzo obszerny. Ponadto, ze względu na specyfikę wytwórcy, obejmuje bardzo dobrze zachowane akta pokontrolne, w części uporządkowane najprawdopodobniej jeszcze przez aktotwórcę – zachowały się spisy spraw w niektórych jednostkach. Akta w większości mają formę poszytów i zawierają oryginały dokumentów. Znaczącą część z nich stanowią brudnopisy i notatki do umieszczonych protokołów i wystąpień pokontrolnych. Część dokumentów obejmuje komplety dokumentacji pokontrolnych: począwszy od rękopiśmiennej notatki urzędnika Urzędu Kontroli Państwowej (czasami również w formie brudnopisu), poprzez delegację wskazującą zakres kontroli (czasami również z programem jej wykonania), kopię wystąpienia pokontrolnego do Dyrekcji oraz jej odpowiedzi (wyjaśnienia, odpisy zarządzeń dyrekcyjnych i ministerialnych w zakwestionowanych sprawach itp.)8. W zbiorze jest również kilka jednostek o nietypowym charakterze, co zostanie jeszcze podkreślone w dalszej części artykułu9. Zachowało się też kilka jednostek zawierających statystykę wykonanych kontroli oraz raporty z  wykonania planów kontroli, które mogą służyć pomocą do wszystkich służb kolejowych10. Materiał ten najprawdopodobniej nie był nigdy wykorzystywany przez historyków komunikacji. Celem artykułu jest wskazanie przez prezentację treści znajdującej się w tym materiale jego przydatności do dalszych prac nad dziejami Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych (dalej: DOKP) w Katowicach.

Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej: AP Kat), zespół 12/27 Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach, Wydział Komunikacyjno–Budowlany. 7 AP Kat, zespół 12/28 Urząd Kontroli Państwowej w Katowicach (dalej: U Kontr P), sygn. 427–502. Niektóre z tych jednostek nie są jednak związane z działalnością kolei. 8 Przykłady: AP Kat, U Kontr P, sygn. 440, s. 1–2 (rękopis sporządzony przez kontrolera), s. 3 (delegacja), s. 7–8 (zestawienie statystyczne do kontroli); sygn. 450 (sprawa lokali dla celów handlowych i przemysłowych oraz placów składowych i magazynów). 9 Szczególnie ciekawe są uwagi Najwyższej Izby Kontroli o projekcie preliminarza Ministerstwa Kolei Żelaznych na rok 1924, które mimo swojego chaotycznego stanu zachowania (dwie kopie) pozwalają ocenić stan ówczesnego ogólnopolskiego kolejnictwa. AP Kat, U Kontr P, sygn. 441. 10 Sprawozdanie z wykonania planu kontroli posiadało następujące pola: nazwa jednostki organizacyjnej, rodzaj jednostki, termin kontroli, ważniejsze wyniki kontroli, suma skontrolowana względnie pieniężne i materialne straty, data i numer wystąpienia do urzędu, data i numer odpowiedzi (z podaniem, czy wyczerpała sprawę czy nie), przyczyny ewentualnego niezrealizowania kontroli – np. AP Kat, U Kontr P, sygn. 435, s. 2 (takie sprawozdanie za I kwartał roku budżetowego 1930/1931 – tamże, s. 1–26). 6

108

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

Okres międzywojenny był dla polskiego kolejnictwa czasem nauki i wprowadzania własnego systemu pracy. Próba scalenia Polski liniami kolejowymi została zrealizowana z sukcesem, a kwestie administracyjne były efektem sporów o pozycję Polskich Kolei Państwowych w państwie. Przede wszystkim należało bowiem ustalić pozycję polskiego kolejnictwa. Przejmowane w pierwszym zapale przez kolejarzy z rąk dawnych zaborców (i nie tylko), uruchamiane w kilku systemach prawnych i przez kilka pierwszych lat tak naprawdę funkcjonujące w systemie wojennym polskie koleje (już wtedy jednoznacznie nazywane „państwowymi”) musiały stać się narzędziem polityki państwowej. Temu służyła cała polityka taryfowa pierwszych lat, która doprowadziła do sytuacji, w której niedoinwestowane kolejnictwo finansowało równie niedoinwestowane państwo. Do takich kolei w 1922 roku przyłączono koleje górnośląskie. Ich stan również nie był najlepszy, po części z tych samych przyczyn (zniszczenia wojenne), ale dodatkowo zostały zdewastowane w  okresie powstań i  plebiscytu. Borykały się też z  problemami kadrowymi, z  których brak osób wykształconych w służbie administracyjnej był najmniejszy. Jak pokazały pierwsze miesiące, brakowało każdego rodzaju pracowników, co więcej, zatrudnieni bynajmniej nie współpracowali, lecz dzielili się w myśl podziałów narodowych bądź – co gorsze – dawnych podziałów dzielnicowych. Drugim powodem owego stanu górnośląskiego kolejnictwa w  pierwszym okresie były przepisy. Twórcy polskiej administracji kolejowej wielokrotnie powtarzali, że po podziale Górnego Śląska należało zachować na tym terenie dotychczasowe przepisy organizacyjne i ruchowe. Wydawało się to rozwiązaniem najlepszym w celu zachowania tak pożądanej, mitycznej dla każdego kolejarza, ciągłości ruchu. Nie przewidywali, że na tym terenie znajdzie się znaczna liczba pracowników, dla których system ten był kompletnie niezrozumiały. Nie dostrzegali znacznych różnic, które boleśnie dawały o sobie znać w pierwszych latach. Nadto ujawniały się podczas obsługi klientów kolei, co szczególnie obniżało pożądaną od XIX wieku estymę dla kolei. Pozostawienie systemu prusko-heskiego miało charakter tymczasowy. Przewidywano to już w pierwszej połowie 1922 roku Jednocześnie trwały bowiem dyskusje nad jednolitym polskim, pierwszym ogólnopolskim, systemem administracji kolejowej. Jego publikacja w 1923 roku nie przyniosła jednak sukcesu i trzeba było czekać kolejne półtora roku na wprowadzenie znacznie zmienionej wersji tego regulaminu. W tym samym czasie, w ramach sanacji finansów państwa i działań reformy Władysława Grabskiego, podjęto decyzję o wyodrębnieniu finansowym polskich kolei z budżetu państwa przez stworzenie samodzielnego przedsiębiorstwa o nazwie „Polskie Koleje Państwowe”. Nie wydano jednak aktów wykonawczych i wycofano się po pół roku z powołania PKP. Po rekonstrukcjach podjęto kolejną próbę, tym razem kilka miesięcy po zamachu majowym. Przyjęta wówczas koncepcja funkcjonowania przedsiębiorstwa, mimo dostrzegalnych wad, była wewnętrznie spójna i mogła dać szansę na samodzielne istnienie PKP. Była ona jednak sprzeczna z wizjami państwa prezentowanymi przez J. Piłsudskiego i również do niej nie ukazały się akty wykonawcze. Natomiast stała się ona polem do niejasnych działań. Nie wydano przepisów powołujących organy konstytutywne przedsiębiorstwa, ale podejmowano próby inwentaryzacji majątku polskich kolei, na koniec wreszcie sprawa istnienia PKP znalazła swoje 109

Dawid Keller

miejsce w sądzie. Decyzja orzekająca, że samo wydanie rozporządzenia oznaczało powołanie przedsiębiorstwa, wzbudzała kontrowersje, ale przyczyniła się do zwrotu w postępowaniu administracji państwowej wobec PKP. Nowelizacja z 1930 roku, uznawana za ostateczne wydzielenie (wraz z  wydanymi później pierwszymi aktami wykonawczymi, w tym powołującymi fundusz inwestycyjny) przedsiębiorstwa, faktycznie zaprzeczyła jego istnieniu. Rezygnacja z powołania Generalnej Dyrekcji Polskich Kolei Państwowych oznaczała, na co wielokrotnie zwracano uwagę w prasowych analizach, że administrację kolejami w Polsce oraz nadzór nad nią pełnił minister komunikacji. Przyczyniło się to do ponownego podporządkowania kolei państwu pomimo zachowania formy przedsiębiorstwa. Całe funkcjonowanie Dyrekcji Kolei Państwowych, od 1929 roku Okręgowej (co w istocie było sformalizowaniem pojęć używanych na co dzień)11, znajdowało się w cieniu owej sytuacji ogólnopolskiej. W latach 1922–1939 można wydzielić trzy okresy jej funkcjonowania. Pierwszy z nich umownie zakończył się z dniem 1 czerwca 1925 roku, kiedy to na tym terenie zaczął obowiązywać pierwszy jednolity dla całej Polski regulamin organizacyjny. Miał on kilka wyjątków i cech odrębnych dla poszczególnych dyrekcji, ale były to zagadnienia niewielkiej wagi. Owa druga połowa 1925 roku była również czasem względnego uspokojenia sytuacji na Górnym Śląsku pod względem ruchowym i porządkowym. Początkowy chaos trwał długo, a pierwsze oznaki poprawy sytuacji, rozumiane jako względne zmniejszenie ilości informacji na temat niedomagań górnośląskiego kolejnictwa, można datować na pierwszą połową 1924 roku. Co więcej, w tym okresie coraz częściej zaczęły się również pojawiać akty prawne rozszerzające na teren DKP w  Katowicach postanowienia ogólnopolskie. Powstał Oddział Budowy Kolei Państwowych, pod koniec 1923 roku wydano kilka ogólnopolskich aktów prawnych dotyczących wynagrodzenia kolejarzy. W kolejnych miesiącach likwidowano coraz więcej dotychczasowych przepisów, pozostawiając jedynie te z nich, które były regulowane przez akty prawne wyższego rzędu (np. część ustawodawstwa emerytalnego, dla którego punktem odniesienia były decyzje Sejmu Śląskiego, ustawodawstwo powiązane z postanowieniami Konwencji Górnośląskiej). Ostatecznie wejście w życie wspomnianego regulaminu zakończyło zatem ów etap przejściowy. Za kolejny okres można uznać czas do wydania drugiego regulaminu (w 1934 roku). Obowiązujący system poddawano wówczas mniejszym lub większym przebudowom (zwłaszcza dotyczyło to działań na styku spraw ruchowych i handlowotaryfowych), wprowadzano nowe postanowienia w  sprawach kancelaryjnych czy wreszcie – co wydaje się być najważniejszym dokumentem tego czasu – wydano przepisy o stosunku służbowym pracowników przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe, czyli pragmatykę służbową. Publikacja ta miała miejsce dopiero w 1929 roku i stanowiła zamknięcie kolejnego etapu scalania polskich kolei. To jej postanowienia dotyczyły bowiem wszystkich pracowników (niezależnie od dawnej przynależności dzielnicowej) i tworzyły grono kolejarzy pracownikami o nietypowych w skali kraju przywilejach (liczne dodatki, bilety ulgowe, wysokie pensje, mieszkania 11

Do 1929 r. obowiązywała nazwa Dyrekcja Kolei Państwowych, później Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych. Dodatkowo do końca obowiązywania konwencji górnośląskiej z 15. V 1922 r. używano dodatkowego opisu „Koleje Górnośląskie”.

110

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

służbowe itp.) i obowiązkach (np. przymus zamieszkania w miejscu pracy cofany jedynie w niektórych przypadkach). Ale jednocześnie, co wpisuje się w  mit międzywojennego kolejnictwa, była to grupa o wysokich wymaganiach, świadomości swojego znaczenia i  trosce o sprawne funkcjonowanie kolejnictwa. Ponadto byli to ludzie niezwykle aktywni społecznie (działały: „Rodzina Kolejowa”, Kolejowe Przysposobienie Wojskowe, biblioteki, spółdzielnie itp.), ale i najsilniej podzieleni (16 związków zawodowych). Kolejarze, niezależnie od różnic pomiędzy najlepiej i najgorzej zarabiającymi, stanowili grupę społeczną wyróżniającą się od innych pracowników w ówczesnej Polsce. To wreszcie jedynie maszyniści i konduktorzy pociągów dysponowali wyjątkowo korzystnymi postanowieniami przepisów emerytalnych. Trzeci okres obejmował ostatnie pięciolecie przed wybuchem II wojny światowej. Wydano wówczas (w 1934 roku), niemal w jednym czasie, znaczną liczbę aktów prawnych regulujących funkcjonowanie kolei. Począwszy od regulaminu organizacyjnego, poprzez nową wersję ustawy o stosunku służbowym pracowników przedsiębiorstwa aż do wielu związanych z nimi aktów wykonawczych. Z perspektywy ruchowej czy inwestycyjnej ówczesne kolejnictwo mogło odnotować kolejne sukcesy wynikające z ogólnej sytuacji gospodarczej Polski. Na Górnym Śląsku były to osiągnięcia skromniejsze niż elektryfikacja Warszawskiego Węzła Kolejowego, ale tutaj najważniejsze wydarzenie nastąpiło w sferze prawa międzynarodowego, gdzie w 1937 roku przestała obowiązywać Konwencja Górnośląska, dając okazję do zakończenia porządkowania przepisów prawnych. Co prawda, w sferze kolejnictwa niewiele pozostało aktów niejednorodnych i  dotyczyły one głównie postanowień personalnych. Dwa ostatnie okresy stanowiły również zamknięcie procesu ujednolicania i centralizacji administracji kolejowej w Polsce. Wiązało się to m.in. z wydawaniem regulaminów organizacyjnych na szczeblu centralnym czy ograniczeniem roli czasopisma urzędowego dyrekcji. Wspomniane etapy dziejów międzywojennego kolejnictwa na polskiej części Górnego Śląska mają charakter niezwykle umowny. Część ustawodawstwa niemieckiego obowiązywała bowiem przez cały omawiany okres (np. ustawa o kolejach z 1838 roku regulująca proces budowy kolei lokalnych na Górnym Śląsku), trochę dłużej niż do 1925 roku wykorzystywano niemieckie nazewnictwo druków, a przepisy polskie jeszcze wiele później wyodrębniały różne procedury w poszczególnych dyrekcjach. Pozostawiało to wątpliwości interpretacyjne i nie ułatwiało poruszania się w gąszczu przepisów. Najbardziej charakterystycznym, z perspektywy współczesnego mieszkańca województwa śląskiego, elementem związanym z międzywojennym kolejnictwem na Górnym Śląsku pozostały inwestycje. Należy zauważyć, że zwłaszcza linie budowane z  wykorzystaniem lokalnych środków budżetowych stanowiły przede wszystkim wypełnienie lokalnych postulatów lub realizację prac planowanych przez wiele lat. Pomimo tego iż były one koordynowane pod względem kolejowym przez dyrekcję w Katowicach, część z nich znalazła się w administracji dyrekcji w Krakowie12. W omawianym okresie można wyróżnić trzy podstawowe schematy organizacyjne stosowane w Dyrekcji. Pierwszy z nich, co do zasady, stanowił przeniesienie 12

Szerzej na ten temat: D. Keller: Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Katowicach w latach 1922– 1939. Geneza, podstawy prawne, organizacja i funkcjonowanie. Rybnik 2013.

111

Dawid Keller

systemu pruskiego, czyli organizacji wewnętrznej obowiązującej do podziału Górnego Śląska. Ówcześnie taka jednostka na Górnym Śląsku istniała wyłącznie w Katowicach. Podział obszaru plebiscytowego i postanowienia Konwencji Górnośląskiej przyniosły wyodrębnienie dyrekcji w Opolu dla niemieckiej części i w Katowicach dla polskiej. Dodatkowo w Bytomiu działał Komitet Naczelny Kolei Górnośląskich. Jednostka powołana po podziale przejęła więc zastany porządek organizacyjny. Stan ten, pomimo wprowadzania wielu polskich przepisów, trwał do 31 maja 1925 roku, a dzień później wprowadzono w życie pierwszy polski jednolity regulamin organizacyjny dyrekcji kolei. Jego postanowienia zachowały, pomimo kilku znaczących korekt, ważność do końca 1933 roku, po czym wprowadzono ostatnią w omawianym okresie nową strukturę organizacyjną. Na podstawie tego ostatniego podziału zostanie opisana zawartość akt Urzędu Kontroli Państwowej. W pierwszym z okresów struktura organizacyjna przedstawiała się w sposób ukazany w tabeli 1. System biur i decernatów przeniesiono z dotychczasowej organizacji. Należy podkreślić, że biura odpowiadały za zagadnienia ogólne, a decernaty za szczegółowe. Organizacja ta ulegała zmianom (co widać w tabeli). Trzeba zauważyć, że przepisy nie nakazywały dyrekcjom tworzenia wszystkich decernatów (mogły one mieć numery od 1 do 50), jednak dla poszczególnych zagadnień zarezerwowane były określone przedziały numeracji. Ponadto w terenie istniały komórki wykonawcze – urzędy (branżowe), z systemu polskiego pochodził Oddział Budowy Kolei Państwowych, a dodatkowo wyznaczano polskiego reprezentanta do komitetu bytomskiego. Tabela 1. Struktura organizacyjna Dyrekcji Kolei Państwowych w Katowicach od 18 czerwca 1922 roku do 31 maja 1925 roku (bez uwzględnienia czasowych zmian) 13 Jednostka

Uwagi

Biuro Centralne (C) Biuro Rachunkowe (R) Biuro Ruchu (B) Biuro Wagonowe (Wb) Biuro Handlowe (V) Biuro Techniczne (Tb) Biuro Humanitarne (Wfb) Biuro Prezydialne (A) Biuro Techniczne (T)

Składało się z  (dawniej samodzielnych) Technicznego Biura Budowlanego, Technicznego Biura Budowlanego oraz Oddziału Nieruchomości13

Kasa Główna (H.K.) Kancelaria (Kzl.) Biuro Wysyłkowe (Abs.)

13

„Dziennik Rozporządzeń Dyrekcji Kolei Państwowych w Katowicach” (dalej: Dz Rozp DKP Katowice) 1922, nr 8, poz. 49

112

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych Jednostka

w

Katowicach…

Uwagi

Decernat 1 Decernat 1a – pomocniczy dla 1

Utworzony 16 kwietnia 1923 roku14

Decernat 2 – dla dochodzeń15 Decernat 3 – do spraw personalnych Decernat 4 – do spraw personalnych Decernat 4a – pomocniczy dla 4 Decernat 7 – do spraw handlowych Decernat 8a – pomocniczy dla 8

Powołany w sierpniu 1923 roku?16

Decernat 8b – pomocniczy dla 8

Powołany w sierpniu 1923 roku?17

Decernat 10 – do spraw rachunkowych Decernat 10a – pomocniczy dla 10

Utworzony 14 czerwca 1923 roku, sprawy dotyczące Oddziału Bezpieczeństwa przeniesiono do Decernatu 218

Decernat 11 – dla spraw administracyjnych i reklamacyjnych Decernat 12 – do spraw administracyjnych Decernat 15 – do spraw administracyjnych

Decernat zniesiony 19 grudnia 1922 roku19

Decernat 21 – do spraw parowozowych Decernat 21a Decernat 23 – do spraw warsztatowych Decernat 24 – do spraw zapasów materiałów Decernat 31 – do spraw kierownictwa ruchu Decernat 33a – dla spraw wojskowych Decernat 34 – do spraw ruchowych Decernat 35 – do spraw ruchowych i obrotu handlowego kolejek wąskotorowych Decernat 35 – dla spraw wojskowych

Od 1 stycznia 1925 roku (decyzja z 30 stycznia 1925 roku)20

Decernat 39 Decernat 41 – do spraw technicznych Decernat 42 – do spraw technicznych Decernat 47 – do spraw technicznych Decernat 50 – do spraw likwidacyjnych Urząd Ruchu 1 Katowice Urząd Ruchu 2 Katowice

Dz Rozp DKP Katowice 1923, nr 21, poz. 204. Dz Rozp DKP Katowice 1923, nr 24, poz. 231. 16 Dz Rozp DKP Katowice 1923, nr 42, poz. 412. 17 Tamże. 18 Dz Rozp DKP Katowice 1923, nr 31, poz. 287. 19 Dz Rozp DKP Katowice 1923, nr 6, poz. 46. 20 „Dziennik Zarządzeń Dyrekcji Kolei Państwowych w Katowicach” (dalej: Dz Z DKP Katowice) 1925, nr 7, poz. 78. 14 15

113

Dawid Keller Jednostka

Uwagi

Urząd Ruchu 3 Katowice Urząd Ruchu Rybnik Urząd Ruchu Tarnowskie Góry Urząd Obrotu Handlowego Tarnowskie Góry Urząd Obrotu Handlowego Katowice Urząd Obrotu Handlowego Rybnik Zlikwidowano 20 listopada 1922 roku tworząc jeden Urząd Maszynowy w Katowicach22

Urząd Maszynowy 1 Katowice21 Urząd Maszynowy 2 Katowice Urząd Maszynowy Katowice

Przy Urzędzie Ruchu 3 Katowice podległy Decernatowi 2123; od 14 października 1922 roku24

Urząd Maszynowy Katowice wąskotorowy Urząd Maszynowy 1 Tarnowskie Góry Oddział Budowy Kolei Państwowych Główny Inspektor przy Naczelnym Komitecie Kolei Górnośląskich Źródło: Dz Rozp DKP Katowice 1922, nr 1, poz. 1.

Tabela 2. Kierownicy komórek Dyrekcji (Okręgowej od 1929 roku) Kolei Państwowych w Katowicach oraz porównanie struktury organizacyjnej w latach 1930–1934 Komórka organizacyjna Dyrektor Kolei Państwowych Wicedyrektor Kolei Państwowych Wydział Ruchu

Dział

Kierownik w 1930 roku Mieczysław Niebieszczański Edmund Wąsik

Wilhelm Fojcik Szczepan Mostowski Pasażerski Bogumił Grueni Techniczny stein (p.o.) Towarowy Tomasz Kulakowski Bocznic i Umów Adam Mróz Adam Mróz Statystyczny Augustyn Weltike Augustyn Weltike Biuro Stanisław ZaStanisław Zadla Celów jączek jączek Wojskowych Ogólny

Vacat Szczepan Mostowski Włodzimierz Dośla Vacat

Kierownik w 1931 roku Mieczysław Niebieszczański Vacat

Kierownik w 1934 roku Otton Grosser Adam Wyleżyński Wilhelm Fojcik Vacat

Wydział Ruchu Ogólny

Władysław Borg

Pasażerski

Wilhelm Piecza

Przewozów Towarowych Seweryn Piskorski Techniczny Augustyn Weltike Statystyczny Brak w tym wydziale

Przeniesiony do Mysłowic – Dz Rozp DKP Katowice 1922, nr 10, poz. 80. Dz Rozp DKP Katowice 1922, nr 21, poz. 201. 23 Dz Rozp DKP Katowice 1922, nr 15, poz. 125. 24 Tamże. 21 22

114

Wydział/Biuro/Dział w 1934 roku

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych Komórka organizacyjna Wydział Mechaniczny

Wydział Drogowy

Wydział Osobowy

Dział

Kierownik w 1930 roku Edward Peczke Józef Gliszczyński

Kierownik w 1931 roku Jan Misiewicz Eugeniusz Hofman(p.o.) Teofil Dąbrowski Jerzy Ateński Gustaw Stolarczyk Vacat

Kierownik w 1934 roku Jan Misiewicz OgólnoEugeniusz HoffGospodarczy mann Parowozowy Jerzy Ateński Wagonowy Zygmunt Olszewski Techniczny i Sil- Marceli TeodoMarceli TeodoMarceli Teodonych Prądów rowicz rowicz rowicz Stanisław Bojarski Stanisław Bojarski Herman Aleksander Iżycki Ogólno-Gospo- Eugeniusz Klocek Eugeniusz Kloce Tadeusz Miedarczy rowski Podtorza Edward Narusze- Edward Narusze- Vacat i Mostów wicz wicz Nawierzchni Jan Krzyża Michał Zięba Michał Zięba i Stacyj Budynków Franciszek NieFranciszek NieFranciszek Niemiec miec miec Inwestycyjny Paweł Kwaśniew- Vacat Zniesiony ski Zabezpieczenia Paweł Szulcik Paweł Szulcik Kazimierz MięRuchu Pociągów sowicz Wincenty SkłaWincenty SkłaTeofil dziej dziej Marciszewski Ogólny Józef Kaczorowski Alfred Piecuch Alojzy Janas Osobowy Stanisław Teofil MarciKonstanty Janta Broniowski szewski Zabezpieczeń Jan Włodek Jan Włodek Edward Wojei Humanitarny wodzic vacat Jan Włodek Eugeniusz Klosek (p.o.) Kazimierz Gostkowski (p.o.) Władysław Przybylski (p.o.) Stanisław Bol (p.o.) Stanisław Patsernak (p.o.)

w

Katowicach…

Wydział/Biuro/Dział w 1934 roku Wydział Mechaniczny Ogólny Parowozowy Wagonowy Techniczny i Silnych Prądów Wydział Drogowy Ogólny Podtorza i Mostów Nawierzchni i Stacyj Budynków

Zabezpieczenia Ruchu Pociągów Biuro Personalne Ogólnoorganizacyjny Kancelaria Dyrekcji Obsad Ewidencji i Kwalifikacyj Zaopatrzeń Biuro Wojskowe Organizacyjny Transportowy Techniczny Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej

115

Dawid Keller Komórka organizacyjna Wydział Finansowy

Dział

OgólnoRachunkowy Kontroli Wpływów i Kas Likwidacji Poborów Księgowości Ewidencji i Kontroli Materiałów Kasa Dyrekcji Wydział Handlowo-Taryfowy Ogólny Taryfowy Przewozowy Reklamacyjny

Wydział Kontroli Dochodów

Wydział Prawny

Wydział Zasobów

116

Kierownik w 1930 roku Stanisław Żmurko Bolesław Żabiński

Kierownik w 1931 roku Stanisław Żmurko Bolesław Żabiński

Wiktor Bazielich

Wiktor Bazielich

Oskar Przewłoka (p.o.) Jan Gacek Józef Bem

Franciszek Szatanik (p.o.) Jan Gacek Józef Bem

Jan Gacek (p.o.) Józef Bem

Józef Rudzok Jan Lelito

Józef Rudzok Jan Lelito

Józef Rudzok Jan Lelito

Mieczysław Witowski Adolf Dudek Stefan Kuczera

Józef Patryn

Józef Patryn

Budżetu i Księgowości Ewidencji i Kontroli Materiałów Kasa Dyrekcyjna Wydział HandlowoTaryfowy Ogólny

Józef Ryś Stefan Kuczera Zygmunt Lorenz

Michał Lytwak Konstanty Podleska (p.o.) Zygmunt Lorenz

Taryfowy Ekonomiczno-Handlowy Reklamacyjny

Stefan Mathea

zniesiony

Władysław Groniecki Przedsiębiorstw Stefan Mathea Pomocniczych Włodzimierz Varhely Ogólny Vacat

Włodzimierz Varhely Mieczysław Witowski Pasażerski Izydor Zimoń Izydor Zimoń Towarowy Edward Zając Edward Zając Rewizyjny Józef Raszka Józef Raszka Buchalteryjny Józef Ciejka Józef Ciejka Reklamacyjny Roman Szpil Roman Szpil Rewizji Biletów Władysław Przybylski (p.o.) Stefan Dankiewicz Srefan Dankiewicz Ogólno-Prawny Teofil Stanisław Satke i Dyscyplinarny Marciszewski Procesowy Stanisław Fuchs Stanisław Fuchs Gruntowy Stefan Piaseczny Stefan Piaseczny i Wywłaszczeń Stefan Paczkowski Stefan Paczkowski OgólnoWładysław Władysław Gospodarczy Krupski Krupski Zakupów Zygmunt BuZygmunt chaczkowski Buchaczkowski Magazynowy Augustyn Mrozek Augustyn Mrozek

Kierownik w 1934 roku Bolesław Żabiński Włodzimierz Klimkiewicz Wiktor Bazielich

Wydział/Biuro/Dział w 1934 roku Biuro Finansowe Ogólnej Kontroli Finansowej Kontroli Wpływów i Kas

Franciszek Janota Likwidacji Uposażeń

Stanisław Biuro Kontroli Linowski Dochodów Henryk Rutkowski Gospodarczy i Kontroli Kas Izydor Zimoń Pasażerski Edward Zając Towarowy vacat Rewizyjny Józef Ciejka Buchalteryjny Roman Spiel Reklamacyjny Zniesiony Stanisław Fuchs Stanisław Satke

Biuro Prawne Ogólno-Prawny

Alfred Piecuch Stanisław Włodarczyk Stefan Paczkowski Tadeusz Rosollek

Cywilno-Procesowy Gruntowy Wydział Zasobów Ogólny (p.o.)

Vacat

Zakupów

Augustyn Mrozek Magazynowy

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych Komórka Dział organizacyjna Wydział Sanitarny Oddział Drogowy Katowice Oddział Drogowy Rybnik Oddział Drogowy Tarnowskie Góry Oddział Ruchu Katowice Oddział Ruchu Rybnik Oddział Ruchu Tarnowskie Góry Oddział Mechaniczny Katowice Oddział Mechaniczny Rybnik Oddział Mechaniczny Tarnowskie Góry Kierownictwo Kolei Wąskotorowych Katowice Naczelny Komitet Kolei Górnośląskich w Bytomiu

Kierownik w 1930 roku Edward Cięciała Tadeusz Z. Nowak

Kierownik w 1931 roku Edward Cięciała Tadeusz Nowak

w

Katowicach…

Kierownik w 1934 roku Edward Cięciała Tadeusz Nowak

Wydział/Biuro/Dział w 1934 roku Wydział Sanitarny Oddział Drogowy Katowice Włodzimierz Włodzimierz Adam Böhm Oddział Drogowy Ziemewski Ziemewski Rybnik Stanisław Pogo- Stanisław Pogo- Juliusz Ptaszyński Oddział Drogowy rzelski rzelski Tarnowskie Góry Franciszek Janotta Piotr Owca Piotr Owca Oddział Ruchowo-Handlowy Wilhelm Fojcik Franciszek Janotta vacat Edmund WicieEdmund WicieEdmund Wiciejewski jewski jewski Wojciech St. Bacia Gustaw Stolarczyk Gustaw Stolarczyk Oddział Mechaniczny Katowice Szczepan NieWiktor Pawłowski Wiktor Pawłowski Oddział Mechaniczny sionko (p.o.) (p.o.) Rybnik Jerzy Aleński Józef Kulicji Józef Kulicki Oddział Mechaniczny Tarnowskie Góry Teodor Sośnierz Teodor Sośnierz zniesione Juliusz Połyński Port Lotniczy Katowice (p.o.) Brak danych Brak danych Wiktor Miller Naczelny Komitet Kolei Górnośląskich Edmund Wąsik w Bytomiu Gwidon Negrusz Stanisław Wyduba

Źródło: „Rocznik Kolejowy” 1930, s. 209–230; „Rocznik Kolejowy” 1931/1932, s. 70–106; „Rocznik Komunikacyjny” 1933/1934, s. 13–39.

Po zmianach regulaminowych z 1925 roku powstał w miarę jednolity ogólnopolski system. W kontekście przywołanego zestawienia warto zwrócić uwagę na kilkakrotne rotacje w wewnętrznej organizacji wydziałów (również jeszcze przed okresem wskazanym w tabeli). Trzeba także odnotować likwidację w 1933 roku Kierownictwa Kolei Wąskotorowych (w zasadzie nieobecnego w regulaminie z 1925 roku – przewidywano jedynie możliwość istnienia Wydziału Kolei Wąskotorowych), podporządkowanie dyrekcji w regulaminie z 1934 roku Portu Lotniczego w Katowicach (było to skutkiem zakresu działania Ministerstwa Komunikacji) oraz dotkliwy brak informacji na temat polskich przedstawicieli w komitecie bytomskim. Informacja z 1934 roku pokazuje jednak, że mógł być on miejscem dla osób zasłużonych, a jednocześnie kompetentnych – bo tacy byli ówcześni jego członkowie. Obsada stanowisk kierowniczych miała w większości wypadków stały charakter – zmiany stanowiły mniejszość przypadków. Można też wskazać osoby, które awansowały na stanowiska kierownicze (Wilhelm Fojcik). Nieobsadzenie stanowisk miało niewątpliwie jedynie charakter czasowy. Reforma z 1934 roku przyniosła formalne przekształcenie kilku 117

Dawid Keller

Wydziałów w Biura (Personalne, Finansowe, Kontroli Dochodów, Prawne) – w charakterze wyróżnienia komórek ściśle administracyjnych i ruchowo-handlowych. Jednocześnie wzrost znaczenia wojska przyniósł wyniesienie dawnego Biura dla celów wojskowych (w Wydziale Ruchu) do samodzielnego Biura Wojskowego. Należy odnotować, że w przebadanym materiale źródłowym znalazło się również kilka opracowań ogólnych, stanowiących sprawozdania z czynności kontrolnych (lub uwagi o wykonaniu budżetu) i obejmujących całokształt działalności kolei na obszarze okręgu dyrekcyjnego25. Dotyczą one określonych lat (m.in. 192426, 1927/192827, 1929/193028, 1930/193129, 1935/193630, 1936/193731, 1937/193832). Na tej podstawie można ustalić, że na dzień 31 grudnia 1924 roku działały wówczas następujące „władze i urzędy” kolejowe: Dyrekcja Kolei Państwowych, 3 urzędy ruchu33, 2 urzędy maszynowe, 3 urzędy obrotu handlowego, 1 urząd warsztatowy, główny magazyn materiałów ruchu i główny skład narzędzi i sprzętów, 3 składnice materiałów ruchowych, 8 parowozowni, 11 ekspozytur parowozowni, 1 parowozownia kolei wąskotorowych, 4 ekspozytury parowozowni kolei wąskotorowych, 1 warsztat do naprawy parowozów i wagonów, 1 ekspozytura warsztatu do naprawy parowozów i wagonów, 1 warsztat telegraficzno-sygnałowy, 1 główny magazyn materiałów warsztatowych, 1 składnica materiałów elektrotechnicznych, 1 składnica odzieży, 1  składnica druków, 1 depot wagonowy, 10 samodzielnych kas stacyjnych, 20 samodzielnych kas towarowych, 106 stacji kolejowych, 40 nadzorów torów kolei normalnotorowej, 5 nadzorów toru kolei wąskotorowej, czyli łącznie 229 jednostek organizacyjnych. Działania kontrolne obejmowały zwykle jedynie najważniejsze obszary działania Dyrekcji (według zaleceń Najwyższej Izby Kontroli). Jak podawano w cytowanym sprawozdaniu dotyczyło to kas biletowych, towarowych i stacyjnych, pociągów osobowych (w kwestii dochodów) oraz służb: parowozowej, konduktorskiej, wagonowej, drogowej i zasobów (w kwestii wydatków). Krótkie podsumowanie ówczesnego stanu zawiera akapit wstępny sprawozdania: „Niewłaściwe zaliczanie wydatków tych służb, które mają kredyty na wyczerpaniu, na służby mające jeszcze kredyt, jest w D.K.P. powszechnie praktykowane, a kontrola wskutek tego bardzo utrudniona, ponieważ badanie poszczególnych dowodów, czy są właściwie zaliczone przy olbrzymiej ilości tychże przechodzi siły dwóch pracowników U.K.P. przydzielonych do referatu kolejowego”34. Pokazuje to skalę pracy kolei na Górnym Śląsku, ale też bardzo Porządek, układ i zakres opracowań: AP Kat, U Kontr P, sygn. 430, s. 68–70. AP Kat, U Kontr P, sygn. 430–432 (w sygn. 432 – zestawienia dochodów). 27 AP Kat, U Kontr P, sygn. 442, s. 8–123. 28 AP Kat, U Kontr P, sygn. 490 (uwagi o wykonaniu budżetu). 29 AP Kat, U Kontr P, sygn. 436 (dane kontrolne z podziałem na poszczególne służby). Wśród załączników są również odpisy pism kierowanych do Dyrekcji (np. s. 64, odpowiedź na s. 65). 30 AP Kat, U Kontr P, sygn. 437, s. 269–343. 31 AP Kat, U Kontr P, sygn. 445, s. 97–163. 32 AP Kat, U Kontr P, sygn. 446, s. 28–42, 81–112. 33 W źródle nadpisane cyfry. Faktycznie były 3. 34 AP Kat, U Kontr P, sygn. 430, s. 2, 4–6. Szczegółowy skorowidz spraw zawartych z kolei w sprawozdaniu z  czynności kontrolnych w  roku 1935/1936 obejmował: „Zmiany organizacyjne; Niedobory ujawnione przy kontroli wpływów z przewozu, osób, bagażu i przesyłek ekspresowych, oraz towarów; Nieprawidłowości stwierdzone przy kontroli kas kolejowych; Wyniki kontroli biletów odebranych od podróżnych; Wyniki kontroli czynności rewizorów pociągów; Nieprawidłowości stwierdzone przy kontroli gospodarki wagonowej; Wyniki udziału Urzędu Kontroli w komisji, która badała rentowność restauracji kolejowej na dworcu osobowym w Katowicach; Nieprawidłowości stwierdzone przy 25 26

118

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

silne zbiurokratyzowanie tej instytucji. Co prawda kontekst zdania może wywoływać pytania o rzetelność oceny zakresu pracy (prośba o ewentualne wzmocnienie sił kadrowych instytucji kontrolującej może bronić występujących opóźnień w pracach), jednakże pozostała treść analizowanych źródeł (jak i wskazane wcześniej badania autora) nie pozostawiają tutaj wątpliwości.

Wydział Ruchu Specjalne znaczenie mają zachowane za lata 1930–1938 miesięczne sprawozdania z pracy taboru DOKP w Katowicach. Prezentacja wybranego formularza (tabela 3) pokazuje skalę i znaczenie okręgu dyrekcyjnego dla polskich kolei, co widoczne jest jeszcze bardziej po porównaniu danych na jego temat z podobnymi pochodzącymi z pozostałych dyrekcji.

kontroli kredytowanych przewozów regulowanych poleceniami; Nieprawidłowości stwierdzone przy kontroli zaliczek na uposażenie pracowników; Bezpłatne korzystanie – przez osoby trzecie – z kolejowego prądu elektrycznego; Nieprzepisowe delegacje zagranicę; Niewłaściwe zarachowania w służbie dyrekcyjnej; Nieprawidłowe zarachowywanie kosztów robocizny przy wymianie nawierzchni; Zatrudnianie robotników torowych w biurze; Zarachowanie na służbę drogową kosztów robót wykonanych dla K.P.W.; Brak odzysku w stosunku do ilości zużytych materjałów; Wykazanie rozchodu materjałów niezgodnie z rzeczywistością; Nieterminowe wypełnianie książeczek zapisu; Nieprzepisowe układanie podkładów w składnicach drogowych; Brak protokołów komisyjnych ustalających straty w szkółce drzewek; Niezgodność wymiarów podkładów z warunkami technicznymi; Usterki stwierdzone przy kontroli dodatków godzinowo-kilometrowych dla drużyn konduktorskich; Wyniki kontroli ilostanu drużyn konduktorskich; Rozchód paliwa na parowozach; Koszty załadowania paliwa; Wykorzystanie drużyn parowozowych; Koszty mycia kotłów parowozowych; Przepłacenie premii węglowej; Stosunek dodatków godz.-kilom. i premii węglowych do uposażenia drużyn parowozowych; Niewłaściwe wypłacanie dodatku funkcyjnego; Niepotrącenie specjalnego podatku od wynagrodzeń; Gospodarka cieplna parowozów z przyrządami „Pyram”; Koszty napraw taboru; Gromadzenie znacznych zapasów materjałów poza ewidencją zasobową; Zapisanie materjałów na rozchód w końcu roku ze względów kredytowych; Wypłacanie premji warsztatowej rewidentom wagonów; Nieprawidłowe prowadzenie rachunkowości materjałowej w wagonowni w Katowicach; Gospodarka stopami łożyskowemi; Wadliwa ewidencja rachunków szpitalnych; Możliwość korzystania z opieki lekarskiej przez osoby nieuprawnione; Zakupy materjałów; Ceny płacone za jednakowe materjały przez różne D.O.K.P.; Sprzedaż złomu stalowego; Normy zapasów materjałów i likwidacja nadmiarów; Usterki w ewidencji przedmiotów gwarantowanych; Różnica wagi w dowodach na wysyłkę złomu z Magazynu Zasobów w Piotrowicach Śląskich; Nieprawidłowe postępowanie z materjałami własności obcej; Braki materjałów w Głównym Magazynie Zasobów Katowicach; Koszt wyładunku węgla do zasieków; Zryczałtowanie dodatków godzinowo-kilometrowych drużyn konduktorskich; Leczenie chorych w zdrojowiskach; Zryczałtowanie dodatków godzinowo-kilometrowych drużyn parowozowych; Obniżenie stawek premji węglowej”. AP Kat, U Kontr P, sygn. 437, s. 269–271.

119

120

946

75

871

77

2256 8579

1007

2102 8572

2304

24

394

2722

31,1

154

223

18

361

602

31,5

c. Razem

499

26,9 osi

c. Ogólny

527 255 km a. Pospiesznych

F. Średni skład pociągów

a. Ruchu osobowego b. Ruchu towarowego

340 717 km

E. Przebieg pociągów (miesięczny)

b. próżnych

D. Tranzyt wagonów

C. Współczynnik obrotu wag. towar. (dni)

d. Suma pracy

c. przyjęto ładown. od sąsiednich Dyrekcji

b. przyjęto ładownych od kolei zagr.

a. Załadowano

B. Praca wagonów towarowych śr. dz.

c. Roboczy (czynny)

b. Wyłączone z ruchu

a. Ogólny

A. Ilość wagonów towarowych śr.dz.

a. ładownych

31,6

3613

887

45

2681

12855

1272

14127

Razem

37

11,2

86

19

0

67

960

13

973

R.

462

11,3

31

21

0

10

350

23

373

S.

186 538 km

51,1

172

92

3

P.

Maj 1934 roku

W.

K.

W.

21,9

670

399

19

252

1966

147

31,4

2925

392

33

2500

9968

1504

553

34

519

51,3

32

23

0

9

170

62

232

S.

32,2 osi

522 138 km

189 344 km

332 794 km

31,7

208

108

5

95

769

78

847

P.

71,9

97

25

0

72

770

16

786

R.

Czerwiec 1934 roku

2113 11472

K.

31,5

3932

947

57

2928

13643

1807

15450

Razem

W.

P.

1177

53

31,6

547

319

24

204

21,8

2556

298

28

2230

353

30

323

91,8

27

19

0

8

264

20

284

33,5 osi

545 303 km

188 726 km

356 577 km

91,2

143

82

2

59

1978 7127 1316

125

S.

11,0

82

25

1

56

903

35

938

R.

Czerwiec 1933 roku

2103 8304 1369

K.

31,5

3355

743

55

2557

11588

1410

12998

Razem

Dawid Keller

Tabela 3. Sprawozdanie o pracy taboru w miesiącu czerwcu 1934 roku

b. W ruchu towarowym c. Razem

170 138 000 brutto-tonokilometrów

224 183 000 brutto-tonokilometrów

c. Razem

96 565 000 netto-tonokilometrów

a. Wagonów osobowych b. wag. towarowych ładownych c. wag. towarowych próżnych d. Ogólny

6 908 848 osiokilometrów

11 571 254 osiokilometrów

7 554 963 osiokilometrów

26 035 065 osiokilometrów

I. Przebieg wagonów (miesięczny)

a. W ruchu osobowym b. W ruchu towarowym

7 583 000 netto-tonokilometrów

88 980 000 netto-tonokilometrów

H2. Przebieg ciężaru ładunków

a. W ruchu osobowym

54 045 000 brutto tono kilometrów

H1. Przebieg ciężaru pociągów

925 ton

b. Ruchu towarowego c. Śr. obciążenie wag. tow. (netto)

914 ton

7,89 ton na oś

26 763 240 osiokilometrów

27 731 012 osiokilometrów

7 775 346 osiokilometrów

11 889 704 osiokilometrów

7 705 962 osiokilometrów

101 317 321 netto-tonokilometrów

93 107 372 netto-tonokilometrów

8 209 949 netto-tonokilometrów

234 535 113 brutto-tonokilometrów

176 091 012 brutto-tonokilometrów

58 444 101 brutto-tonokilometrów

7,88 ton na oś

964 ton

155 ton

108,1 osi

19,0 osi

22,1 osi

Czerwiec 1933 roku

w

8 369 256 osiokilometrów

11 511 713 osiokilometrów

6 882 721 osiokilometrów

98 119 000 netto-tonokilometrów

90 154 000 netto-tonokilometrów

7 965 000 netto-tonokilometrów

229 631 000 brutto-tonokilometrów

174 830 000 brutto-tonokilometrów

54 801 000 brutto-tonokilometrów

7,88 ton na oś

159 ton

a. Mieszanych

148 ton

21,0 osi

c. Mieszanych d. Ruchu towarowego

18,0 osi

103,1 osi G. Średni ciężar pociągów (brutto)

21,2 osi

21,2 osi 105,2 osi

Czerwiec 1934 roku b. Osobowych

Maj 1934 roku

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych Katowicach…

121

122 K. średni przebieg dzienny jednego wagonu towarowego ilostanu roboczego L. średni przebieg dzienny jednego wagonu towarowego z ładunkiem w czasie jednego obrotu

23,31 km

50,20 km

c. wolnych od służby (zimnych w zapasie) d. roboczy (czynny) (w tem w pociągach)

68

180

178 (141)

a. przebieg w pociągach b. luzem c. w pracy stacyjnej d. suma pracy W tem przebieg podwójnej trakcji e. w przetaczaniu f. przy ogrzewaniu i odkażaniu

631 714 km

7 067 km

125 689 km

764 470 km

1 721 km

124 585 km

0

N. Praca parowozów (miesięczna)

a. ogólny b. w naprawie i oczekiwaniu naprawy

424

M. Ilostan parowozów (śr.dz.)

42,10%

39,50%

0

126 895 km

473 km

764 304 km

127 631 km

5860 km

630 813 km

184 (148)

176

64

424

46,77 km

23,27 km

Czerwiec 1934 roku J. Stosunek przebiegu wag. próżnych do ogólnego przebiegu wagonów towarowych

Maj 1934 roku

0

122 465 km

1435 km

771 177 km

122 939 km

5954 km

642 284 km

190 (?)

197

50

437

57,07 km

27,33 km

39,54 %

Czerwiec 1933 roku

Dawid Keller

d. Przewozu towarów

22,08

c. wag. towarowych

Źródło: AP Kat, U Kontr P, sygn. 493, s. 109.

20,80

1,45

1,41

0,30

a. parowozów b. wag. osobowych

0,28

T. Zaopatrzenie w tabor na 1 km długości eksploatowanych linii czynnych wypada

23 170 osiokilometrów

c. przebiegu wag. towarowych

30 949 osiokilometrów

143 981 tonokilometrów

145 880 tonokilometrów

11 136 osiokilometrów

a. Praca parowozów b. przebiegu wag. osobowych

1237 km

1237 km

Ogólna 618 km, czynna 618 km

11 179 osiokilometrów

S. Natężenie ruchu (na 1 km długości eksploatowanych linii czynnych wypada)

R. Długość eksploatowanych linii kolejowych

Ogólna 618 km, czynna 618 km

6028 osiokilometrów

138 km

b. ogólnej pracy c. przebiegu wagonów

140 km

143 km

a. przebiegu w pociagach

5956 osiokilometrów

146 km

736 km

O. Na jeden parowóz czynny wypada (średnio dziennie)

Czerwiec 1934 roku

1104 km

g. w rezerwie i pogotowiu

Maj 1934 roku

18,75

1,50

0,31

150 659 tonokilometrów

31 820 osiokilometrów

12 469 osiokilometrów

1248 km

Ogólna 618 km, czynna 618 km

6165 osiokilometrów

135 km

146 km

474 km

Czerwiec 1933 roku

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w

Katowicach…

123

Dawid Keller

Dane w  tabeli 3 dostarczają wielu informacji na temat funkcjonowania kolei w okręgu dyrekcyjnym w Katowicach. W zestawieniu z całością zgromadzoną w tych aktach jest to – moim zdaniem – najobszerniejszy i najbardziej wiarygodny (zwłaszcza po porównaniu z danymi ze „Statystyki Kolei Górnośląskich”) zbiór danych eskploatacyjnych ze wszystkich dyrekcji w Polsce. Niestety, w źródle nie ma informacji na temat znaczenia skrótów użytych w nagłówkach pierwszej części (K., W., P., S., R.). Warto jednak przyjrzeć sie bliżej kilku danym – zwłaszcza tym z czerwca 1933 i 1934 roku – widoczny jest bowiem niewielki wzrost przebiegu pociągów w ruchu towarowym, przy znaczącym spadku ruchu pasażerskiego. Może to wskazywać na powolną odbudowę sytuacji gospodarczej, jednak inne dane pokazują, że wzrost ten dotyczył głównie wagonów próżnych. Spadła liczba parowozów pozostających na terenie okręgu – w dalszym jednak ciągu ponad połowa nie była wykorzystywana, znajdując się albo w naprawach, albo w zapasie. Różnice w bezpośrednim wykorzystaniu parowozów (liczba przebytych kilometrów w  różnych służbach) pokazują jedynie wzrost pracy stacyjnej, skokowy wzrost wykorzystania w rezerwie i pogotowiu (z 474 na 736 km) i podobny spadek jazdy podwójnej (z 1435 na 453 km). Być może ilustruje to zmianę polityki władz kolejowych wobec zbędnych w danym momencie parowozów w ruchu liniowym, które wykorzystywano w części zamiast jazdy podwójnej do rezerwy. Jednocześnie jednak może jest to objaw spadku zapotrzebowania na zwiększoną moc dwóch parowozów, co znajduje potwierdzenie w spadku średniego ciężaru pociągów towarowych (o 40 ton). Trzeba także wskazać, że nie wykazywano linii nieczynnych – całość posiadanej infrastruktury znajdowała się w użyciu. Ponadto wyraźnie wzrosło również zaopatrzenie w tabor – w przeliczeniu na 1 km eksploatowanej linii w ciągu roku (a tendencja ta widoczna jest również w krótkoterminowej perspektywie miesiąca) liczba wagonów towarowych wzrosła o 3,33 (podobnie jak i reszty wskaźników). Widać to również w ogólnej liczbie wagonów, gdzie przyrost rok do roku wynosi aż 2452, nawet przy uwzględnieniu wzrostu wycofanych o ok. 300 sztuk. Zdecydowanie jest to jedno z najciekwszych źródeł w omawianym zasobie. Tabela 4. Praca taboru preliminowana dla poszczególnych Dyrekcji Okręgowych PKP na okres budżetowy 1929/1930 roku (wytłuszczono dane dotyczące dyrekcji katowickiej)35 Dyrekcje

100 parowozokilometrów

100 pociągokilometrów

1000 brutto tonnokilometrów

10 000 osiokilometrowagonów osobowych

towarowych

w pociągach motorowych

Warszawska

342 690

263 000

16 963 000

41 700

162 150

60

Radomska

159 180

123 500

6 367 000

17 495

49 810

0

Wileńska

109 610

88 000

3 946 000

14 230

31 460

0

Poznańska

194 960

162 000

9 065 000

21 565

77 250

120

35

AP Kat, U Kontr P, sygn. 493, s. 23. Rzeczywiste dane sprawozdawcze różniły się w niewielkim stopniu, z wyjątkiem faktycznego braku wykorzystania pociągów motorowych na obszarze katowickiego okręgu dyrekcyjnego.

124

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

Gdańska

219 980

160 500

7 809 000

22 970

32 085

300

Katowicka

127 620

79 500

3 701 000

11 710

32 085

108

Krakowska

173 270

127 000

5 458 000

16 950

48 900

120

Lwowska

145 500

110 000

4 438 000

13 400

36 720

0

Stanisławowska

58 680

46 500

1 731 000

4 845

13 110

0

1 531 490

1 160 000

59 478 000

164 865

526 135

708

Ogółem

Źródło: AP Kat, U Kontr P, sygn. 493, s. 24.

Wśród materiałów, które pozwalają bliżej poznać bezpośrednią działalność kolei górnośląskich, są również te obejmujące sieć wąskotorową. Są to np. kontrola gospodarki kolei wąskotorowych w  Tarnowskich Górach36, odpis dokumentu informującego o  zniesieniu od 1 września 1933 roku (z  powodów oszczędnościowych) Kierownictwa Kolei Wąskotorowych37, sprawozdanie zawierające rejestry uchybień stwierdzonych podczas kontroli ekspedycji kolei wąskotorowych38, kontrola faktyczna kasy towarowej wąskotorowej w  Siemianowicach Śląskich39 czy też kontrola zamknięć rachunkowych Kierownictwa Kolei Wąskotorowych za rok 1927/192840 oraz bocznic wąskotorowych (także nadzór nad prywatnymi bocznicami wąskotorowymi)41.

Wydział Mechaniczny W przypadku tej części działania administracji kolejowej (oraz samej kolei) poza informacjami zachowanymi w sprawozdaniach zbiorczych zachowały się okólniki Wydziału z lat 1930–193842. W związku ze stopniowym ograniczaniem znaczenia czasopisma urzędowego Dyrekcji (gdzie wcześniej publikowano znaczną część okólników) jest to jeden z dwóch znaczących zbiorów tego typu dokumentacji. Zachowane są również protokoły z kontroli faktycznych gospodarki wagonowej przeprowadzonych w 1932 roku na stacjach w Tychach, Rybniku, Suminie, Tarnowskich Górach czy Orzeszu (tutaj z zachowanym planem kontroli)43. Gospodarka kolejowa cechowała się licznymi powiązaniami pomiędzy poszczególnymi rodzajami służby. Stąd podczas kontroli gospodarki wagonowej kontrolowano także bocznice i zachowały się ich wykazy44 (część kontroli gospodarki wagonowej obejmowała także eksAP Kat, U Kontr P, sygn. 452, s. 21–27 (na następnych stronach m.in. zastrzeżenia pokontrolne: s. 81– 84, odpowiedź DOKP: s. 85–88, obejmująca m.in. zmianę w cenniku wynagrodzeń umownych pracowników sezonowych z listopada 1938 r.: s. 145–146). 37 AP Kat, U Kontr P, sygn. 452, s. 163–164. 38 AP Kat, U Kontr P, sygn. 475. 39 AP Kat, U Kontr P, sygn. 476. 40 AP Kat, U Kontr P, sygn. 484, s. 134–141. 41 AP Kat, U Kontr P, sygn. 474, s. 5–6, 9 (1929 r.), s. 18–19. 42 AP Kat, U Kontr P, sygn. 486, s. 6–145. Materiał raczej niekompletny, ale bardzo obszerny; zawiera także kartogramy. Okólniki są numerowane. W jednej z innych jednostek znalazł się również paradoksalny w swej treści okólnik Wydziału Mechanicznego z 20. II 1934 r. w sprawie używania wagonów skreślonych z inwentarza (!). AP Kat, U Kontr P, sygn. 491, s. 91. 43 AP Kat, U Kontr P, sygn. 491, s. 5 (Tychy), s. 12–13 (Rybnik), s. 21–22 (Sumina), s. 46 (Tarnowskie Góry), s. 66–70 (Orzesze). Ale także wykazy wagonów na stacji Mikołów. AP Kat, U Kontr P, sygn. 469, s. 55. 44 Np. dla stacji Rybnik. 36

125

Dawid Keller

ploatację bocznic45). Jednocześnie stwierdzane uchybienia przekraczały jeden rodzaj służby. Na przykład w wyniku kontroli na stacji Rymer stwierdzono, że pracownik „zapomniał” przenieść wagony (2 sztuki) do odpowiedniej ewidencji. Dyrekcja jednak odstąpiła od wymierzenia mu kary, bo był dobrym pracownikiem46. Kontrolerzy pytali także, dlaczego nie pobrano postojowego w  Radzionkowie albo opóźniono dostawę wagonów pod wyładunek w Chebziu47.

Wydział Drogowy Część dokumentów stanowią odpisy z odpisów lub odpisy (zwłaszcza w przypadku kopii korespondencji DOKP z ministerstwem). Warto w tym miejscu zacytować fragment pisma z 11 maja 1930 roku w sprawie kontynuacji ograniczeń prac utrzymaniowych: „Dyrekcje mogą przystąpić do wykonania programowej naprawy głównej torów oraz urządzeń ważnych dla bezpieczeństwa ruchu (ciągła i wtórna wymiana szyn, wymiana podkładów i rozjazdów, uzupełnienie balastu, wymiana słupów i przewodów telegraficznych i telefonicznych itp.). Większe roboty około naprawy budowli (mostów, budynków itp.) mogą być wykonywane tylko wówczas, jeżeli są one niezbędne ze względu na niebezpieczeństwo ruchu lub w celu uchronienia tych obiektów przed zniszczeniem. Wszystkie powyższe roboty mogą być przeprowadzone tylko w  takim rozmiarach, na jakie pozwala ilostan pracowników, posiadany po dokonanych lub będących w toku zwolnieniach i przesunięciach personelu, oraz w granicach przydzielonych na poszczególne miesiące kredytów i ustalonych planów finansowo-gospodarczych. Z robót powyższych należy w pierwszym rzędzie wykonać te, na które Dyrekcje posiadają zapasy potrzebnych materjałów (szyny, podkłady itp.), ograniczając zakup nowych materjałów do najkonieczniejszych potrzeb”48. Podobne ograniczenia obejmowały również inwestycje i odbudowę, zakup materiałów oraz zatrudnianie nowych pracowników (ograniczone wyłącznie do posiadających wykształcenie wyższe lub średnie techniczne, ewentualnie zawodowe w przypadku służby sanitarnej). Było to logicznie powiązane z ówczesnym kryzysem gospodarczym i dążeniami do samowystarczalności PKP. Jednak stan techniczny polskiego kolejnictwa wymagał napraw – ówcześnie istniało jeszcze wiele pozostałości po I wojnie światowej (częściowo prowizorycznych odbudów), również bieżące utrzymanie nie mogło ograniczać się wyłącznie do sytuacji zagrażających bezpieczeństwu, to powodowało bowiem, że przyszłe inwestycje musiały być w ostatecznym rozrachunku o wiele droższe. Charakterystyczna jest opinia wyrażona przez I. Bujniewicza: „Analiza wszystkich elementów składających się na całokształt kolejnictwa w Polsce prowadzi do wniosku, że stan sieci i urządzeń kolejowych był fatalny. Jeżeli dodamy do tego: brak dostatecznej liczby taboru i jego słaby stan techniczny, niedociągnięcia w wyposażeniu warsztatów oraz nieodpowiedni stan służby drogowej, uzyskamy pełen obraz braków istniejących w kolejnictwie w okresie międzywojennym. AP Kat, U Kontr P, sygn. 468, s. 37–39, 97–99, 101–102, 153–154 (stacja Mysłowice), s. 141–143, 147–148 (stacja Rybnik). 46 AP Kat, U Kontr P, sygn. 491, s. 25. 47 AP Kat, U Kontr P, sygn. 491, s. 34, 39–40. 48 AP Kat, U Kontr P, sygn. 487, s. 1. 45

126

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

Akcja odbudowy i rozbudowy sieci i urządzeń kolejowych, szczególnie w okresie kryzysu gospodarczego, była niezadowalająca. W służbie drogowej i warsztatowej, na skutek stosowania bezwględnych oszczędności, można powiedzieć, że kolej cofnęła się. Zapasy materiałów niezbędnych w czasie pokoju i na wypadek wojny wymagały uzupełnień. Rozwiązania nie doczekał się problem inwestycji kolejowych. W efekcie różnice między Polską a innymi krajami europejskimi, wysoko rozwiniętymi pod względem przemysłowym, pogłębiły się. [...] Polskie kolejnictwo dreptało w miejscu, mimo że kraj dysponował niezbędnymi surowcami, materiałami i urządzeniami potrzebnymi do budowy kolei, istniały też przedsiębiorstwa, które mogły podjąć każde zadanie w zakresie budowli komunikacyjnych i taboru kolejowego. Ponadto dysponowaliśmy dostateczną liczbą kadry techniczno-inżynieryjnej i siły roboczej, która gotowa była podjąć każdą pracę”49. Jak w praktyce przebiegały procedury budowy, można dowiedzieć się również z innych jednostek. Kilka lat wcześniej próby takich ratunkowych prac skończyły się dla pracowników problemami z  prawem, a  dla dyrekcji najdłuższą sprawą sądową w  tym okresie. W  trakcie tej sprawy urzędnicy, którzy zostali oskarżeni o zaniedbania skutecznie usiłowali wyjaśniać sytuację. Jeden z nich, naczelnik Urzędu Ruchu II Jan Wesoły, pisał: Władze polskie objęły od niemieckich władz kolejowych ogrodzenia peronów i  budynków kolejowych w  bardzo zaniedbanym stanie. Skutkiem tego działy się na terenie kolejowym różne nadużycia. Ludzie mieli wszędzie dostęp na stacjach, chodzili po torach, okradali wagony, ekspedycje towarowe i  magazyny, jeździli bez biletów, wysiadali na zakazanych stacjach i  opuszczali teren kolejowy bez jakiejkolwiek kontroli. Takiego stanu rzeczy nie można było tolerować. Urząd Ruchu zwracał się kilkakrotnie do DKP, wskazując na panujące stosunki i prosząc zarazem o pozwolenie na naprawę płotów i przekazanie potrzebnych kredytów. DKP zgodziła się na naprawę i poleciła zarazem ustawienie płotów peronowych na wszystkich stacjach kolejowych od Orzesza do JastrzębiaZdrój, gdzie się najwięcej nadużyć zdarzało”50. W tej sytuacji – co podkreślano w piśmie – po dopełnieniu wszystkich procedur zlecono wykonanie zadania firmie Wiktora Skrzydły z Ochojca, co ze strony administracyjnej zatwierdził F. Dachtera (właściwy merytorycznie decernent). Zadanie jednak nie zostało zrealizowane, a on i kilku dalszych pracowników (oraz rzeczony przedsiębiorca) zostali pociągnięci do odpowiedzialności karnej. W toku długiego postępowania, w związku z brakiem (do czasu wydania jednolitej pragmatyki służbowej pracowników PKP w 1929 roku) odpowiednich przepisów, wobec pracowników wszczęto postępowania administracyjne, w wyniku których 5 zwolniono ze służby (po czym 2 przywrócono), a 2 urzędników zawieszono (w tym wspomnianego Dachterę). Pierwszy z nich został jednak za zgodą ministerstwa przywrócony do pracy, a zasłużony dla polskiego górnośląskiego kolejnictwa w pierwszym okresie F. Dachtera odszedł ze służby kolejowej na własną prośbę51. I. Bujniewicz: Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w latach 1935–1939. [W:] Kolejnictwo w polskich przygotowaniach obronnych i kampanii wrześniowej. T. 1, cz. 1: Opracowania i dokumenty. Red. A. Wesołowski, N. Bujniewicz. Warszawa 2011, s. 52–53. 50 AP Kat, U Kontr P, sygn. 496, s. 5. 51 Tamże, s. 390. Cała jednostka zawiera dokumentację sprawy, w tym dokumentacją związaną z odwoływaniem się W. Szydły od wyroku. Sprawa ciągnęła się do 1937 r. 49

127

Dawid Keller

W  tej sprawie warto jeszcze zwrócić uwagę na niezwykle krytyczną opinię J. Wesołego dotyczącą sposobu ujednolicania administracji kolejowej w Polsce, który w gorzkich słowach czynił odpowiedzialnym za brak nadzoru nad nierzetelnym wykonawcą czas przemian z lat 1922–1925: „Z tego wynika, że ja jako były Naczelnik U.R. II [Urzędu Ruchu] nie ponoszę żadnej winy. Jeżeli jakie niedokładności powstały, to z powodu nowych stosunków, które DKP przez nagłe i nowe organizacje zaprowadziła, nie uważając na to, jakie skutki takie postępowanie dla niej samej i jej pracowników z tego wyniknąć mogą. Takiego dłużej urzędu, jaki był U.R. II, który się składał z 200 km kolei, 40 miejsc służbowych, około 2500 pracowników, któremu podlegał cały ruch, […] urządzenia mechaniczne i elektryczne stawideł i biura, do których dziennie przychodziło około 1500 spraw i tyleż wychodziło, tego Urzędu nie wolno było – jak się niestety stało – nagle zlikwidować”52. Zalecenia cytowane z zarządzenia oszczędnościowego nie oznaczają, że nie prowadzono działań inwestycyjnych. Warto przytoczyć zestawienie wydatków poniesionych przez dyrekcję w roku budżetowym 1929/1930 na inwetycje nadzwyczajne, wskazując, że stopień wykorzystania posiadanych środków w tej dziedzinie wynosił wówczas 97,53% dla kolei normalnotorowych i 99,02% dla wąskotorowych53. Zwracają uwagę widoczne w tabeli 5 wyjaśnienia związane z różnicami między kwotami preliminowanymi a faktycznie wydanymi. Każdorazowe przekroczenie tłumaczono jako konieczność ruchowo-techniczną (co było pojęciem pojemnym, acz trudnym do weryfikacji). Jednak oszczędności były już pochodną mniejszego zakresu pracy (oszczędność niemal o połowę) bądź wykorzystania własnych pracowników (co ze względu na niewielką różnicę w kwotach wskazuje na względnie niewielkie koszty robocizny i wysokie koszty materiałów). Tabela 5. Wykaz realizowanych zadań inwestycyjnych na sieci kolei wąskotorowych okręgu dyrekcyjnego w Katowicach w roku budżetowym 1929/1930 Zadanie

Koszty w zł

Kredyt w zł

Budowa linii Szarlej – Kopalnia Kessel

26 873,42

31 130

Budowa linii Kopalnia Kessel – Sucha Góra

19 903,06

20 000

Budowa linii Blejszarlej – Szyb Klotylda

39 547,20

40 000

Budowa linii Szyb Wyzwolenia – Huta Hubertus

30 613,44

30 000

Budowa linii Bogucice – Kopalnia Wujek

88 959,29

90 000

Budowa bocznicy Szyb Rozalia – Kopalnia Jowisz

112 248,57

113 000

68 008,18

52 000

Przekroczenie nastąpiło z powodu wykonania robót dodatkowych koniecznych ze względów ruchowo-technicznych

34 898,20

56 870

Zaoszczędzono z powodu mniejszego przewidzianego programu robót

Przebudowa stacji Maciejkowice

Przebudowa stacji Szyb Pauliny

52 53

Tamże, s. 8. AP Kat, U Kontr P, sygn. 497, s. 13.

128

Uwagi

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych Przebudowa stacji Nowy Bytom Przebudowa stacji Huta Marty Przebudowa stacji Lipiny

4 439,92

5000

10 037,06

10 000

17 523,29

15 000

w

Katowicach…

Oszczędność powstała w wyniku wykonania robót we własnym zarządzie Przekroczenie nastąpiło z powodu wykonania robót dodatkowych koniecznych ze względów ruchowo-technicznych

Źródło: AP Kat, U Kontr P, sygn. 497, s. 17.

Zachowane materiały dotyczą również szeroko ujmowanej działalności inwestycyjnej. Dotyczy to zarówno działań prowadzonych ze środków państwowych, jak i autonomicznych. W tym drugim przypadku są to linie Żory – Pszczyna54 i Tychy – Nowy Bieruń55. O wiele ciekawsze są natomiast informacje dotyczące inwestycji centralnych. Czasami są one elementami sprawozdań rocznych (np. z informacjami z roku budżetowego 1930/1931 o rozbudowie stacji Janów Śląski, budowie II toru Kalety – Podzamcze, rozbudowie stacji Tarnowskie Góry i budowie domu mieszkalnego w Katowicach56); sprawozdań z kontroli faktycznych wydatków zaliczonych na fundusz inwestycyjny (gdzie „uchybień nie stwierdzono”57), obejmujących również czasami niezwykle ciekawe załączniki (np. protokół z 30 kwietnia 1937 roku odbioru robót ziemnych na szlaku Makoszowy – Gierałtowice58); odpisów dokumentów w sprawie pomieszczeń górnośląskich urzędów celnych po 1937 roku i koniecznych prac do wykonania59; kopii fragmentu drukowanego (!) budżetu Dyrekcji dotyczącego inwestycji60 czy informacji o zmianach we wcześniejszych zmianach (np. kontynuacja rozbudowy stacji Rybnik w 1930 roku, ale ze zmniejszonym budżetem61). Rzadkością jednak są sprawy międzynarodowe, choć z powodów inwestycyjnych znalazło się miejsce na odpis protokołu konferencji z 13–15 maja 1937 roku „w sprawie kolejowego ruchu przygranicznego po wygaśnięciu Konwencji Górnośląskiej”62. Szczególnie interesujące, choć faktycznie nie obejmują one całości prac, w tej dziedzinie są dwie jednostki, z których pierwsza poświęcona jest rozbudowie stacji Janów Śląski63, a druga budowie stacji rozrządowej Tarnowskie Góry64. KontrolowaAP Kat, U Kontr P, sygn. 463, s. 9–11; s. 19–28 – Protokół kontroli Kasy Podręcznej, rachunkowości, prac oraz materiałów i inwentarza wykonanej w dniach 31. V – 4. VI 1937 r.; s. 39 – Wystąpienie pokontrolne do władz wojewódzkich oraz odpowiedź na zarzuty. 55 AP Kat, U Kontr P, sygn. 463, s. 47–65. Protokół kontroli oraz zestawienie wykonanych od początku – tj. od 8. VI 1936 r. do 25. IX 1937 r. – robót. 56 AP Kat, U Kontr P, sygn. 436, s. 85–88. 57 AP Kat, U Kontr P, sygn. 454, s. 1–2, 9–10, 17–19. Zwraca uwagę skierowana przez Urząd Kontroli Państwowej prośba do Dyrekcji o przesłanie odpisu pisma, na które ta powoływała się, wyjaśniając swoje zakwestionowane postępowanie (prośba – s. 35, odpis pisma – s. 39). 58 AP Kat, U Kontr P, sygn. 455, s. 7–8. 59 AP Kat, U Kontr P, sygn. 455, s. 19–26. 60 AP Kat, U Kontr P, sygn. 500, s. 9–15 (faktycznie s. 79–85). Do tej pory nie odnotowano w historiografii istnienia takiego druku. 61 AP Kat, U Kontr P, sygn. 500, s. 36. 62 AP Kat, U Kontr P, sygn. 455, s. 29–33. Tam również informacja o ostatecznych zasadach przekazana przez Wydział Ruchu (s. 43–44) oraz o kontroli rozbudowy stacji granicznych (s. 75–76). 63 Pisma od 1930 r., np. protokół przedstawiający ogólny zakres prac i przebieg – AP Kat, U Kontr P, sygn. 501, s. 12–15. 64 AP Kat, U Kontr P, sygn. 502. Informacja o przetargu na budowę z 27. VIII 1930 r. (s. 1); zawiadomienie o planowanym częściowym odbiorze robót, jak i protokół z 24. X 1930 r. (s. 3, 11–12); wątpliwości Urzędu kierowane do Dyrekcji w sprawie wykonawcy prac, firmy „Tor”, nie gwarantujące terminowo54

129

Dawid Keller

no także m.in. wydatki na wymianę ciągłą nawierzchni65 czy oddziały drogowe (np. w Tarnowskich Górach), co pozwala na poznanie zakresu działania tych organów, ale również specyfiki ich pracy. Protokół obejmował zagadnienia: ogólne, stan osobowy, księga gospodarcza, księga umów, ewidencja materiałów, kredyty, przetargi, prowadzenie robót66.

Biuro Personalne Pobieżna nawet analiza zachowanych dzienników urzędowych DOKP pozwala wskazać, zresztą opisywany współcześnie, problem, jakim była znaczna wielkość zadań związanych z  gospodarką personalną, która przekraczała uwagę kierowaną przez administrację na realizację zadań ruchowo-handlowych. Nie był to efekt świadomych działań, ale rzesza ponad 100 tys. pracowników (w skali lokalnej około kilkunastu tysięcy) niezbędnych do wykonywania przewozów wymagała poświęcenia jej sporej uwagi (pensje, dodatki, świadczenia, zatrudnianie, zwalnianie, emerytury itp.). Ciekawe świadectwo o tej grupie przynosi odpis pisma skierowanego przez nieustalonych nadawców do UKP za pośrednictwem Wydziału Skarbowego Urzędu Wojewódzkiego: „Mamy zaszczyt wstawić [!] pytanie NIK, jaki wynik dało przeprowadzenie kontroli w warsztatach wagonowych w Piotrowicach Śl. oraz w warsztacie Ligota. Jak wszystkim wiadomo, panuje wielki kryzys w tutejszem Województwie, oraz całej Rzplitej [!], który nasuwa nam pracownikom świętówki bezpłatne co rujnuje w wielkiej mierze nasz byt gospodarczy, uzasadnia nam się to tem [!], że DOKP w Katowicach nie posiada kredytów”. Tymczasem zarzucano kierownictwu i pracownikom warsztatów, że ze środków publicznych sfinansowali część budowy kościoła w Piotrowicach Śląskich. Po przeprowadzonym dochodzeniu ustalono jednak, że pracownicy na budowę poświęcali czas wolny, a kierownictwo zaangażowało się, rozpowszechniając tę ideę. Zresztą, co podkreślały władze kolejowe, budowa kościoła była niezbędna ze względu na rosnące zagrożenie ze strony sekt oraz komunistów67. Zachowały się również świadectwa trwającej nawet w 1939 roku odmienności pomiędzy DOKP w Katowicach a pozostałymi dyrekcjami. Biuro Personalne wnosiło np. o zmianę podziału czynności pomiędzy komórkami organizacyjnymi, opublikowanego w „Spisie jednostek służbowych podległych DOKP oraz oddziałów Komunikacji Samochodowej PKP”. Nie zamieszczono tam bowiem informacji, że kompetencje nadzoru nad kolejami wąskotorowymi były rozdzielone między Oddział Ruchowo-Handlowy, Parowozownię Główną i Oddział Drogowy (normalnotorowy) w Tarnowskich Górach, a nie jak w pozostałych miejscach pozostawały wyłącznie w tej pierwszej jednostce68. Liczbie personelu Dyrekcji względem posiadanego budżetu i potrzeb poświęcono kontrolę w Wydziale Osobowym w styczniu 1928 roku69. Urząd kontrolował również ści prac (s. 19–21); oferta i umowa z firmą „Tor” (s. 51–81) oraz kontynuacja sprawy (s. 143–147, 159, 161–164); częściowa kolaudacja prac ziemnych oraz jej protokół (s. 47, 93–97); protokół ostatecznego jakościowego odbioru robót z 15. X 1931 r. (s. 183–187). 65 AP Kat, U Kontr P, sygn. 484, s. 12–17. 66 AP Kat, U Kontr P, sygn. 484, s. 26–29. Protokół szczegółowy z kontroli – s. 34–54. 67 AP Kat, U Kontr P, sygn. 485, s. 3, 32. 68 AP Kat, U Kontr P, sygn. 452, s. 175. 69 AP Kat, U Kontr P, sygn. 442, s. 5–7.

130

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

wydatki emerytalne, co pozwala poznać rzeczywiste ich wysokości (w raportach są fragmentaryczne spersonalizowane dane70). W trakcie kontroli Oddziału RuchowoHandlowego w Tarnowskich Górach analizowano stan personelu zatrudnionych tam drużyn konduktorskich względem faktycznie wykonywanej pracy (oraz wypłacanych im należności godzinowych)71. Wystąpienie pokontrolne Urzędu przyniosło obszerną korespondencję z Wydziałem Ruchu Dyrekcji (łącznie z odpisem pism kierowanych do Dyrekcji z Ministerstwa Komunikacji), wyjaśnienie do zarządzenia z 1936 roku o dodatkach dla drużyn konduktorskich za czas służby przy parowozach72 oraz wyjaśnienie w sprawie dodatków godzinowych dla drużyn konduktorskich górnośląskich kolei wąskotorowych73. Ilustruje to skalę komplikacji prowadzenia gospodarki personalnej ówczesnych polskich kolei. Zachowała się również informacja w sprawie problemów z właściwą pisownią nazwisk pracowników (dochodziło do sytuacji, że w różnych ewidencjach jedna osoba figurowała pod kilkoma nazwiskami)74. Są też dane na temat wysokości bliżej nieokreślonych dodatków budowlanych (od 100 do 500 zł dla pracowników funkcyjnych, dla reszty 11 500 zł)75. W rocznych, zbiorczych, wykazach spraw o nadużycia i stwierdzonych nieprawidłowości powtarzały się także niewłaściwe wypłaty wynagrodzeń76. Kontrolerzy interesowali się też pasażerami pociągów osobowych. W trakcie jednej z takich kontroli ujawniono pasażera bez biletu, którym był pracownik kolei powracający ze szkolenia w Oddziale Ruchowo-Handlowym. Na podstawie przepisów kolejowych powinien on tam otrzymać bilet uprawniający do przejazdu, ale ze względu na zbyt dużą liczbę uczestników szkolenia organizatorom zabrakło biletów77. Wreszcie należy odnotować przypadki przekroczeń przepisów przez personel kolejowy. W 1932 roku ujawniono na przykład, że kasjer towarowy w Rydułtowach zdefraudował ponad 3 tys. zł. Po ujawnieniu przestępstwa zwolniono go ze służby kolejowej, ale w trudnej ówczesnej sytuacji gospodarczej nie mógł znaleźć zatrudnienia. Jeszcze w 1938 roku pozostał bez pracy. W 1935 roku pozostało mu jeszcze do zapłaty 200 zł, ale należność tą umorzono, licząc jednak na jej uzyskanie w przyszłości (administracja kolejowa sondowała stan zatrudnienia swojego dłużnika78).

Biuro Wojskowe W omawianym zasobie nie odnaleziono dokumentacji dotyczącej sfery działalności tej komórki.

AP Kat, U Kontr P, sygn. 461, s. 14. Zestawienie imienne wydatków w miesiącach czerwiec – wrzesień 1937 r. Tamże, sygn. 462 (w latach 1938–1939; wybiórcze). 71 AP Kat, U Kontr P, sygn. 465, s. 9–10; plan kontroli – s. 11–14, wystąpienie pokontrolne – s. 37–38. 72 AP Kat, U Kontr P, sygn. 465, s. 41, 45–50. 73 AP Kat, U Kontr P, sygn. 465, s. 51–52. Protokoły podobnych kontroli z tego samego okresu zachowały się również dla Oddziału w Rybniku (tamże, s. 63–64, 83–92 – wystąpienie pokontrolne z załącznikami, s. 137–146 – odpowiedź DOKP po kilkukrotnych ponagleniach). 74 AP Kat, U Kontr P, sygn. 465, s. 147–149. 75 AP Kat, U Kontr P, sygn. 487, s. 13–14 (kwiecień 1930 r.), s. 15–16 (maj 1930 r.). 76 AP Kat, U Kontr P, sygn. 495, s. 11 (1933 r.), 29–31 (1936 r.). 77 AP Kat, U Kontr P, sygn. 470, s. 25, 37, 43. 78 AP Kat, U Kontr P, sygn. 483, s. 3–4, 7, 24, 42. 70

131

Dawid Keller

Wydział Handlowo-Taryfowy Zachowały się przykłady przepisów związanych z  komunikacją międzynarodową79. W niewielkim stopniu obecne są dokumenty związane (poza danymi w sprawozdaniach zbiorczych i w Oddziałach) z tą służbą. Odnotować można kontrolę wydatków służby handlowej z 1939 roku80 oraz obszerną (choć pozostającą w łączności z innymi komórkami) sprawę rozliczeń z Rybnickim Gwarectwem Węglowym w sprawie bocznicy kopalni „Anna” w Pszowie81.

Biuro Kontroli Dochodów Kilkakrotnie w omawianym okresie znacznym echem odbiły się sprawy karne, których bohaterami (nie zawsze bezpośrednio) byli kolejarze. Między innymi w 1936 roku w Biurze Kontroli Dochodów stwierdzono, że „zaliczenia wypłacone nadawcom nie zostały pobrane od odbiorców przesyłek kolejowych. Nadawcą tych zaliczeń była osoba zmyślona”. W proceder zaangażowani byli (co najmniej) kasjer towarowy i pracownik Biura. W okresie od lipca do listopada 1936 roku kolej poniosła niemal 30 tys. zł strat z tego powodu82. Gąszcz przepisów kolejowych ułatwiał takie postępowanie, bo ich zapisy bywały wyjątkowo zagmatwane i utrudniające stosowanie. Dlatego też pracownicy usiłowali „urealniać” stosowanie przepisów: „Nieprawidłość […] powstała wskutek błędnej interpretacji cytowanych przepisów [H. 2 – instrukcji o odprawie i przewozie przesyłek towarowych] przez nowo mianowanego Kierownika ekspedycji towarowej, który kierując się względami praktycznymi i oszczędnością personelu, polecił pracownikom magazynu jednorazowe okartkowywanie przesyłek zalegających na magazynie i to o godzinie 17 codziennie, kiedy to pracownicy mają M.in. Przepisy kontrolno-rozrachunkowe dla komunikacji między Polskiemi Kolejami Państwowymi i kolejami, pozostającymi pod zarządem Polskich Kolei Państwowych, z jednej strony a kolejami niemieckim z drugiej strony, obowiązujące od 1. I 1929 r. w komunikacji bezpośredniej i łamanej, AP Kat, U Kontr P, sygn. 429, s. 1–22; Polsko-niemiecka komunikacja osobowa, bagażowa i przesyłek ekspresowych. Przepisy rozrachunkowe obowiązujące od 1. XI 1928 r., tamże, s. 24–42; Północno-polska komunikacja osobowo-bagażowa. Przepisy rozrachunkowe ważne od 1. X 1928 r., tamże, s. 44–51; Bezpośrednia polsko-czechosłowacka komunikacja osobowo-bagażowa i przesyłek ekspresowych. Przepisy kontrolno-rozrachunkowe obowiązujące od 1. IX 1928 r., tamże, s. 52–60; Wspólne przepisy kontrolno-rozrachunkowe dla Związkowej Towarowej Komunikacji Polsko-Czechosłowackiej (Komunikacja z polskiemi stacjami portowemi. Taryfa część II, Zeszyt 3.). Obowiązują od miesiąca sprawozdawczego marca 1929 r., tamże, s. 67–78; Czechosłowacko-Rumuński Związek Kolejowy. Wspólne przepisy kontrolno-rozrachunkowe. Obowiązują od 1929, tamże, s. 79–91; Przepisy w sprawie rozrachunku i saldowania bezpośredniej komunikacji austrjacko-rumuńskiej przez Węgry, Czechosłowację i Polskę, tamże, s. 92–101; Niemiecko-Polsko-Sowiecki Związek Kolejowy. Wspólne przepisy kontrolno-rozrachunkowe do taryfy zeszyt II – Komunikacja łamana. Obowiązują od 1. I 1930 r., tamże, s. 103 i n.; Niemiecko-Rumuński Związek Kolejowy. Przepisy kontrolno-rozrachunkowe do Taryfy dla przewozu towarów między stacjami kolei niemieckich i rumuńskich. Obowiązują od 1. II 1929 r., tamże, s. 119– 128; Komunikacja polsko-łotewska dla przewozu osób, bagażu i  przesyłek ekspresowych. Przepisy rozrachunkowe. Obowiązują od dnia 1. IV 1929 r., tamże, s. 129 i n. 80 AP Kat, U Kontr P, sygn. 466. 81 Chodziło tutaj m.in. o wykorzystywanie części tej pierwotnej bocznicy jako elementu publicznej linii kolejowej z Olzy do Brzezia nad Odrą. AP Kat, U Kontr P, sygn. 474, s. 132–248. Umowa z Gwarectwem, tamże, s. 164–166. 82 AP Kat, U Kontr P, sygn. 448, s. 3–4. W aktach poza obszerną korespondencją w sprawie zachował się również schemat kasowy DOKP prezentujący obieg materiałów rachunkowych w działach towarowym i buchalteryjnym Biura (tamże, s. 121). Sprawa zakończyła się ogłoszeniem wyroku, w którym stwierdzono, że faktycznie działalność przestępcza trwała kilka lat, a straty PKP wyniosły 119 316,97 zł (tamże, s. 153–165). 79

132

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

najwięcej czasu wolnego. […] Kierownika ekspedycji towarowej pouczono [podkr. oryginału – D.K.] i polecono mu, aby w przyszłości przestrzegał ściśle powyżej wspomniane przepisy”83. W dziale kontroli dochodów urzędnicy zwracali uwagę na zbyt małą liczbę biletów odebranych od podróżnych (Dyrekcja wskazywała, że większość podróżnych korzystała z  biletów okresowych)84, nieprawidłowe i  nieściągane zaliczenia kosztów85, kontrolowano dochody uzyskiwane z wynajmu nieruchomości i taboru86, ale też odnotowywali zaległości dzierżawne (np. na stacji Hajduki) za bufet kolejowy i mieszkanie dla jego właściciela (?)87. Podobnie jak w przypadku Wydziału Mechanicznego również tutaj zachował się obszerny zbiór okólników i listów telegramowych88.

Biuro Prawne Zakres zadań Biura określał regulamin organizacyjny. W analizowanym zasobie nie odnaleziono materiałów związanych bezpośrednio z działalnością komórki.

Biuro Finansowe Większość opisywanej w artykule dokumentacji przynajmniej pośrednio związana była z tą komórką. Odrębnie warto wymienić jedynie przeprowadzoną tam kontrolę wydatków89, ale również wykazy obrotów Dyrekcji z lat trzydziestych90.

Wydział Zasobów W aktach znalazły się obszerne i bardzo różnorodne informacje na temat gospodarki materiałowej (zarówno związanej z technicznym funkcjonowaniem kolei jak i  sprawami zasobowymi). Są to przykłady okólników (np. w  sprawie gospodarki miedzią i  mosiądzem91), elementy kontroli cen materiałów92 oraz sprawozdania z przeprowadzanych kontroli (o typowym układzie). Spore znaczenie dla urzędników miała gospodarka materiałami starymi, ale wciąż użytecznymi oraz zamówienia na artykuły potrzebne do funkcjonowania kolei, stwarzało to bowiem pole do potencjalnych nadużyć93. Dlatego w cytowanych aktach znalazły się liczne odpisy zarządzeń wydawanych przez ministerstwa (np. w sprawie wysyłki złomu do hut, przejęcia przez Centralne Biuro Zakupów PKP zakupów94). AP Kat, U Kontr P, sygn. 468, s. 464. AP Kat, U Kontr P, sygn. 451, s. 1–10, 13–16. 85 AP Kat, U Kontr P, sygn. 495, s. 31; sygn. 451, s. 17–25. 86 AP Kat, U Kontr P, sygn. 453, s. 9–10. 87 AP Kat, U Kontr P, sygn. 468, s. 211. 88 AP Kat, U Kontr P, sygn. 480. 89 AP Kat, U Kontr P, sygn. 484, s. 111–113. 90 Np. AP Kat, U Kontr P, sygn. 482, s. 3 (kwiecień/maj 1930/1931), s. 13 (wrzesień 1930 – marzec 1931), s. 27 (kwiecień – lipiec 1932 roku). Dokumenty te (tabele) obejmowały następujące informacje: pozostałość kasowa na 1 dzień miesiąca sprawozdawczego, dotacje, dochody budżetowe, inne dochody i wydatki (z podziałem na eksploatacyjne, nadzwyczajny budżet inwestycyjny oraz inne wydatki). 91 AP Kat, U Kontr P, sygn. 428, s. 6. 92 AP Kat, U Kontr P, sygn. 458. 93 AP Kat, U Kontr P, sygn. 456, s. 1–2. 94 AP Kat, U Kontr P, sygn. 427, s. 10–13. 83 84

133

Dawid Keller

W aktach znalazły też odzwierciedlenie kilkakrotne, uporczywe (i trochę na wyrost) poszukiwania przez urzędy kontrolne przyczyn, dla których dachówka czy mączka szamotowa kupiona na terenie katowickiego okręgu dyrekcyjnego jest droższa niż w innych okręgach. Administracja kolejowa musiała tłumaczyć się, wskazując na zróżnicowanie kosztów transportu wobec niewielkich ilości kupowanych materiałów95. Podobnie wyglądały zachowane w aktach poszukiwania konkretnych środków chemicznych (np. „Flamort” czy „Izotermit”, szczeliwo „Plasticus”96), których zakupy wzbudziły czujność kontrolerów w innych okręgach97. Poszukiwania oszczędności i prowadzone kontrole przybierały czasami nieoczekiwany i przeciwny do zamierzonego obrót. Znaczną część (choć w istocie niewielki wycinek wytworzonej dokumentacji) akt stanowią informacje o przetargach i poszukiwaniach materiałów, np. protokół z posiedzenia komisji przetargowej98, informacja o jednoczesnym stosowaniu podczas zakupów przepisów polskich i niemieckich (!)99. Zachowano także przykłady spisów materiałów przechowywanych w magazynach100.

Wydział Sanitarny Sprawy prowadzone przez tę komórkę widoczne są przede wszystkim w  sprawozdaniach zbiorczych101.

Oddziały Ruchowo-Handlowe W analizowanym materiale aktowym zachowało się kilka protokołów kontroli „całokształtu gospodarki finansowo-materiałowej” wykonanych w Oddziałach Ruchowo-Handlowych (ale już nie w ich poprzednikach, czyli Oddziałach Ruchu)102.

Podsumowanie Akta Urzędu Kontroli Państwowej tworzą specyficzny obraz funkcjonowania Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Katowicach. Instytucja, której celem jest wyszukiwanie niedoskonałości siłą rzeczy to właśnie je przedstawia najczęściej. Szczególnie wartościowe są jednak dokumenty stanowiące uzupełnienia, materiały pomocnicze – przepisy taryfowe, niezachowane w żadnym innym miejscu okólniki, fragmenty korespondencji Dyrekcji z ministerstwem (choć w odpisach) czy wreszcie dość przypadkowy fragment drukowanego budżetu Dyrekcji. Obszerny zbiór kilkudziesięciu jednostek pozwala jednocześnie przypomnieć, że w katowickim okręgu AP Kat, U Kontr P, sygn. 460, s. 1–2. AP Kat, U Kontr P, sygn. 479. 97 Tamże, s. 3, 5–11, 13–21, 39–51. 98 AP Kat, U Kontr P, sygn. 459, s. 206–207 (np. s. 45 – zawiadomienie o przetargu). 99 AP Kat, U Kontr P, sygn. 456, s. 209–211. 100 AP Kat, U Kontr P, sygn. 456, s. 111–114 (wykaz materiałów w składnicy materiałów ruchu w Hajdukach Wielkich, rękopis na niemieckojęzycznym druku z 18. V 1925 r.); s. 120–127 (podobny wykaz z magazynu materiałów warsztatowych w Tarnowskich Górach); s. 137–139 (odpis Rachunku wartości nadwyżek i braków materiałów Głównego magazynu materiałów ruchu DKP w Katowicach ujawnionych przy Rewizji…). 101 Ale też np. AP Kat, U Kontr P, sygn. 489, s. 30–32, 55–57. 102 AP Kat, U Kontr P, sygn. 467, s. 7–8. Protokół kontroli w Oddziale Ruchowo-Handlowym w Katowicach.

95

96

134

Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych

w

Katowicach…

dyrekcyjnym zatrudnione były liczne osoby, w przeważającej większości uczciwe, a funkcjonowanie kolei stanowiło przykład bardzo rozbudowanej, skomplikowanej i w praktyce uciążliwej biurokracji. Działalność przewozowa ginie w natłoku informacji o niewłaściwych drukach, błędnie wypełnionych linijkach w dokumentach czy zagubionych wagonach. Odrębną uwagę trzeba wreszcie zwrócić na miesięczną statystykę przewozową z lat trzydziestych – o wiele bardziej kompletną (ale i bardziej użyteczną dla badaczy) niż dotychczas znane drukowane, wydawane przez bytomski Komitet Naczelny Kolei na Górnym Śląsku. Cały zgromadzony materiał pozwala na powstanie monografii Dyrekcji obejmującej nie tylko sprawy prawne ale i finansowe oraz przewozowe. Dawid Keller

Die Tätigkeit der Bezirksdirektion der Staatsbahnen Kattowitz in den Jahren 1922–1939 im Lichte der bei der Staatlichen Kontrollbehörde Kattowitz gesammelten Akten Zusammenfassung In den Jahren 1922–1939 verwaltete die Bezirksdirektion der Staatsbahnen Kattowitz das Schienennetz in dem Teil der Woiwodschaft Schlesien, der 1922 an Polen angeschlossen wurde. Bisher wurde in der Forschung die damalige Tätigkeit dieser Verwaltungsbehörde nur schwach untersucht und kaum bewertet. Die Historiographie zu ihrer Arbeit im Bereich Transport, Investitionen und Instandhaltung beschränkt sich hauptsächlich auf die mit der Beförderung von Steinkohle verbundenen Fragen, die anfänglich seit 1922 auf Betriebsschwierigkeiten gestoßen war. Angesprochen wurden die wichtigsten damaligen Investitionen zum einen im gesamtstaatlichen Bereich – hier Umleitungslinien und Kohlemagistrale – und zum anderen auf der Woiwodschaftsebene. Der Autor greift hingegen auf die bisher nur in geringem Umfang ausgewerteten Quellen zurück, die in den Akten der Staatlichen Kontrollbehörde Kattowitz erhalten geblieben sind. Auf diese Weise gelangt er zu neuen Aufschlüssen, wie die Bahn im polnischen Teil von Oberschlesien seit 1922 wirklich funktionierte. Dawid Keller

The operation of the Regional Management of the National Railways in Katowice in 1922–1939 according to the documents gathered in the collection of the State Control Office in Katowice

Summary The Regional Management of the National Railways in Katowice in 1922–1939 administered the railway network in the part of the Silesian Voivodeship incorporated into Poland in 1922. Its function as an administrative body is yet to be fully studied. Also, in historiography, its activity in transport, investment and maintenance is limited mainly to the issues with transport of coal, early movement problems after 1922, and the flagship investments of the period – both national (by-pass lines, coal line) and regional. The author referred to the so far under-used sources preserved in the collection of documents in the State Control Office in Katowice, which allows to find the actual functioning of the rail in the Polish part of Upper Silesia in that period.

135

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

Organizacja struktur wojewódzkich i lokalnych Milicji Obywatelskiej w województwie śląskim/katowickim/ stalinogrodzkim w latach 1949–1954 Polska Partia Robotnicza (dalej: PPR), kolejne wcielenie organizacyjne polskiego ruchu komunistycznego, powstała w 1942 roku z zamiarem zintensyfikowania walki zbrojnej na tyłach niemieckiego frontu. Partia do 1944 roku nie planowała samodzielnego przejęcia rządów w Polsce – wedle nie do końca jeszcze skrystalizowanych koncepcji Józefa Stalina miała uczestniczyć w rządzie o charakterze szerokiej koalicji, w której jednak miała mieć pozycję dominującą, m.in. poprzez kontrolę nad resortami siłowymi1. Stąd już w deklaracji z 1 marca 1943 roku PPR po raz pierwszy zarysowała koncepcję organizacji organów porządkowych, stwierdzając, że w momencie wyzwolenia kraju należy tworzyć uzbrojone formacje milicji ludowej. W powiązaniu z innymi zapisami deklaracji, zapowiadającymi wyłanianie nowych władz szczebla lokalnego i krajowego, stanowiło to zapowiedź powołania od podstaw formacji milicyjnej. Kolejne enuncjacje PPR (i jej emanacji – Krajowej Rady Narodowej, dalej: KRN) z drugiej połowy 1943 roku i początku 1944 roku zapowiadały, w nieprecyzyjnych sformułowaniach, utworzenie „milicji ludowej”. Ośrodki dyspozycyjne polskich komunistów przebywających w ZSRR – Związek Patriotów Polskich i Centralne Biuro Komunistów Polskich – również w swoich dokumentach programowych zapowiadały powołanie zupełnie nowej formacji porządkowej. W deklaracji programowej przedstawionej przez przywódcę polskich komunistów w ZSRR Alfreda Lampego pod koniec 1943 roku pojawiła się nazwa Milicji Obywatelskiej (dalej: MO) jako organu mającego zapewnić powszechne bezpieczeństwo2. Sytuacja uległa zmianie, gdy powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (dalej: PKWN). Nie nazywany rządem twór administrujący od końca lipca 1944 roku terenami położonymi na wschód od linii Wisły w imieniu PPR i jej satelitów musiał skonkretyzować zapisy dotyczące MO, dostosowując je do nowej politycznej rzeczywistości. Wedle Manifestu Lipcowego PKWN Milicja Obywatelska miała być organem porządkowym podległym radom narodowym jako podstawowym ogniwom systemu administracyjnego państwa i w tym duchu przygotowano dekret o jej powołaniu, przyjęty przez PKWN 27 lipca 1944 roku (zatwierdzony przez KRN 15 sierpnia 1944 roku). Dekret ten nie został jednak opublikowany i formalnie nie wszedł w ży1

2

P. Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944. Warszawa 2003, s. 68 i n.; J. Wrona: System partyjny w Polsce. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego. Lublin 1995, s. 40–41. P. Majer: Milicja Obywatelska 1944–1957. Geneza, organizacja, działalność, miejsce w aparacie władzy. Olsztyn 2004, s. 23–25.

137

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

cie – pojawiła się nowa formuła MO jako organu podległego Resortowi Bezpieczeństwa Publicznego PKWN. Przyjęta została dekretem PKWN z 7 października 1944 roku. Zrezygnowano w nim z koncepcji zdecentralizowanej organizacji porządkowej podległej samorządowi terytorialnemu na rzecz scentralizowanej formacji wchodzącej w skład organów bezpieczeństwa państwa i ustalono właściwą nazwę organu jako Milicja Obywatelska3.

Milicja Obywatelska w województwie śląskim w latach 1945–1948 Początki MO w województwie śląskim związane są z działaniami grup operacyjnych MO, których zadaniem była organizacja jednostek milicji na terenach, z których Niemcy wycofali się w wyniku styczniowej ofensywy Armii Czerwonej. 28 stycznia 1945 roku grupa operacyjna MO przybyła do Katowic. Na jej czele stał były żołnierz Armii Ludowej kpt. Stanisław Bartosz, mianowany rozkazem nr 56 Komendanta Głównego Milicji Obywatelskiej z 27 stycznia 1945 roku pełniącym obowiązki komendanta wojewódzkiego MO w Katowicach. Unieważniono tym samym wcześniejszą nominację kpt. Stanisława Glinki, mianowanego tym samym rozkazem inspektorem krajowym Komendy Głównej MO (dalej: KG MO). W dniu 29 stycznia rozpoczęto organizowanie Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej (dalej: KW MO) w Katowicach. Jednocześnie niektórzy członkowie grupy operacyjnej tworzyli jednostki MO na szczeblu powiatu, częściowo wykorzystując przy tym powstające samorzutnie lokalne jednostki samoobrony (również akowskiej proweniencji). W marcu 1945 roku dokonano weryfikacji szeregów milicji, redukując przy tym stan osobowy do ok. 5 tysięcy funkcjonariuszy. Dla przyszłej opolskiej części województwa wydzielono w dniu 3 kwietnia 1945 roku (rozkazem Komendanta Głównego MO) odrębną grupę operacyjną, sformowaną z  kadr batalionu rezerwy KW MO w Krakowie. Ostatecznie w dniu 5 lipca 1945 roku zakończono formalnie (również na Górnym Śląsku) proces budowy terytorialnych struktur MO, dostosowując je do istniejącego podziału administracyjnego kraju na 14 województw. Sukces organizacyjny, w postaci stosunkowo szybkiego utworzenia sieci komend i posterunków, nie był tożsamy z wysoką oceną pracy formacji w  województwie śląskim. Powszechnie zdawano sobie sprawę z niedostatecznych kwalifikacji moralnych i zawodowych milicjantów. Komendant Główny MO wiedział, że milicjanci czynnie uczestniczyli w grabieżach ludności na Śląsku, co potwierdzali też inni urzędnicy państwowi4. Jesienią 1945 roku kontrolująca cały aparat przymusu PPR zadecydowała o przeprowadzeniu kolejnej „czystki” w szeregach MO. Jednak nie chodziło tylko o usunięcie z szeregów tej formacji osób zdemoralizowanych czy nie posiadających odpowiednich kwalifikacji zawodowych. Kierująca katowicką organizacją PPR egzekutywa przyjęła uchwałę, że w związku z zaplanowaną redukcją 1500 milicyjnych etatów w województwie śląskim należy ze służby usunąć funkcjonariuszy „szabrowniczych,

3 4

Tamże, s. 26–30. A. Dziurok: Śląskie rozrachunki. Władze komunistyczne a byli członkowie organizacji nazistowskich na Górnym Śląsku w latach 1945–1956. Warszawa 2000, s. 75–78; Tenże: Początki Milicji na Górnym Śląsku. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 6, s. 45–48; P. Majer: Milicja Obywatelska…, s. 111, 114–115, 117.

138

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

pijackich i zdemoralizowanych” oraz „elementy reakcyjne”. „Czystka” miała być nadzorowana przez pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych i miejskich PPR5. Zacieśnianie politycznej kontroli nad MO i jej funkcjonariuszami było jednym z istotnych zadań wojewódzkiej organizacji PPR. Partia okresowo domagała się przeprowadzania kolejnych „czystek”, zaś na miejsce zwolnionych kierowała wyselekcjonowanych przez siebie ludzi. Jesienią 1946 roku, w perspektywie zbliżających się wyborów parlamentarnych, przeprowadzono kontrolę współpracy organów MO z lokalnymi jednostkami aparatu bezpieczeństwa i miejscowymi instancjami PPR, połączoną ze zmianami kadrowymi i nowym naborem. Jednak nawet w Zagłębiu Dąbrowskim, skąd pochodziła znaczna część kadr MO i Urzędu Bezpieczeństwa (dalej: UB) pojawiły się nieoczekiwane trudności – np. na 20 osób wytypowanych przez Komitet Miejski PPR w Sosnowcu do pracy w aparacie represji zjawiło się tylko osiem, z czego ostatecznie zakwalifikowano trzy. Podobnie było także w innych miastach i powiatach województwa śląskiego6. „Zaciąg” do MO połączony z weryfikacją kadr zakończono w listopadzie 1946 roku, a podsumowano na naradzie wojewódzkiego kierownictwa partyjnego z komendantem wojewódzkim MO mjr. Zygmuntem Kempą i jego zastępcami. W ciągu trzech miesięcy do milicji trafiło 580 ludzi, w tym 384 z PPR i 37 z Polskiej Partii Socjalistycznej (dalej: PPS), zaś zwolniono lub wydalono 420 funkcjonariuszy, a 1220 przesunięto do innych placówek. Uznano, że poziom moralny i polityczny funkcjonariuszy znacznie się poprawił, pozostały jednak jeszcze poważne niedociągnięcia w pracy polityczno-wychowawczej7. Kolejną weryfikację kadr przeprowadzono w listopadzie 1948 roku. W jeszcze większym stopniu miała ona charakter polityczny, związany z  postępującą totalitaryzacją systemu politycznego i  „czystkami” w  PPR, PPS oraz w  administracji państwowej i przemysłowej. Egzekutywa Komitetu Wojewódzkiego PPR w Katowicach uznała wówczas, że wadliwie pracowały poszczególne piony służby milicyjnej i szwankowało szkolenie. Widoczne było rozluźnienie dyscypliny – na porządku dziennym były: nadużywanie alkoholu, wykroczenia służbowe, brutalne traktowanie aresztantów. Polityce personalnej Komendy Wojewódzkiej MO zarzucono zaś brak „czujności klasowej”. W listopadzie z szeregów MO usunięto 76 osób zaś 226 ukarano naganami i upomnieniami. Ekspulsowanych zastąpić miało 152 nowych funkcjonariuszy, stopniowo weryfikowanych pod kątem przydatności do służby w MO i wprowadzanych na stanowiska8. W ten sposób w latach 1945–1948 w województwie śląskim pod nadzorem PPR zbudowana została formacja policyjna, składająca się w większości z dyspozycyjnych 5

6

7

8

Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej: AP Kat), zespół 12/1718 Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej w Katowicach (dalej: KW PPR Katowice), sygn. 9, Okólnik egzekutywy KW PPR w Katowicach z dnia 25. IX 1945 r., s. 56. AP Kat, KW PPR Katowice, sygn. 695, Raport o pierwszym dniu naboru do MO i UB w Sosnowcu, Katowice 8. X 1946 r., s. 88. AP Kat, KW PPR Katowice, sygn. 690, Protokół narady Wydziału Personalnego KW PPR z przedstawicielami KW MO w Katowicach w dniu 17. XI 1946 r., s. 70–71. AP Kat, KW PPR Katowice, sygn. 12, Protokół z posiedzenia egzekutywy KW PPR w Katowicach w dniu 27. X 1948 r., s. 47–50; Tamże, Projekt rezolucji egzekutywy KW PPR w Katowicach w sprawie MO z dnia 22. XI 1948 r., s. 74; Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), zespół 2/1400 Polska Partia Robotnicza. Komitet Centralny w Warszawie (dalej: KC PPR w Warszawie), sygn. MF 2478/2 (295/XXI/16), Wyciągi ze sprawozdań wydziałów personalnych KW za grudzień 1948 r., s. 101, 104, 107.

139

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

wobec PPR funkcjonariuszy, kierowana przez kadrowych komunistów. Jednostka, choć stała się „politycznie pewna”, stale cierpiała na brak fachowych kadr, co w dużym stopniu było rezultatem „czystek” uderzających w „sanacyjnych policjantów” i innych ludzi klasyfikowanych jako „element niepewny”. Kierownictwo wojewódzkiej organizacji PPR do końca 1948 roku przyznawało, że milicja pracowała źle, nie cieszyła się zaufaniem społeczeństwa, a w jej szeregach wielu funkcjonariuszy było zdemoralizowanych. Struktury organizacyjne Komend Wojewódzkich MO i  jednostek podległych początkowo nie były w skali kraju ujednolicone. Na szczeblu wojewódzkim starano się powielać wzorzec, jaki stanowiła Komenda Główna składająca się z zarządu polityczno-wychowawczego, służby zewnętrznej, służby śledczej, batalionu operacyjnego oraz jednostek pomocniczych (kancelarii, wydziałów: personalnego, finansowego i gospodarczego), stosując dla poszczególnych jednostek nazwy wydziałów. W komendach powiatowych ogniwa te określano mianem referatów. Przy poszczególnych komendach stacjonowały też jednostki operacyjne na szczeblu kompanii (przy Komendzie Wojewódzkiej) i plutonu. Na najniższym szczeblu organizacyjnym – w komisariatach i posterunkach – zastosowano uproszczoną strukturę organizacyjną. Oprócz komendanta posterunku/kierownika komisariatu i jego zastępcy ds. polityczno-wychowawczych służbę pełnili tam milicjanci, których kierowano do służby patrolowej lub zadań zleconych przez jednostki nadrzędne. Nie istniała sztywna struktura organizacyjna9. Podstawowymi ogniwami merytorycznymi, wyszczególnionymi już w pierwszym projekcie regulacji organizacyjnych z września 1944 roku, były: służba zewnętrzna i służba śledcza. Do zadań służby zewnętrznej należały: ochrona ogólna porządku publicznego, organizacja służby, opieki obywatelskiej i walki z włóczęgostwem, wyszkolenie wojskowe, zezwolenia milicyjne, nadzór administracyjny, ochrona obiektów, ochrona wód, regulacja ruchu ulicznego i komunikacji. Zakres działania i organizację służby śledczej uregulowano dopiero we wrześniu 1946 roku. Wydziały Śledcze miały się składać w Komendach Wojewódzkich z czterech sekcji. Sekcja I miała zwalczać przestępczość kryminalną. Sekcja II – nazywana rozpoznawczo-daktyloskopijną, statystyk i kartotek – miała odpowiadać za gromadzenie statystyk przestępczości, charakterystyk daktyloskopijnych i prowadzić arkusze ewidencyjne zawodowych przestępców, kartotekę osób poszukiwanych i rzeczy skradzionych. Sekcja III – naukowej ekspertyzy – miała dokonywać oględzin miejsc przestępstw, zabezpieczać dowody rzeczowe i ślady oraz poddawać je ekspertyzom. Sekcja IV miała prowadzić sprawy o wielkiej wadze, których nie powierzono jednostkom niższego szczebla, a także stosować techniki operacyjne: podsłuch, inwigilację, perlustrację korespondencji10. Ostatecznie dopiero w 1947 roku nastąpiło ujednolicenie struktury organizacyjnej MO w skali kraju (rozkaz nr 22 ministra Bezpieczeństwa Publicznego z 19 kwietnia 1947 roku). Utrzymano podział na jednostki szczebla wojewódzkiego i powiatowego odpowiadające terytorialnej organizacji kraju. Rozkaz ministra BP precyzował stronę 9 10

P. Majer: Milicja Obywatelska…, s. 120–122. Tamże, s. 126–131. Rozbudowane struktury przeznaczone do zwalczania tzw. przestępstw pospolitych zorganizowano w pionach śledczych komend miejskich MO. Natomiast w równorzędnych komendach powiatowych podstawową komórką służby śledczej były referaty, bez wyróżnionych specjalistycznych ogniw. Podobnie jak w komendach powiatowych zorganizowano komórki śledcze w komisariatach.

140

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

organizacyjną i etatową jednostek wszystkich szczebli, tj. komend wojewódzkich, powiatowych i miejskich oraz komisariatów i posterunków. Przydzielono je do poszczególnych kategorii, czego następstwem była zróżnicowana liczba przyznanych etatów. Komenda Wojewódzka MO w Katowicach należała do kategorii I i otrzymała 199 etatów. Ponadto w jej składzie istniał pluton operacyjny liczący 50 milicjantów. Komendy miejskie w województwie śląskim dzieliły się na dwie kategorie i dysponowały 137 lub 66 etatami. Komendy powiatowe w zależności od kategorii (I–III) liczyły 38, 27 lub 16 etatów. Komisariaty tworzone w miastach dzieliły się na 3 kategorie i dysponowały 117, 71 lub 53 etatami. Najniższym szczeblem były posterunki tworzone na terenach wiejskich. W zależności od kategorii (I–IV) mogły mieć 10, 7, 5 lub 4 etaty11. Z dniem 1 października 1947 roku przy KG MO utworzono Biuro Rejestracji Cudzoziemców, którego organami terenowymi były sekcje rejestracji cudzoziemców przy komendach wojewódzkich MO. Niebawem utworzono też samodzielne sekcje rejestracji cudzoziemców na szczeblu komend powiatowych i miejskich. Poprzednio zadaniami tymi zajmowała się administracja ogólna. Strukturami wojewódzkimi MO w Katowicach w latach 1945– 1948 kierowało kilku kolejnych komendantów wojewódzkich. Po majorze Bartoszu, który latem 1945 roku został skierowany do pracy na Dolny Śląsk12, komendantem wojewódzkim MO został 13 lipca 1945 roku ppłk. Józef Kratko, kadrowy komunista, w czasie wojny żołnierz Polskiego Samodzielnego Batalionu Specjalnego – specjalnej jednostki dywersyjnej mającej działać na zapleczu Niemców, a  podporządkowanej kolejno Związkowi Patriotów Polskich (dalej: ZPP), Centralnemu Biuru Komunistów Polskich (dalej: CBKP) i resortowi Bezpieczeństwa Publicznego PKWN13. Gdy z dniem 20 czerwca 1946 roku Kratko odszedł na stanowisko szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach, na krótko zastąpił go mjr. Bruno Skuteli14, a w październiku 1946 roku komendantem wojewódzkim został nominowany Tamże, s. 134–136. Strona internetowa Komendy Powiatowej Policji w Dzierżoniowie wymienia go jako komendanta wojewódzkiego MO we Wrocławiu latem 1945 r. Zob.: http://www.dzierzoniow.policja.gov.pl/www/index. cgi?strona=1945_1956&numer=3 (dostęp 18. IV 2013 r.). 13 Kratko Józef ur. 1914 r. w Pińsku. Przedwojenny komunista, w czasie wojny w ZSRR, oficer polityczno-wychowawczy w 1. Dywizji Pancernej im. T. Kościuszki, w listopadzie 1943 r. przeniesiony do Polskiego Samodzielnego Batalionu Specjalnego (dalej: PSBS). Od sierpnia 1944 r. w MO – początkowo pracował w komisariacie MO w Otwocku, następnie w Komendzie Głównej MO w Warszawie. 13. VII 1945 r. mianowany komendantem wojewódzkim MO w Katowicach. Od 20. VI 1946 r. był już szefem Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach, a po roku dyrektorem Departamentu IV Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (dalej: MBP). Na stanowisku tym pozostał do stycznia 1953 r., kiedy to przeniesiono go do Departamentu Szkolenia MBP jako jego dyrektora. Następnie pełnił różne kierownicze funkcje w MBP i Ministerstwie Spraw Wewnętrznych do 30. IV 1957 r., kiedy zwolniono go ze służby. M. Niedurny: Kratko Józef (Josif). [W:] Kadra bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych aparatu bezpieczeństwa w województwach śląskim/katowickim, bielskim i  częstochowskim. Wstęp. Red. W. Dubiański, A. Dziuba, A. Dziurok. Katowice 2009, s. 292–293; A.G. Kister: Pretorianie. Polski Samodzielny Batalion Specjalny i Wojska Wewnętrzne 18. X 1943 – 26. III 1945. Warszawa 2010, s. 39. 14 Bruno Skuteli (znany też jako Izaak Gutman), ur. w 1919 r. w Łęczycy. Od 1943 r. w Armii Polskiej w ZSRR, następnie w szeregach PSBS, desantowany na terenach okupowanej Polski ostatecznie został w 1944 r. dowódcą batalionu w 3. Brygadzie Armii Ludowej. 26. X 1945 r. nominowany rozkazem personalnym na stanowisko zastępcy komendanta Komendy Wojewódzkiej (dalej: KW) MO w Katowicach. W sierpniu 1946 r. został przekazany do dyspozycji KG MO w Warszawie, od września 1946 r. objął stanowisko komendanta wojewódzkiego MO w Olsztynie, które piastował do stycznia 1948 r. 11 12

141

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

mjr. Zygmunt Kempa15. Ponieważ od końca 1947 roku przeciwko Kempie toczyło się postępowanie dyscyplinarne (w efekcie którego został odwołany ze stanowiska 13 lutego 1948 roku) zastępował go mjr Czesław Kurpias, kierujący KW MO w Katowicach jako zastępca komendanta wojewódzkiego w okresie od grudnia 1947 roku do października 1949 roku i jako jej komendant od 1 listopada 1949 roku do 15 września 1950 roku16.

Struktura KW MO Katowice/Stalinogród w latach 1949–1954 Do 1949 roku MO, znajdując się formalnie w  strukturach aparatu represji i współdziałając z UB, zajmowała względnie autonomiczną pozycję w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego. Sytuacja uległa zmianie po wydaniu przez Ministra Bezpieczeństwa Publicznego rozkazu z dnia 18 marca 1949 roku, który stanowił, że działania MO zostaną zespolone i powiązane z pracą całego aparatu bezpieczeństwa. Konsekwencją było podporządkowanie komendantów wojewódzkich, powiatowych i miejskich ich odpowiednikom z UB17. Efektem podporządkowania MO pionowi bezpieczeństwa MBP były istotne zmiany strukturalne i kompetencyjne służby milicyjnej. Już na początku 1949 roku właściwe terytorialnie urzędy bezpieczeństwa przejęły od milicji jej służby zaopatrzenia. Następnie zlikwidowano plutony i kompanie operacyjne, które w latach 1945–1948 przeznaczone były do prowadzenia czynnej walki z przeciwnikami nowej władzy oraz aparat polityczno-wychowawczy MO. W czerwcu 1949 roku pion śledczy MO zobowiązano do przekazania Departamentowi II MBP i jego odpowiednikom terenowym działu tzw. techniki kryminalistycznej (m.in. ekspertyzy pisma, daktyloskopijne, broni wraz z archiwami) oraz zgromadzone kartoteki i zbiory danych. Do pionu bezpieczeństwa mieli też zostać Powrócił wówczas do pracy w KG MO w Warszawie jako szef służby śledczej. W styczniu 1954 r. ukarany przez Centralną Komisję Kontroli Partyjnej PZPR naganą z ostrzeżeniem i zdjęty ze stanowiska szefa Oddziału Śledczego KG MO za dopuszczenie do stosowania niedozwolonych metod śledczych. Skuteli Bruno. [W:] Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Publ. internetowa: http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?idx=S&katalogId=2&subpageKatalogId=2&pageNo=1&nameId=18228&osobaId=33625& (dostęp 18. IV 2013 r.); A.G. Kister: Pretorianie…, s. 44, 121–122. 15 Zygmunt Kempa ur. w 1899 roku w Łęczycy. W czerwcu 1946 r. objął stanowisko komendanta Komendy Miejskiej MO w Łodzi. Mianowany komendantem KW MO w Katowicach rozkazem z dnia 10. IX 1946 r. Funkcję pełnił do 13. II 1948 r., kiedy został zwolniony z MO. W raporcie Wydziału Specjalnego KG MO z 23. VIII 1947 r. znalazła się informacja o tym, że mjr Kempa brał udział w biciu przesłuchiwanego Zygmunta Kani, który zmarł na skutek obrażeń, oraz samowolnie dysponował pieniędzmi znalezionymi w czasie rewizji, które przekazał na cele gospodarcze komendy MO w Łodzi. Kempa Zygmunt. [W:] Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Publ. internetowa: http://katalog. bip.ipn.gov.pl/showDetails.do lastName=kempa&idx=&katalogId=2&subpageKatalogId=2&pageNo=1&osobaId=31844& (dostęp 18. IV 2013 r.). 16 Czesław Kurpias ur. w 1920 r. w Puławach. Pracę w MO rozpoczął w 1944 r. w Rzeszowie jako szeregowy funkcjonariusz. Przeniesiony najpierw do Krakowa, następnie, w czerwcu 1945 r. do Poznania jako zastępca komendanta wojewódzkiego MO. 5. XII 1947 r. mianowany rozkazem na stanowisko zastępcy komendanta wojewódzkiego MO w Katowicach, od 1. XI 1949 r. komendant KW MO w Katowicach. Od 15. IX 1950 r. do 14 XII 1954 r. komendant Centrum Wyszkolenia (dalej: CW) MO w Słupsku. Następnie w MSW, czasowo pełnił kierownicze funkcje w pionie SB (jako zastępca dyrektora Biura „B” MSW i zastępca dyrektora Biura „C” MSW). Od kwietnia 1975 r. pełnomocnik ministra spraw wewnętrznych do spraw organizacji jednostek Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa województwa lubelskiego. Kurpias Czesław. [W:] Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Publ. internetowa, adres: http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=kurpias&idx=&katalogId=2&subpageKatalogId=2&pageNo=1&osobaId=34416& (dostęp 18 IV 2013 r.). 17 P. Majer: Milicja Obywatelska…, s. 243.

142

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

przeniesieni funkcjonariusze przekazywanych komórek organizacyjnych18. Istniejące na poziomie komend wojewódzkich MO Wydziały Specjalne (przeznaczone do kontroli wewnętrznej funkcjonariuszy) funkcjonalnie zostały podporządkowane Samodzielnemu Wydziałowi ds. Funkcjonariuszy MBP (jednak 1 lipca 1950 roku powołano przy KG MO Oddział Specjalny określany też jako Oddział VI ze swymi odpowiednikami na niższych szczeblach). W lipcu 1952 roku Departament Kadr MBP podporządkował sobie służbowo ogniwa kadrowe MO19. Kolejną poważną reorganizację MO zapowiadał wydany 21 kwietnia 1952 roku rozkaz organizacyjny MBP, nakazujący komendantowi Głównemu MO wydzielenie z dniem 1 maja dwóch pionów: śledczego i do walki z przestępstwami gospodarczymi z jednolitej dotychczas służby kryminalnej. Utworzono wówczas Wydziały III na szczeblu komend wojewódzkich (w powiatach i miastach referaty lub sekcje) zajmujące się zadaniami zwalczania przestępczości stricte kryminalnej, Wydziały IV (w powiatach i  miastach referaty lub sekcje) przeznaczone do zwalczania przestępstw gospodarczych (w rozumieniu ówczesnym, czyli np. również „ochrony chłopa przed wyzyskiem kułaka”) oraz Wydziały Śledcze20. Po przekształceniach organizacyjnych w  czerwcu 1952 roku struktura ta podlegała nieznacznym już przemianom21 do czerwca 1954 roku, kiedy zaczęto ją transformować, jeszcze przed usamodzielnieniem od pionu bezpieczeństwa (które ostatecznie nastąpiło w grudniu tego roku).

Tamże, s. 244–245. Dla potrzeb procesowych jednostki MO zachowały sprzęt związany z zabezpieczaniem śladów na miejscu przestępstwa i pracownie fotograficzne. Natomiast ekspertyzami i badaniami laboratoryjnymi zajmowały się od tej pory instytucje zewnętrzne. W zarządzeniu (wydanym na podstawie okólnika MBP) Komendant Wojewódzki MO precyzował zasady zwracania się o ekspertyzy i przeprowadzenie badań laboratoryjnych. Jednostki MO w sprawach dotyczących przestępstw przeciwko życiu, wystąpień bandyckich, kradzieży i włamań do obiektów państwowych i spółdzielczych, fałszerstw i oszustw na szkodę państwa, zniewag urzędników i działaczy społecznych oraz innych sprawach o szczególnej wadze miały się zwracać do Centralnego Laboratorium Ekspertyzy MBP, w innych zaś przypadkach do Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie. Sądy i inne instytucje państwowe zobowiązane były do wykorzystywania biegłych z Krakowa, wyjątkowo mogły zwrócić się do laboratorium MBP. Natomiast korespondencję z Centralnym Laboratorium Ekspertyz jednostki MO miały prowadzić wyłącznie za pośrednictwem Wydziału II Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach (dalej: WUBP Katowice). Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach (dalej: AIPN Ka), zespół Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej w Katowicach (dalej: KW MO Katowice), sygn. 33/625 t. 1, Zarządzenia KW MO 1947. Zarządzenie nr 12/50 w sprawie uregulowania pracy w dziedzinie ekspertyzy wydane przez komendanta wojewódzkiego MO, Katowice 20. IX 1950, b.p. 19 P. Majer: Milicja Obywatelska…, s. 247, 258. 20 Tamże, s. 263–264. W 1951 r. Wydział Śledczy (III) KW MO Katowice składał się z następujących jednostek: Gabinet Naczelnika Wydziału, Sekretariat Naczelnika Wydziału, Sekcja I Walka z bandytyzmem, Sekcja II Walka z kradzieżami i włamaniami, Sekcja III Walka z oszustwami i fałszerstwami, Sekcja IV Walka z handlem obcą walutą i przemytem, Sekcja V Walka ze spekulacją i szkodnictwem gospodarczym, Sekcja VI Ewidencja i statystyka, Sekcja VII Śledcza, Areszt. AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/588 t. 3, Protokoły zdawczo-odbiorcze z jednostek terenowych oraz z Wydziałów KW MO Katowice 1951, Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału III KW MO Katowice. Katowice 16. VI 1951, b.p 21 W 1953 r. rozkazem organizacyjnym nr 077/M/53 komendanta wojewódzkiego MO zlikwidowano utworzoną rok wcześniej Samodzielną Sekcję Ewidencji i Statystyki. AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły Zdawczo odbiorcze KW MO 1954 oraz Biura Ewidencji Ludności i Dowodów Osobistych (dalej: EL i DO) 1953, Etat nr 078/2 z 21. IV 1952 Samodzielna Sekcja Ewidencji i Statystyki w KW MO Katowice, b.p. 18

143

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

W lipcu 1954 roku Komenda Wojewódzka MO Stalinogród (Katowice) zorganizowana była następująco22: –– Gabinet komendanta wojewódzkiego MO, –– Gabinet zastępcy komendanta wojewódzkiego MO, –– Gabinet inspektora Komendy Wojewódzkiej MO, –– Wydział I Ogólno-Organizacyjny (w lipcu 1954 roku planowano jego reorganizację i  wydzielenie Wydziału Administracyjno-Gospodarczego oraz Inspektoratu Zaopatrzenia): –– Kancelaria Główna, –– Sekcja I (Organizacyjna), –– Sekcja Statystyki, –– Komendantura Gmachu, –– Referat Skarg i Zażaleń, –– Wydział II (służba zewnętrzna): –– Kancelaria Wydziału, –– Sekcje I (ochrona obiektów, kontrole posterunków), II, III, IV (przestępczość nieletnich), –– Wydział III (kryminalny): –– Kancelaria Wydziału, –– Sekcja I (walki z bandytyzmem), –– Sekcja II (walki z kradzieżami i włamaniami), –– Wydział IV (przestępczość gospodarcza): –– Kancelaria Wydziału, –– Sekcja I (przemysł), –– Sekcja II (handel), –– Sekcja III (rolnictwo), –– Sekcja IV (finanse), –– Wydział Śledczy: –– Kancelaria Wydziału, –– Sekcja I (śledcza), 22

Strukturę organizacyjną KW MO w latach 1952–1954 odtworzono na podstawie dokumentów: Protokół zdawczo-odbiorczy Komendy MO województwa stalinogrodzkiego, Stalinogród 19. VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału Ogólno-Organizacyjnego Komendy Wojewódzkiej MO w  Stalinogrodzie, Stalinogród 14. VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału II KW MO Stalinogród (wraz z załącznikami), Stalinogród 14. VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału III KW MO w Stalinogrodzie (z załącznikami), Stalinogród 14. VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału IV KW MO w Stalinogrodzie (z załącznikami), Stalinogród lipiec 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału Śledczego KW MO w Stalinogrodzie (z załącznikami), Stalinogród 14. VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału Szkoleniowego KW MO Stalinogrodzie (z załącznikami), Stalinogród 14. VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału Kadr (z załącznikami), Stalinogród 14. VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Wydziału IX KW MO w Stalinogrodzie, Stalinogród 13 VII 1954; Protokół zdawczo-odbiorczy Kierownictwa WBEL i DO i Wydziału VIII KW MO w Stalinogrodzie, Stalinogród 14. VII 1954; Etat nr 073/6 z 21. IV 1952 Wydział III Służby Kryminalnej (unieważniony rozkazem organizacyjnym Komendanta Głównego MO nr 015/M z 30 VI 1954 r.); Etat nr 074/2 z 21. IV 1952 Wydział IV Walki z  Przestępstwami Gospodarczymi (unieważniony rozkazem organizacyjnym Komendanta Głównego MO nr 015/M z 30 VI 1954 r.); Etat nr 076/3 z 21. IV 1952 Wydział Śledczy (unieważniony rozkazem organizacyjnym Komendanta Głównego MO nr 015/M z 30. VI 1954 r.). Wszystkie dokumenty z jednostki: AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczoodbiorcze KW MO 1954 oraz Wydziału Biura EL i DO 1953, b.p.

144

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

–– Sekcja II (nadzoru nad śledztwami): –– Areszty Wydziału Śledczego, –– Pracownia Fotograficzna, –– Wydział Kadr: –– Kancelaria Wydziału, –– Sekcje I–III, Referat wojskowy, –– Wydział Szkoleniowy: –– Kancelaria Wydziału, –– Sekcje I–II, –– Wojewódzkie Biuro Ewidencji Ludności i Wydział VIII: –– Kancelaria Wydziału VIII, –– Kancelaria Wojewódzkiego Biura Ewidencji Ludności i Dowodów Osobistych, –– Inspektorat Wojewódzkiego Biura Ewidencji Ludności i Dowodów Osobistych: –– Sekcja Zleceń Specjalnych, –– Sekcja Kontroli Ruchu Ludności, –– Sekcja Statystyki Ludnościowej, –– Referat Doskonalenia Kwalifikacji Zawodowych, –– Wydział IX: –– Kancelaria Wydziału, –– Sekcja Organizacji Paszportyzacji, –– Sekcja Zleceń Specjalnych, –– Sekcja d/s Administracyjnych, –– Referat Ewidencji Dowodów Osobistych, –– Referat Odwołań, –– Kartoteka Dokumentów (rozkazem organizacyjnym KW MO w Stalinogrodzie z dnia 6 lipca 1954 roku powołano Wojewódzkie Biuro Ewidencji Ludności i Dowodów Osobistych, w skład którego miały wejść agendy likwidowanych Wydziałów VIII i IX23): 23







Wydziały VIII i IX oraz WBEL i DO poddawane były stałym reorganizacjom. W Wydziale VIII na początku 1953 r. funkcjonowały następujące jednostki organizacyjne: Sekcja Spraw Administracyjnych, Sekcja Statystyki Ludności, Sekcja Kontroli Ruchu Ludności. W tym czasie Wydział IX posiadał następujące komórki: Sekcja Organizacji Paszportyzacji, Sekcja Zleceń Specjalnych, Referat Materiałów Technicznych, Referat Ewidencji Dowodów Osobistych, Referat Odwołań. Tymczasowa organizacja Wojewódzkiego Biura Dowodów Osobistych i Ewidencji Ludności, pochodząca prawdopodobnie z 1950 lub 1951 roku, obejmowała następujące jednostki organizacyjne: Kierownictwo WBEL i DO, Inspektorat, Wydział Dowodów Osobistych (sekcja organizacji paszportowych, sekcja kontroli specjalnej, referat materiałów technicznych, referat ewidencji dowodów osobistych, referat odwołań), Wydział Ewidencji Ludności (sekcja spraw administracyjnych, sekcja kontroli ruchu ludności, sekcja ewidencji wojskowej, sekcja statystyki ludnościowej, referat doskonalenia kwalifikacji zawodowych), zreorganizowane w 1954 r. Biuro (potem sekcja) Ewidencji Ludności i Dowodów Osobistych składało się z następujących komórek: Kierownictwo, Sekretariat, Referat dowodów osobistych, Referat ewidencji ludności, Referat ewidencji ludności i kartoteki (?). Struktury te opracowano na podstawie dokumentów: Załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego Wydziału VIII Sekcja Statystyki Ludności spisany dnia 6. I 1953, Katowice 6. I 1953; Protokół zdawczo-odbiorczy sekcji Spraw Administracyjnych Wydziału VIII KW MO Katowice, Katowice 6. I 1953; Załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego sekcji Kontroli Ruchu Ludności, Katowice 6. I 1953; Załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego Wydziału IX-tego WBEL i DO, Katowice 9. I 1953; Etat tymczasowy nr 090/51 Wojewódzkiego Biura Dowodów Osobistych i Ewidencji Ludności Typ I (KW MO Katowice), brak daty; Etat nr 090/63 (następnie 81/29) Biura (następnie sekcji) Ewidencji Ludności

145

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

–– Inspektorat Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej, –– Samodzielna Sekcja Rejestracji Cudzoziemców, –– Samodzielna Sekcja Finansowa. Na czele aparatu MO stali komendanci wojewódzcy. Po mjr. Kurpiasie, który kierował KW MO w Katowicach do 15 września 1950 roku, funkcję tę objął mjr Zygmunt Woszkowski, zagłębiowski komunista, w czasie wojny działający w strukturach V Obwodu PPR (śląsko-zagłębiowskiego). Po wojnie rozpoczął on karierę w aparacie represji. Woszkowski stanowisko komendanta wojewódzkiego piastował od 16 września 1950 roku do 14 lipca 1954 roku24. Jego następcą został ppłk Stanisław Żmudziński, komendant wojewódzki MO w Katowicach w okresie od 15 lipca 1954 roku do 31 stycznia 1957 roku25.

Struktury miejskie i powiatowe podległe KW MO Katowice/Stalinogród 1949–1954 Pierwsza, w pełni jednolita struktura organizacyjna jednostek terytorialnych MO została ustalona dopiero rozkazem nr 22 Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z 19 kwietnia 1947 roku. Utrzymano wprowadzony już w 1944 roku podział na ogniwa szczebla wojewódzkiego i powiatowego, dokonano opisu organizacyjno-etatowego jednostek wszystkich szczebli, poczynając od KG MO, poprzez komendy wojewódzkie, miejskie i powiatowe, po komisariaty i posterunki. Wszystkie zostały podzielone na kategorie, różniące się istotnie liczbą przyznanych etatów26. Specyfiką województwa śląskiego były rozległe obszary zurbanizowane, w związku z czym powstało na jego terenie relatywnie dużo miejskich jednostek MO. Były to komendy miejskie II stopnia, dysponujące teoretycznie 66 etatami (podczas gdy komendy miejskie I stopnia miały po 137 etatów). Etat 079/4 z 6 kwietnia 1950 roku dekretował organizację komend miast typu II w Bytomiu, Chorzowie, Gliwii Dowodów Osobistych KW MO Stalinogród (rozkaz KG MO nr 26/54), brak daty. Wszystkie dokumenty z jednostki: AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczo-odbiorcze KW MO 1954 oraz WBEL i DO 1953, b.p. 24 Zygmunt Woszkowski ur. w 1917 r. w Jaworznie, działacz komunistyczny od 1932 r. W czasie okupacji w PPR i GL w Zagłębiu Dąbrowskim. Pod koniec 1944 roku został aresztowany przez Niemców. Od lipca 1945 r. funkcjonariusz MO. Służbę odbywał w  Chorzowie i w Sosnowcu, gdzie w 1947 r. został komendantem MO. 12. III 1948 r. mianowano go zastępca komendanta wojewódzkiego MO w Bydgoszczy, w maju 1949 r. został zastępcą szefa WU BP w Olsztynie, a 1. X 1950 r. mianowano go komendantem wojewódzkim MO w Katowicach. Na stanowisku pozostawał do momentu zwolnienia ze służby 15. VI 1954 r. H. Rechowicz: Polska Partia Robotnicza na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Katowice 1978, s. 467; Twarze olsztyńskiej bezpieki. Publikacja internetowa: http://arch. ipn.gov.pl/ftp/pdf/twarze.olsztynskiej.bezpieki-panele.pdf (dostęp 18. IV 2013 r.). 25 Stanisław Żmudziński ur. w 1924 r. w Mieściskach pow. Szamotuły. Pracę w MO rozpoczął w 1945 r. w Poznaniu. Skierowany na przeszkolenie do Centrum Wyszkolenia MO w Słupsku, w czerwcu 1947 r. został zastępcą komendanta wojewódzkiego MO w Krakowie. Od 20. III 1949 r. zastępca komendanta MO w Katowicach ds. polityczno-wychowawczych, w styczniu 1950 r. skierowany do Opola, gdzie początkowo został zastępcą komendanta wojewódzkiego MO, od czerwca 1950 r. p.o. komendanta wojewódzkiego MO, a od czerwca 1951 r. komendantem. W latach 1953–1954 komendant wojewódzki MO w Zielonej Górze. Mianowany komendantem wojewódzkim MO w Katowicach 15. VII 1954 r., funkcję tę pełnił do 31. I 1957 r., następnie komendant wojewódzki MO w Krakowie (1957–1961) i we Wrocławiu (1962–1965). Żmudziński Stanisław. [W:] Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Publ. internetowa: http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.dolastName=Żmudziński&idx=&katalogId=2&subpageKatalogId=2&pageNo=1&osobaId=61700& (dostęp 18. IV 2013 r.). 26 P. Majer: Milicja Obywatelska…, s. 134–135.

146

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

cach, Katowicach, Sosnowcu i Zabrzu, przy czym rzeczywista liczba etatów wynosiła 71 dla katowickiej i 70 dla pozostałych komend (po likwidacji wydziału śledczego w 1952 roku odpowiednio 43 i 38 etatów). Zorganizowane zostały według następującego wzoru: –– Kierownictwo, –– Sekcja I Ogólna, –– Sekcja II Służby Zewnętrznej:  referat Organizacji Służby i Nadzoru Administracyjnego,  referat Bezpieczeństwa na drogach, kolejach i wodach,  referat Walki z nierządem i opieki nad nieletnimi, –– Sekcja III Służby Kryminalnej (zlikwidowana w 1952 roku):  referat Walki z bandytyzmem,  referat Walki z kradzieżami,  referat Walki z fałszerstwem i oszustwami,  referat Walki z  przemytem, handlem narkotykami oraz przestępstwami dewizowymi,  referat Walki z  przestępstwami urzędników i  podatkowymi, spekulacją i podpaleniami,  referat Statystyki Kryminalnej,  referat Śledczy, –– Referat Szkoleniowo-Polityczny (samodzielny), –– Referat ds. Rejestracji Cudzoziemców (samodzielny), –– Aparat Ochotniczej Rezerwy MO (dalej: ORMO)27. Na temat organizacji komend miejskich w latach 1952–1954 istnieją tylko pośrednie dane, w postaci protokołów zdawczo-odbiorczych, sporządzanych przez dotychczasowych komendantów jednostek z okazji zdawania służby następcy. Zmiana polegała przede wszystkim na likwidacji rozbudowanej służby kryminalnej. Oto struktura KM MO Katowice z 27 września 1952 roku: –– Gabinet Komendanta, –– Sekcja I (kancelaria), –– Sekcja II (służba zewnętrzna, prostytucja, nieletni):  referat I – ochrona obiektów,  referat II – ochrona bezpieczeństwa na drogach, kolejach i wodach,  referat III – walka z prostytucją, –– Sekcja III:  referat I – walka z bandytyzmem,  referat II – walka z kradzieżami, –– Sekcja IV (przemysł, handel, finanse):  pion handlowy,  pion finansowy,  pion przemysłowy, –– Sekcja Śledcza, 27

AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczo-odbiorcze KW MO 1954 oraz Wydziału Biura EL i DO 1953. Etat 079/4 z 6. IV 1950 roku, b.p.; P. Majer: Milicja Obywatelska…, s. 135.

147

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

–– Referat Szkoleniowo-Polityczny – samodzielny, –– Referat ESP (Ewidencji i Statystyki) – samodzielny, –– Miejski Inspektorat ORMO, –– Miejskie Biuro Ewidencji Ludności i Dowodów Osobistych28. Podstawowymi jednostkami podziału terytorialnego drugiego stopnia, obok komend miejskich, były komendy powiatowe. Podzielono je na trzy kategorie, zróżnicowane pod względem etatów. Do pierwszej kategorii zaliczała się m.in. Komenda Powiatowa w Katowicach. Dysponowała w 1950 roku 47 etatami. Jej struktura w owym czasie przedstawiała się następująco: –– Kierownictwo, –– Kancelaria, –– Sekcja Służby Zewnętrznej (kierownik, maszynistka, referenci: referent ds. organizacji służby, referent ds. bezpieczeństwa na drogach, kolejach i  wodach, referent d/s walki z nierządem i przestępczością nieletnich, referent ds. ochrony obiektów i walki z pożarami), –– Sekcja Służby Kryminalnej (kierownik, st. referent, kancelista, oskarżyciel publiczny, maszynistka), –– Referat Operacyjny (kierownik, starsi wywiadowcy, wywiadowcy), –– Referat Śledczy (kierownik, starsi wywiadowcy, wywiadowcy), –– Areszt29. Komenda powiatowa typu II (np. KP Rybnik) miała mniejszą liczbę etatów (32) i uproszczoną strukturę: –– Kierownictwo, –– Kancelaria, –– Referat Służby Zewnętrznej, –– Referat Służby Kryminalnej30. Nieznacznie mniej etatów (29) i podobną organizację posiadały komendy powiatowe typu III, np. KP MO w Pszczynie31. Zmiany w organizacji komend powiatowych w 1952 roku dotyczyły reorganizacji służby kryminalnej, przy jednoczesnej rozbudowie innych struktur organizacyjnych. 31 października 1952 roku KP MO w Gliwicach składała się z następujących komórek: –– Gabinet Komendanta Powiatowego MO, –– Inspektor ORMO, –– Referat I Ogólny, Kancelaria, –– Referat II Służba Zewnętrzna, AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. IPN Ka 33/588 t. 5, Protokoły zdawczo-odbiorcze z jednostek terenowych oraz wydziałów KW MO Katowice 1952 r. Protokół zdawczo-odbiorczy Komendy MO m. Katowice, Katowice 27. IX 1952, b.p. 29 AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczo–odbiorcze KW MO 1954 oraz Wydziału Biura EL i DO 1953, Etat 084/5 z 6. IV 1950 r., b.p. 30 Tamże. Etat 084/6 z 6. IV 1950 r., b.p. 31 Tamże. Etat 084/7 z 6. IV 1950 r., b.p. 28

148

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

–– Referat III Brygada Śledcza, –– Referat IV Brygada Operacyjna, –– Referat Szkoleniowy, –– Referat ESP (Ewidencji i Statystyki), –– Powiatowe Biuro Ewidencji Ludności i Dowodów Osobistych32. Na najniższym – trzecim – stopniu podziału terytorialnego znajdowały się komisariaty i posterunki MO, nieposiadające na ogół rozbudowanych struktur organizacyjnych i dysponujące ograniczoną obsadą funkcjonariuszy33. W omawianym okresie kilkakrotnie zmieniła się liczba jednostek organizacyjnych podległych KW MO w Katowicach – w związku ze zmianami podziału terytorialnego kraju i kolejnymi reorganizacjami w ramach komend powiatowych i miejskich. Po utworzeniu w 1950 roku województwa opolskiego, głównie z terenów znajdujących się w dotychczasowym województwie śląskim (od tej pory katowickim), w  nowo utworzonym województwie utworzono komendę wojewódzką MO. KW MO Katowice, na podstawie rozkazu organizacyjnego KG MO nr 7/50 z 27 lipca 1950 roku, przekazała jej 11 komend powiatowych MO (w Głubczycach, Grodkowie, Kluczborku, Koźlu, Niemodlinie, Nysie, Oleśnie, Opolu, Prudniku, Raciborzu, Strzelcach Opolskich)34. Jednocześnie, na skutek włączenia do województwa katowickiego powiatu częstochowskiego, z KW MO Kielce przejęto Komendę Miasta i Komendę Powiatową w Częstochowie. Ponieważ do województwa katowickiego włączono też z województwa krakowskiego część powiatu bialskiego (do powiatu bielskiego) i olkuskiego (do powiatu zawierciańskiego), należało podporządkować KW MO Katowice placówki MO, które się tam znajdowały35. W związku ze zmianami administracyjnymi, jakie nastąpiły w 1951 roku zlikwidowano dwie komendy powiatowe: w Katowicach i Bytomiu. Teren dawnego powiatu katowickiego objęto siecią samodzielnych komisariatów MO, podlegających bezpośrednio Komendzie Wojewódzkiej. Zorganizowano je w Mysłowicach, Nowym Bytomiu, Rudzie Śląskiej, Siemianowicach, Świętochłowicach i Szopienicach. NieAIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. IPN Ka 33/588 t. 5, Protokoły zdawczo-odbiorcze z jednostek terenowych oraz wydziałów KW MO Katowice 1952 r. Protokół zdawczo-odbiorczy powiatu gliwickiego, Gliwice 31. X 1952, b.p. 33 Należy jednak uwzględnić fakt, że komisariaty działające na terenach miejskich były jednostkami o dużej obsadzie etatowej, z wyraźnie określoną strukturą organizacyjną. W 1950 r. komisariaty typu VII (n.p. w Mysłowicach, Świętochłowicach czy Siemianowicach) miały po 51 etatów, zorganizowano w nich referat Służby Kryminalnej i 3 drużyny służbowe. Referat Służby Kryminalnej i jedna drużyna miejska działały w mniejszych komisariatach typu VIII (w Rudzie Śl., Szopienicach, Wirku), posiadających 20 etatów. AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczo-odbiorcze KW MO 1954 oraz Wydziału Biura EL i DO 1953, Etat 083/10 z 6. IV 1950 r., b.p; tamże, Etat nr 083/11 z 6. IV 1950 r., b.p. 34 AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. IPN Ka 33/612. Sprawozdania z Wydziału Ogólno-Organizacyjnego KW MO za lata 1950–1954, Zarządzenie nr 7/50 Komendanta Wojewódzkiego MO w Katowicach z dnia 29. VII 1950, Katowice 29. VII 1950 r., b.p. Komenda Wojewódzka w Opolu, wyodrębniona 27. VII 1950 r., organizowana była do 31. XII 1950 r., przejęła etaty i dokumentację z opolskiej części dotychczasowego województwa śląskiego. 35 AIPN Ka, IPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/629 t. 1, Rozkazy organizacyjne KW MO 1951, Rozkaz organizacyjny KG MO nr 2/M/51 z 29. I 1951 r., b.p. Na podstawie tego rozkazu komendant KP MO Bielsko miał przejąć komisariat MO w Białej i kilka posterunków, natomiast komendant KP Zawiercie przejął posterunek Kroczyce z powiatu olkuskiego, miał też dokonać nowej dyslokacji jednostek w przejętej z województwa krakowskiego części powiatu olkuskiego. 32

149

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

które placówki niższego szczebla (komisariaty, posterunki) włączono do komend miejskich w Bytomiu i w Zabrzu oraz komend powiatowych w Tarnowskich Górach i Gliwicach. Jednocześnie z  Komendy Powiatowej w Będzinie wydzielono Samodzielny Komisariat MO w Czeladzi36. W 1952 roku w związku z wyodrębnieniem z terenów powiatu częstochowskiego powiatu kłobuckiego dostosowano do tej zmiany dyslokację jednostek MO37. Od tej pory stan jednostek MO podporządkowanych bezpośrednio KW MO nie uległ już zmianom do 1954 roku, reorganizowano natomiast stale sieć ogniw najniższego szczebla. Struktura jednostek podległych KW MO w Stalinogrodzie (Katowicach) w połowie 1954 roku przedstawiała się następująco38: –– Komenda Miejska MO w  Bytomiu (podlegały jej: komisariaty I–III w Bytomiu, komisariat w Bobrku i posterunki w Miechowicach, Chruszczowie i Łagiewnikach). –– Komenda Miejska MO w Chorzowie ( podlegały jej: komisariaty I–III w Chorzowie i posterunek kolejowy), –– Komenda Miejska MO w Częstochowie (podlegały jej: komisariaty I–IV, posterunek w Mirowie i posterunek kolejowy) –– Komenda Miejska MO w Gliwicach (podlegały jej: komisariaty I–III i posterunek kolejowy), –– Komenda Miejska MO w Sosnowcu (podlegały jej: komisariaty I–III, posterunek w Niwce i posterunek kolejowy), –– Komenda Miejska MO w Stalinogrodzie (podlegały jej: komisariaty I–IV, komisariat kolejowy, posterunki w Piotrowicach, Panewnikach i Wełnowcu), –– Komenda Miejska MO w  Zabrzu (podlegały jej: komisariaty I–III w  Zabrzu i Mikulczycach, posterunki w Zabrzu – Biskupicach, Kończycach, Makoszowach, Pawłowie, Rokitnicy i posterunek kolejowy w Zabrzu), –– Komenda Powiatowa MO w  Będzinie (podlegały jej: komisariaty w  Będzinie i Dąbrowie Górniczej, posterunki w Bobrownikach, Gołonogu, Grodźcu, Kazimierzu, Łagiszy, Łosieniu, Sączowie, Strzemieszycach, Zagórzu, Ząbkowicach), –– Komenda Powiatowa MO w Bielsku-Białej (podlegały jej: komisariaty w BielskuBiałej i Czechowicach–Dziedzicach, posterunki w Bestwinie, Bielsku-Białej, Bystrej – Wilkowicach, Grodźcu, Jasienicy, Międzyrzeczu, Mikuszowicach, Rudzicy, Starym Bielsku, Zabrzegu), AIPN Ka, IPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/629 t. 1, Rozkazy organizacyjne KW MO za rok 1951, b.p., Rozkaz organizacyjny nr 8 WM/51, Katowice 26. X 1951 r., b.p. 37 AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczo-odbiorcze KW MO 1954 roku oraz Wydziału Biura EL i DO 1953 roku, Wyciąg z dyslokacji jednostek MO pow. Częstochowskiego, b.d., dokument opracowany na podstawie rozkazu organizacyjnego KG MO nr 29/M z 9. VIII 1952 r., b.p. 38 Strukturę terytorialną jednostek podległych KW MO Katowice w 1954 r. odtworzono na podstawie dokumentów: Dokument bez daty, w tytule KW MO Stalinogród (wcześniej Katowice), z nanoszonymi od 1951 r. zmianami w dyslokacji, wraz z podaniem źródła zmian; Wyciąg z dyslokacji jednostek MO pow. Częstochowskiego, b.d., dokument opracowany na podstawie rozkazu organizacyjnego KG MO nr 29/M z 9. VIII 1952 r.; Protokół ustalenia rejonów służbowych i dyslokacji jednostek MO, które wchodzą w skład powiatu częstochowskiego..., Katowice 14. IX 1952 r.; Protokół. Komisyjne ustalenie rejonów służbowych i dyslokacji jednostek MO które wchodzą w skład powiatu kłobuckiego w dostosowaniu do nowego podziału administracyjnego..., Katowice 14. IX 1952 r. Wszystkie dokumenty z jednostki: AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczo-odbiorcze KW MO 1954 roku oraz Wydziału Biura EL i DO 1953 roku, b.p. 36

150

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

–– Komenda Powiatowa MO w  Cieszynie (podlegały jej: komisariat w  Cieszynie, posterunki w  Brennej, Chybiu, Dębowcu, Goleszowie, Istebnej, Ogrodzonej, Pastwiskach, Pogwizdowie, Puńcowie, Skoczowie, Strumieniu, Ustroniu, Wiśle, Zebrzydowicach), –– Komenda Powiatowa MO w Częstochowie (podlegały jej: posterunki w Gnaszynie Dolnym, Grabówce, Hutkach, Janowie, Kamienicy Polskiej, Konopiskach, Lubojni, Mstowie, Mokrzeszu, Mykanowie, Olsztynie, Ostrowach, Poczesnej, Przyrowie, Rędzinach, Wrzosowej, Zrębicach, Żurawiu), –– Komenda Powiatowa MO w Gliwicach (podlegały jej: posterunki w Bojkowie, Kamieńcu, Łabędach, Łubiach, Ostropie, Pławniowicach, Pyskowicach, Rudzińcu, Sośnicowicach, Toszku, Wielowsi), –– Komenda Powiatowa MO w Kłobucku (podlegały jej: posterunki w Kłobucku, Staro – Krzepicach, Krzepicach, Kamyku, Lipiu, Parzymiechach, Ługach – Radłach, Miedznie, Opatowie, Ostrowach, Pankach, Popowie, Przystajni, Truskolasach, Walenczowie, Wąsoszu Górnym, Węglowicach, Wręczycy Wielkiej), –– Komenda Powiatowa MO w Lublińcu (podlegały jej: posterunki w Boronowie, Ciasnej, Dobrodzieniu, Kaletach, Kochcicach, Koszęcinie, Lisowie, Lublińcu, Lubszy, Łagiewnikach, Pawonkowie, Sadowie, Sierakowie, Woźnikach), –– Komenda Powiatowa MO w  Pszczynie (podlegały jej: komisariaty w  Pszczynie i Tychach, posterunki w Bieruniu Starym, Bojszowach, Chełmie, Gardawicach, Goczałkowicach, Golasowicach, Imielinie, Kobiórze, Kosztowach, Lędzinach, Łaziskach Górnych, Miedźnej, Mikołowie, Murckach, Orzeszu, Pawłowicach, Podlesiu, Suszcu, Śmiłowicach, Urbanowicach, Wesołej, Wiśle Wielkiej, Wyrach), –– Komenda Powiatowa MO w  Rybniku (podlegały jej: komisariat w  Rybniku, posterunki w  Bełku, Boguszowicach, Chwałowicach, Czerwionce, Dębieńsku, Godowie, Gorzycach, Jankowicach Rybnickich, Jastrzębiu Dolnym, Knurowie, Lubomii, Marklowicach, Niedobczycach, Pszowie, Przyszowie, Radlinie, Rogowie, Rydułtowach, Suminie, Wielopolu, Wodzisławiu Śl., Żorach), –– Komenda Powiatowa MO w  Tarnowskich Górach (podlegały jej: komisariaty w  Tarnowskich Górach i  Piekarach Śląskich, posterunki w  Bobrownikach, Boruszewicach, Brzezinach Śl., Brzozowicach – Kamieniu, Dąbrówce Wielkiej, Miasteczku Śl., Radzionkowie, Stolarzowicach, Strzybnicy, Świerklańcu, Tarnowicach Starych, Tworogu, Wieszowej, Zbrosławicach), –– Komenda Powiatowa MO w Zawierciu (podlegały jej: komisariat w Zawierciu, posterunki w Koziegłowach, Kroczycach, Kromołowie, Mierzęcicach, Mrzygłodzie, Myszkowie, Niegowej, Pińczycach, Poraju, Porębie, Sielcu Dużym, Siewierzu, Włodowicach, Żarkach), –– Samodzielny Komisariat MO w Czeladzi, –– Samodzielny Komisariat MO w  Mysłowicach (podlegał mu posterunek w Brzezince), –– Samodzielny Komisariat MO w Nowym Bytomiu z siedzibą w Wirku (podlegały mu posterunki w Bielszowicach, Halembie, Kochłowicach i Nowym Bytomiu), –– Samodzielny Komisariat MO w Rudzie Śląskiej (podlegały mu posterunki w Goduli i Orzegowie),

151

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

–– Samodzielny Komisariat MO w Siemianowicach Śląskich (podlegał mu posterunek w Michałkowicach), –– Samodzielny Komisariat MO w  Świętochłowicach (podlegały mu posterunki w Chropaczowie i Lipinach), –– Samodzielny Komisariat MO w  Szopienicach (podlegały mu posterunki w Dąbrówce Małej i Janowie). Oprócz struktur terytorialnych podporządkowanych KW MO Katowice/Stalinogród istniała też sieć jednostek zajmujących się ochroną porządku i bezpieczeństwa w obiektach kolejowych. W  jej skład w latach 1953–1954 wchodziły następujące eksterytorialne komisariaty kolejowe, również z terenu województwa opolskiego: Bielsko, Bytom, Chorzów, Dziedzice, Gliwice, Kędzierzyn, Kluczbork, Łazy, Mysłowice, Nysa, Opole, Racibórz, Rybnik, Sosnowiec Południowy, Stalinogród, Tarnowskie Góry, Zabrze, Zebrzydowice39. Trwający kilka lat okres względnej stabilizacji struktur organizacyjnych MO zakończył się w grudniu 1954 roku. Powodem była zasadnicza reorganizacja organów bezpieczeństwa państwa. 7 grudnia tego roku Rada Państwa wydała dekret, zgodny z ustaleniami przyjętymi wcześniej przez Biuro Polityczne Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, likwidujący MBP i wprowadzający nowe regulacje w zakresie organizacji instytucji odpowiedzialnych za sprawy wewnętrzne i organy bezpieczeństwa. W miejsce dotychczasowego urzędu Ministra Bezpieczeństwa Publicznego powołano Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, zawiadujący sprawami bezpieczeństwa państwa i urząd Ministra Spraw Wewnętrznych, odpowiedzialny za utrzymanie porządku i bezpieczeństwa wewnętrznego. Ministrowi SW podporządkowano MO, co oznaczało formalną likwidację związków milicji z organami bezpieczeństwa. Już jednak pod koniec 1956 roku odrębność urzędów bezpieczeństwa została zlikwidowana – jako Służbę Bezpieczeństwa włączono je w struktury Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na szczeblu centralnym i do Milicji Obywatelskiej na szczeblu lokalnym (wojewódzkim i powiatowym). Nastąpiło swoiste odwrócenie sytuacji – tym razem to komendant wojewódzki MO nominalnie sprawował zwierzchnictwo nad SB, faktycznie kierowaną przez „własnego” I  zastępcę komendanta wojewódzkiego ds. bezpieczeństwa (w województwie katowickim było dwóch, a od 1957 roku trzech zastępców komendanta wojewódzkiego ds. bezpieczeństwa)40. Związek organów bezpieczeństwa z  Milicją Obywatelską został zatem przywrócony, tyle że pion bezpieki miał w MO realną autonomię, odmiennie niż milicja w MBP w latach 1949–1954.

AIPN Ka, KW MO Katowice, sygn. 33/635, Protokoły zdawczo-odbiorcze KW MO 1954 roku oraz Wydziału Biura EL i DO 1953 roku. Dyslokacja komisariatów kolejowych Milicji Obywatelskiej, b.d., b.p. 40 W. Dubiański: Obsada stanowisk kierowniczych aparatu bezpieczeństwa województwa śląskiego/katowickiego, bielskiego i częstochowskiego. [W:] Kadra bezpieki..., s. 40–41. 39

152

Organizacja

struktur wojewódzkich i lokalnych

Milicji Obywatelskiej...

Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba,

Die Organisation der Woiwodschaftsstrukturen und lokalen Strukturen von Bürgermiliz in der Woiwodschaft Schlesien/Stalinogród/Kattowitz in den Jahren 1949–1954 Zusammenfassung Im Text wurde die Entstehungs- und Entwicklungsgeschichte der Organisationsstrukturen von der Bürgermiliz in der Woiwodschaft Schlesien in den Jahren 1945–1954 beschrieben. Zunächst sollte die Bürgermiliz als ein den lokalen Selbstverwaltungsbehörden unterstelltes Ordungsorgan tätig sein. Sie wurde jedoch bereits zum Zeitpunkt ihrer Gründung durch das Polnische Komitee der Nationalen Befreiung unter die Zuständigkeit der Abteilung für die Öffentliche Sicherheit und anschließend unter die des Ministeriums für Öffentliche Sicherheit gestellt. In der Woiwodschaft Schlesien wurde die Bürgermiliz von einer speziellen Einsatzgruppe organisiert, die vom Hauptmann Stanisław Bartosz, einem ehemaligen Soldaten der Polnischen Volksarmee, geleitet wurde. Die Polnische Arbeiterpartei besetzte die wesentlichen Stellen in der Bürgermiliz der Woiwodschaft im Zuge der mehrmals stattgefundenen Säuberungen und Umorganisierungen mit ihren eigenen Mitgliedern, sodass diese Miliz gänzlich zu Diensten der Partei stand, indem sie freilich mit dem Woiwodschaftsamt für Öffentliche Sicherheit eng kooperierte. Aleksander Drozdowski, Adam Dziuba

The organization of the regional and local structures of the Citizens‘ Militia in the Voivodeship of Silesia/Katowice/Stalinogród in 1949–1954

Summary The text describes the history of the establishment and development of the organizational structures of the Citizens’ Militia (MO) in the Silesian Voivodeship in 1945–1954. At first, the Citizens’ Militia was to function as disciplinary body under the local authorities. However, at the time of its establishment by the Polish Committee of National Liberation, the control over it was gained by the Department of Public Safety, and then by the Ministry of Public Safety. Its establishing in Upper Silesia was undertaken by an operational unit commanded by the former soldier in the People’s Army, Captain Stanisław Bartosz. Polish Workers’ Party, through several purges and reorganizations, permeated the MO in the Voivodeship with its activists, which resulted in the Militia becoming its attached unit closely collaborating with the Regional Office of Public Security.

153

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Katarzyna Wilczok

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność” w otoczeniu społeczno-kulturowym regionu (1980–1981) Po podpisaniu porozumień sierpniowo-wrześniowych na terenie ówczesnego województwa katowickiego ukształtowało się pięć ośrodków regionalnych Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego (dalej: NSZZ) „Solidarność”, z których największą rolę odegrał Międzyzakładowy Komitet Robotniczy Jastrzębie oraz Międzyzakładowy Komitet Robotniczy/Założycielski (dalej: MKR/MKZ) z tymczasową siedzibą w Hucie Katowice, gdyż to do nich najliczniej zgłaszały swój akces zakłady pracy, nie tylko zresztą z terenu województwa. Ten ostatni, po przeniesieniu w końcu października 1980 roku do zaproponowanej przez władze siedziby w zabytkowej willi przy ul. Stalmacha 17 w Katowicach, przyjął nazwę Zarząd Regionalny NSZZ „Solidarność” w Katowicach1, chociaż w powszechnej świadomości społecznej bardziej utrwaliło się określenie MKZ Katowice (dlatego też obu nazw będę używała wymiennie). Zmiana siedziby była krokiem niezbędnym z powodu rozrostu struktury. Do MKZ Katowice łącznie, w ciągu 11 miesięcy jego funkcjonowania, przystąpiło 1041 zakładowych ogniw założycielskich NSZZ „Solidarność” 2. Przez cały okres istnienia funkcję przewodniczącego pełnił Andrzej Rozpłochowski. Początkowo Zarząd liczył 9 członków, od maja 1981 roku – 14 (wraz z przewodniczącym)3. Ponadto 1

2

3

Po raz pierwszy pieczątka z taką nazwą w zachowanych dokumentach pojawia się 24. XI 1980 r. Archiwum Zarządu Śląsko–Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność” (dalej: AZŚ–D), sygn. Z 21, t. 144, Zaświadczenie wystawione dla Dyrekcji Liceum Ogólnokształcącego w Pilicy, Katowice 24. XI 1980 r. Najdokładniej czas przeniesienia siedziby Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego Katowice (dalej: MKZ Katowice) precyzują: Informacje. „Wolny Związkowiec” nr 17 z 5. XI 1980 r., s. 2; A. Rozpłochowski: Postawią ci szubienicę... NSZZ „Solidarność” MKZ Katowice 1980–1981. Wspomnienia. T. 1. Katowice 2011, s. 79 i n. Szerzej zob. J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność” śląsko–dąbrowska 1980–1981. Szkic do monografii i dokumenty własne. Katowice 2012, s. 43–103, 132. Podana liczba 1041 zakładowych ogniw NSZZ „Solidarność” to łączna, całkowita suma wszystkich, zarejestrowanych w  ciągu jedenastu miesięcy funkcjonowania MKZ Katowice NSZZ „Solidarność” komisji założycielskich/zakładowych, wśród których występowała duża fluktuacja – niektóre, zwłaszcza te spoza terenu województwa katowickiego, wraz z powstaniem własnych ośrodków regionalnych wyrejestrowywały się z Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego/Założycielskiego Katowice, inne natomiast – z terenu województwa, np. pierwotnie zarejestrowane w ośrodku siemianowickim, przechodziły do MKZ Katowice, ponadto proces powstawania zakładowych ogniw „Solidarności” trwał przynajmniej do połowy 1981 r. AZŚ–D, sygn. Z 47, Raport nr 2 Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej przy Zarządzie Regionalnym NSZZ „Solidarność” w Katowicach z 9. VI 1981 r., s. 1. Początkowy skład Zarządu był następujący: Jacek Jagiełka (wiceprzewodniczący), Bogdan Borkowski (wiceprzewodniczący), Kazimierz Świtoń (sekretarz), Jan Górny, Aleksander Karpierz, Zbigniew Kupisiewicz, Wiesław Tatko, Ryszard Wojtusik. Por. J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, Dokumenty: Uchwała Zarządu NSZZ „Solidarność” przy Hucie „Katowice” w sprawie apolityczności ruchu związkowego, Dąbrowa Górnicza 1. X 1980 r., s. 218. Poszerzony, wskutek zaleceń Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej, skład Zarządu tworzyli: J. Jagiełka (wiceprzewodniczący), J. Górny (wiceprzewodniczący), Marek Gabryś, Bogdan Hadyna, Eugeniusz Karasiński, R. Wojtusik (członkowie Prezydium), Teresa Baranowska, Marian Barczyk,

155

K atarzyna Wilczok

w 1981 roku zatrudniał ok. 22 pracowników na zasadach pracy społecznej4, tzn. oddelegowania z miejsca pracy do działalności związkowej. Pisząc na temat „Solidarności” lat 1980–1981 oczywistością jest to, że podejmowane przez nią działania wykraczały poza ramy związku zawodowego, jednocześnie podkreśla się jej dążenia niepodległościowe, jednak nieco na uboczu badań historycznych pozostają działania podejmowane w przestrzeni społeczno-kulturowej, a przecież to one kreowały ówczesną rzeczywistość w sposób „bieżący”. W okresie 11 miesięcy samodzielnego funkcjonowania (do drugiej tury I Walnego Zjazdu Delegatów Regionu Śląsko-Dąbrowskiego, podczas której wybrano wspólnego przewodniczącego oraz odpowiednią uchwałą z dnia 2 sierpnia 1981 roku dokonano ostatecznego połączenia w jeden Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”) MKZ Katowice podjął wiele inicjatyw, z których niektóre odcisnęły swoje piętno na dorobku społeczno-kulturowym dzisiejszego województwa śląskiego. Warto przywrócić pamięci najbardziej wartościowe, niejednokrotnie spektakularne działania – zarówno te zakończone sukcesem, jak i te storpedowane przez ówczesne władze. MKZ Katowice, jak każdy zresztą podmiot życia społecznego, wchodził bądź unikał relacji z  innymi podmiotami – również i ta kwestia będzie przedmiotem rozważań niniejszego artykułu (poza relacjami z innymi ośrodkami NSZZ „Solidarność”, które nie były organizmami „zastanymi” w regionie, ale powstały na fali strajków sierpniowo-wrześniowych). Pominę natomiast zagadnienia związane z  reakcją MKZ Katowice na wydarzenia o charakterze politycznym o zasięgu regionalnym i ogólnokrajowym oraz sprawy stricte związkowe. Artykuł został podzielony na osiem tematycznych części, w których zachowano chronologię wydarzeń, ponadto dołączona została część poświęcona okolicznościom rozwiązania opisywanej struktury oraz krótkie podsumowanie całości poruszonego przeze mnie tematu.

W kontakcie z ludźmi Od 15 września 1980 roku działalności MKZ Katowice towarzyszył biuletyn „Wolny Związkowiec”. Inicjatorem jego utworzenia i pierwszym redaktorem naczelnym był Zbigniew Kupisiewicz. Jego zdaniem pomysłodawcą samej nazwy pisma był Kazimierz Świtoń, który chciał w ten sposób nawiązać i upamiętnić powołane przez siebie w  lutym 1978 roku pierwsze Wolne Związki Zawodowe w  PRL5. Andrzej Rozpłochowski w swoich wspomnieniach genezę nazwy pamięta nieco inaczej: „Któryś z kolegów (Zb. Kupisiewicz uważa, że K. Świtoń) wymyślił mu tytuł »Związkowiec«, a ja dodałem »Wolny« i tak zostało”6. Numer pierwszy pisma został wydany

4

5 6

Jan Cegielski, Jadwiga Chmielowska, Andrzej Czechak, Józef Jęcz, Bogdan Krakowski (członkowie), Andrzej Czuma (doradca). W międzyczasie zrezygnowali: Z. Kupisiewicz, A. Karpierz (listopad 1980 r.), B. Borkowski (koniec 1980 r.), Joachim Bartosz (wiosna 1981 r.), J. Jagiełka (marzec) K. Świtoń (marzec). Zob. AZŚ–D, Z 47, Raport nr 3 Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej z dnia 15 VII 1981 r., s. 2 i n.; A. Rozpłochowski: Postawią...., T. 1, s. 80 i n.; Tenże: Postawią ci szubienicę... NSZZ „Solidarność” MKZ Katowice 1980–1981, Wspomnienia. T. 2. Katowice 2012, s. 58 i n.; J. Neja: Świtoń Kazimierz. [W:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989. T. 1. Red. M. Łątkowska. Warszawa 2010, s. 455; T. Gonet: Jagiełka Jacek. [W:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989. T. 2. Red. G. Waligóra. Warszawa 2012, s. 143. AZŚ–D, Z 47, Raport nr 1 Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej powołanej przez Zebranie Delegatów NSZZ „Solidarność”, Katowice w dniu 19. II 1981 r., s. 14. Relacja Zbigniewa Kupisiewicza z 16 I 2005 r., w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie”. A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 1, s. 64.

156

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

w dużym nakładzie 15 tys. egzemplarzy, gazeta była bezpłatna, oprócz spraw typowo związkowych poruszano w niej kwestie społeczno-polityczne, z czasem pojawiły się przedruki z innych gazet i wydawnictw, w tym emigracyjnych. „Wolny Związkowiec” stanowił pierwsze niezależne pismo związkowe na terenie ówczesnego województwa katowickiego, jednak od numeru 9 zostało ono objęte zakładową cenzurą7. Aby zrozumieć znaczenie tego biuletynu dla ówczesnego czytelnika, trzeba wziąć pod uwagę fakt, że pomimo istnienia od połowy lat siedemdziesiątych pism tzw. drugiego obiegu, a więc z punktu widzenia władzy nielegalnych, to dopiero porozumienia sierpniowo-wrześniowe po raz pierwszy w historii PRL umożliwiły w sposób oficjalny, rządowo zagwarantowany, wydawanie czasopism związkowych bez ingerencji cenzury. Był to niezwykle ważny zapis skutkujący pojawieniem się zjawiska określonego terminem „papierowej rewolucji”8, którą mógł ograniczyć jedynie z góry określony przydział papieru, jednak i z tą kwestią radzono sobie, zdobywając dodatkowe ryzy z  pominięciem oficjalnego rozdzielnika9 lub organizując publiczne zbiórki papieru10. Atmosferę wokół pierwszych wydań „Wolnego Związkowca” oraz reakcję społeczną na pismo najlepiej oddają słowa samego redaktora: „Trzeba przyznać, że nr 1 »WZ« początkowo rozchodził się opornie, gdyż ludzie bali się go brać. Osobiście stałem na bramie huty i  wciskałem do rąk egzemplarze. Pierwszy numer ukazał się w  nakładzie 15 tysięcy egzemplarzy, zaś apogeum nakład osięgnął w  połowie 1981 roku (»Misie« z sierpnia 1981 roku) kilkadziesiąt tysięcy (poligrafia zakładowa skrupulatnie obliczała nakład, później gdy mieliśmy swoje maszyny bywało z tym różnie. Masowo powielano gazetę także w innych regionach). […] Zespół redakcyjny »WZ« powstał niejako na gorąco, nikt z nas nie był dziennikarzem, a tylko Wiesiek Tatko miał wyższe wykształcenie. Wszystkiego uczyliśmy się sami na bieżąco. To co publikowaliśmy jesienią 1980 można teraz różnie oceniać, ale wtedy »Wolny Związkowiec« jako wolna trybuna ludzi, którym przez lata obierano prawo do publicznej wypowiedzi, do wyartykułowania swoich poglądów, pomysłów czy potrzeb, spełniał swoje zadanie. Stąd rosła jego popularność. Tekstów nie cenzurowaliśmy, ograniczając się do poprawy błędów ortograficznych bądź stylistycznych. Nie byliśmy też w tamtym okresie cenzurowani przez MKZ. Z upływem czasu wolność poszerzała granice swojego panowania, robiło się jakby luźniej i można było publikować teksty z przedruków”11. Biuletyn był organem Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych Huty „Katowice”, od nr. 5 z dnia 25 września z dopiskiem „Solidarność”, dlatego też po przeniesieniu siedziby, mającego już regionalny charakter, MKZ Katowice, redakcja pisma podjęła decyzję o pozostaniu w swoim zakładzie pracy. Tylko do wydania nr. 14 gazeta pełniła poniekąd funkcję organu prasowego Zarządu Regionalnego. „Wolny Związkowiec” nr 1 z 15. IX 1980 r.; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 104 i n. Szerzej na temat pozacenzurowanych druków zob. J. Błażejowska: Papierowa rewolucja. Z  dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990. Warszawa 2010. 9 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach (dalej: AIPN Ka), Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych Katowice (dalej: WUSW Ka), sygn. 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKZ Katowice i sytuacji w Hucie „Katowice” z 8. XII 1980 r., k. 198. 10 Apel do czytelników. „Wiadomości Katowickie” nr 3 z 1981 r. [brak daty], s. 2; Papieru!. „Wiadomości Katowickie” nr 44 z 6. i 7. VI 1981 r., s. 3; Apel o papier. „Pełnym Głosem” nr 4 z 5. II 1981 r., s. 12. 11 Relacja Z. Kupisiewicza z 16. I 2005 r., w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie”. 7 8

157

K atarzyna Wilczok

Działając w Katowicach, MKZ dysponował własną drukarnią, posiadającą najnowocześniejsze, jak na tamte czasy, powielacze offsetowe sprowadzone z Norwegii oraz ofiarowane przez japońskie związki zawodowe – wtedy będące w Polsce Ludowej rzadkością kolorowe drukarki. Wydawano pisma związkowe, w tym ukazujące się od 7 kwietnia codziennie „Wiadomości Katowickie”, redagowane przez zespół pracujący pod kierownictwem Andrzeja Czumy (redaktor naczelny), ale także inne czasopisma („Pełnym Głosem”, „Wprost”, „Kontrapunkt”) oraz liczne druki ulotne drukowane zwłaszcza w okresie napięć społecznych12. Poligrafia wspierała także regionalne struktury NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych, Indywidualnych Rzemieślników oraz KPN. Ponadto MKZ Katowice zdaniem A. Rozpłochowskiego przyznał dwom pierwszym strukturom dotacje w wysokości 1 mln zł dla każdego z Regionalnych Komitetów13. Do siedziby MKZ Katowice przychodziły osoby z  bardzo różnym problemami, szukające pomocy i wsparcia. Ważną rolę w tym zakresie odegrał powołany jeszcze w Hucie Katowice Dział Interwencji, którym początkowo kierował Kazimierz Doliński, od stycznia 1981 roku Jan Cegielski. Dział Interwencji pomagał komisjom zakładowym w organizacji własnej struktury – pozyskaniu lokalu, dostępu do środków łączności, w prawidłowym przeprowadzaniu wyborów do komisji zakładowych, interweniował w przypadkach nieuzasadnionych zwolnień z pracy14. Według Raportu Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej do końca czerwca 1981 roku zarejestrował wpływ 1420 spraw, wszystkie one zostały rozwiązane w sposób bezpośredni lub przez przekazanie spraw odpowiednim instancjom. Jednak kwestie związkowe stanowiły ok. 10–15 % ogółu spraw, z którymi przyszło zmierzyć się pracownikom Działu. Reszta dotyczyła kwestii mieszkaniowych, rodzinnych i międzyludzkich, nie brakowało też petentów niezrównoważonych psychicznie, którzy stanowili wręcz zagrożenie dla życia osób pełniących w tym czasie dyżury15. Pracę w Dziale Interwencji tak opisuje A. Rozpłochowski: „Trzeba było być organizatorem, działaczem społecznym, politykiem, spowiednikiem i pocieszycielem, dziennikarzem, lekarzem i prawnikiem w jednej osobie! A byliśmy przecież tylko zwyczajnymi ludźmi – w większości robotnikami bez uniwersyteckiego wykształcenia i bez żadnego doświadczenia w działalności publicznej. I jakoś się kręciło – na »wariackich« często także papierach, ale szło do przodu. Tworzyliśmy kolejne biura i piony organizacyjne władz regionalnych „Solidarności” nie według książek czy z sufitu wydumanych spekulacji, ale według

AZŚ–D, sygn. Z 47, Raport nr 3 Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej MKZ Katowice, s. 5. Warto dodać, że maszyny ze względu na brak miejsca nie były w pełni wykorzystane. Na temat wydawanych pism zob. A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 19. Autor wymienia „Wiadomości Katowickie”, „Kontrapunkt”, potwierdza także fakt sprowadzenia maszyn offsetowych z Norwegii (s. 56). MKZ Katowice wydawał również „Pełnym Głosem”, por. miejsce wydania tego czasopisma. Na temat pomocy dla MKZ Katowice otrzymanej z Norwegii zob. Norwegia dla Solidarności. „Wiadomości Katowickie” nr 77 z 17. VII 1981 r., s. 2. 13 A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 25, 44, 66 i n. 14 J. Cegielski: Dział Interwencji. [W:] Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” Katowice. I Walne Zebranie Delegatów Regionu woj. katowickiego. Katowice 1. IX 1980 – 27. VII 1981, s. 18. Ze zbiorów prywatnych A. Rozpłochowskiego udostępnionych autorce; zob. J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 117, dokument nr 81. 15 AZŚ–D, sygn. Z 47, Raport nr 3 Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej z dnia 15. VII 1981 r., s. 8 i n.; A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 1, s. 96. 12

158

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

potrzeb, które niosło nam życie […]”16.Warto dodać, że żaden z pozostałych MKZ/ MKR w regionie nie powołał podobnej do Działu Interwencji komórki17. MKZ Katowice, mając na uwadze rozdział VII Statutu związku pt. „Ośrodek Prac Społeczno-Zawodowych i Wydawnictwa”, 17 listopada 1980 roku powołał regionalny Ośrodek Prac Społeczno-Zawodowych, którego organizacją zajęła się Jadwiga Chmielowska. Ośrodek prowadził badania nad warunkami pracy i życia, kosztami utrzymania pracowników, na potrzeby związku przygotowywał ekspertyzy w zakresie polityki społeczno-gospodarczej, prowadził szkolenia związkowe. W kwietniu 1981 roku z jego ramienia dr Edward Sołtys zorganizował konferencję pt. „Cele, zadania i taktyka NSZZ »Solidarność«”, w której uczestniczyła między innymi Jadwiga Staniszkis – doradca „Solidarności”18. Dysponując przez długi czas zaledwie jednym teleksem, udało się stworzyć w miarę sprawnie działającą, bardzo rozbudowaną siatkę informacyjną, opartą na tzw. systemie piątkowym, którą przekazywano wszystkie istotne dla regionu i kraju sprawy, utrzymując stałą łączność między poszczególnymi Komisjami Założycielskimi/Zakładowymi NSZZ „Solidarność” skupionymi w MKZ Katowice. Siatka teleksowa stała się szczególnie istotną formą wewnętrznej komunikacji podczas kryzysu bydgoskiego w marcu 1981 roku. Jej opracowaniem zajmowała się również J. Chmielowska: „Jednak największym wyzwaniem stało się przygotowanie do Strajku Generalnego po Prowokacji Bydgoskiej. Byłam osobą odpowiedzialną za łączność. Komitet Strajkowy mieścił się w Hucie Baildon. Organizowana została sieć łączności teleksowej, telefonicznej i łączników. Na nasze potrzeby zamówiłam nawet w geodezji bardzo dokładne mapy Śląska i które posłużyły do przygotowania planów strajku z elementami zejścia Związku do podziemia”19. MKZ Katowice organizował cotygodniowe czwartkowe spotkania członków poszczególnych ogniw zakładowych z Zarządem w sali Domu Kultury Zakładów Cynkowych „Silesia” w Katowicach. Były one okazją do podzielenia się różnymi opiniami i wnioskami, ale także miejscem trudnych dyskusji, podczas których z lepszym bądź gorszym skutkiem uczono się zasad nie do końca znanej i rozumianej demokracji. Jednak zgodnie z założeniami niniejszego artykułu rozważania dotyczące relacji wewnątrz związkowych zostaną pominięte, również ze względu na ich złożoność, których opis powinien stanowić przedmiot co najmniej odrębnego artykułu20. Przy ulicy Stalmacha 17 działał kierowany przez Bogdana Palucha oraz jego matkę sklep, w którym można było zakupić pamiątki związane z „Solidarnością”: znaczki, długopisy, plakietki, proporczyki, koszulki. Największą popularnością cieszyły się znaczki A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 1, s. 96. AZŚ–D, sygn. Z 47, Raport nr 3 Tymczasowej Komisji Kontroli Związkowej z dnia 15. VII 1981 r., s. 9. 18 Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionalnego NSZZ Solidarność Katowice. I Walne Zebranie Delegatów Regionu woj. katowickiego. Katowice 1. IX 1980 – 27. VII 1981, s. 17–20. Ze zbiorów prywatnych A. Rozpłochowskiego udostępnionych autorce; A. Rozpłochowski, Postawią…, T. 2, s. 18; por. J. Neja, T. Kurpierz,: „Solidarność”…, s. 117; Z. Zwoźniak: Jak się rodziła Solidarność Region Śląsko– Dąbrowski 1980–81. Warszawa 1990, s. 89 i n. 19 Relacja Jadwigi Chmielowskiej z 21. XII 2004 r., w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie”. 20 Dla przykładu w archiwum katowickiego Instytutu Pamięci Narodowej zostały zachowane stenogramy różnych wystąpień z zebrań i zjazdów „Solidarności” śląsko–dąbrowskiej z lat 1980–1981, w tym stenogramy z niektórych spotkań w hali „Silesia”, które można odnaleźć pod sygnaturą IPN Ka, WUSW Ka, 084/16, t. 1, 2. 16 17

159

K atarzyna Wilczok

i koszulki z napisem „Element Antysocjalistyczny” czy „Kocham Związek Radziecki”21. Pojawienie się tego typu „gadżetów”, również nieobjętych cenzurą, było czymś nowym, budzącym duże zainteresowanie i popyt, jednak wobec braku raportów sprzedaży nie można dzisiaj precyzyjnie określić skali zainteresowania społecznego. MKZ Katowice dla dużej części społeczeństwa stał się instytucją zaufania publicznego, przejął on rolę, która do momentu powstania „Solidarności” zarezerwowana była przede wszystkim dla Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (dalej: PZPR). Wiele osób żywiło przekonanie, że „Solidarność” jest w stanie niemal wszystko „załatwić”, o czy świadczy zarówno liczba, jak i różnorodność spraw przyjmowanych przez Dział Interwencji MKZ Katowice. Wydawane czasopisma, ulotki dawały społeczeństwu możliwość zapoznania się z innym punktem widzenia ówczesnej rzeczywistości, w dużym stopniu opartym na krytyce, przy czym posługiwano się językiem codziennym, odbiegającym od tego znanego z „Trybuny Robotniczej” czy „Dziennika Zachodniego”.Ważnym elementem działania MKZ Katowice było utrzymywanie stałej łączności, w tym budowanie więzi i poczucia właśnie solidarności między poszczególnymi komitetami/komisjami w nim zarejestrowanymi.

W walce o wspólne dobro Tuż po uzyskaniu dostępu do poligrafii Huty Katowice działacze przyszłego MKZ Katowice doprowadzili do wydrukowania w ogromnym nakładzie Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka ratyfikowanych przez władze PRL podczas konferencji pokojowej w Helsinkach (1975 rok), a następnie ich kolportażu wśród załogi zakładu. Zdaniem A. Rozpłochowskiego dokument ten w Polsce był zupełnie nieznany, gdyż reżim trzymał go przed społeczeństwem w tajemnicy22. Rzeczywiście, z drugą częścią wypowiedzi nie sposób się nie zgodzić, jednak trzeba podkreślić, że to właśnie Pakty Praw Człowieka legły u ideologicznych podstaw powołania Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Niemniej inicjatywa podjęta przez pracowników największego kombinatu metalurgicznego w kraju z pewnością należała do rzadkości. Jednym z celów działalności MKZ Katowice było także przywrócenie budynków rzekomo użyteczności publicznej szeroko rozumianemu społeczeństwu – niekoniecznie bezpośrednio związanemu z aparatem partyjnym. Działania podjęte m.in. przez MKZ Katowice, w tym zebranie kilkadziesieciu tysięcy podpisów, doprowadziły do przekazania budynku tak zwanego „December Palace” (nazywanego tak od nazwiska inicjatora budowy, I  sekretarza KW PZPR Zdzisława Grudnia), ówczesnego Ośrodka Doskonalenia Kadr Kierowniczych i Specjalistycznych Wielkiej Orkiestrze Symfonicznej Polskiego Radia i Telewizji w Katowicach. Pierwszy koncert w nowej, posiadającej odpowiednie zaplecze techniczne, ale również o wiele bardziej reprezentacyjnej siedzibie odbył się 30 listopada 1980 roku23. Było to istotne zwycięstwo, jeżeli weźmie się pod uwagę fakt, że wcześniejsze pomieszczenia, którymi dysponowała orkiestra przy ul. Plebiscytowej 3 w Katowicach, po trwającym kilka miesięcy remoncie okazały się niewystarczające do A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 1, s. 101. Tamże, s. 100. A. Rozpłochowski w swoich wspomnieniach podaje błędną nazwę Paktów – w nazwie nie było dopełnienia „Obywatela”. 23 A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 1, s. 109 i n.; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 114. 21 22

160

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

zainstalowania odpowiedniej, nowoczesnej aparatury nagrywającej, co w zupełności dezorganizowało jej pracę, ponadto pojawiło się zagrożenie jej scentralizowania24. Niestety drugi postulat społeczny Porozumienia Katowickiego, wysunięty podczas rozmów z Komisją Rządową 15 października25, dotyczący przekazania służbie zdrowia z przeznaczeniem na szpital nowo budowanego kompleksu Komendy Wojewódzkiej MO przy ul. Dolnośląskiej w Katowicach, nie doczekał się realizacji, gdyż do jeszcze nieotynkowanych pokoi wprowadzili się funkcjonariusze SB i MO, czemu „Solidarności” chyba trudno byłoby się – poza słowem między innymi na łamach „Wolnego Związkowca” – przeciwstawić26. Warto dodać, że ten postulat został poparty przez co najmniej 97 komisji zakładowych reprezentujących 23 010 członków – tak wynika z zachowanej i udostępnionej dokumentacji będącej w posiadaniu Archiwum Zarządu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność” w Katowicach27.

Pomnik Dziecka Nienarodzonego – niedokończony projekt Na szczególną uwagę zasługuje opis idei budowy pomnika Dziecka Nienarodzonego. MKZ Katowice postanowił zaangażować się w kilkakrotnie podejmowaną już inicjatywę budowy pomnika, mającego w zamyśle być naoczną, przemawiającą do wyobraźni formą sprzeciwu wobec zabójstw dzieci niewidocznych, bo nienarodzonych. Zdaniem A. Rozpłochowskiego pomysłodawcą samej idei był Czesław Świerczyński – pracownik MKZ Katowice. Przedsięwzięciu patronowali franciszkanie klasztoru w Panewnikach-Katowicach, z którymi na ten temat rozmawiał Rozpłochowski. W tamtejszej bazylice odbyła się msza św. w intencji pomyślności podjętej inicjatywy, na terenie Kalwarii wmurowano kamień węgielny pod budowę dzieła. Do realizacji projektu w obronie życia poczętego jednak nie doszło, a MKZ Katowice wskutek wewnątrzzwiązkowych tarć wycofał się z  udziału w projekcie28. Po przeprowadzeniu kwerendy źródłowej oraz dotarciu do Kazimierza Trojana i ojca Oskara Puszkiewicza OFM okazało się, że historia projektu budowy pomnika jest o wiele bardziej ciekawa i wielowątkowa. Otóż z relacji K. Trojana – lidera katowickiego ruchu Troska o Życie – wynika, że idea budowy tego typu pomników była znacznie wcześniejsza: „Inicjatywa budowy pomnika dziecka nienarodzonego zrodziła się w końcu lat siedemdziesiątych wśród członków ruchów obrony życia, m.in. Gaudium Vitae (Warszawa) i Troska o Życie (Katowice, Lublin Wrocław), jako znak sprzeciwu wobec rosnącej w Polsce fali tzw. zabiegów przerywania ciąży. Po powstaniu NSZZ „Solidarność” w 1980 roku postulaty obrony życia i rodziny przeniosły AIPN Ka, WUSW Ka, 084/16, Stenogram zebrania MKR w hali huty „Silesia” w dniu 18. XII 1980 r., o godz. 17.00, k. 114 (wypowiedź A. Rozpłochowskiego); AZŚ–D Z 34, t. 143, Pismo Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w Katowicach do Wojewody Katowickiego, wpływ dokumentu 22 XII 1980 r., podpisane przez J. Jagiełkę. 25 AIPN Ka, WUSW Ka, 0103/182, t. 1, Informacja dot. działalności MKR i związanej z tym sytuacji w hucie „Katowice” z 17. X 1980 r., k. 88. 26 A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 1, s. 110 i n.; „Wolny Związkowiec” nr 22 z 19. XI 1980, s. 3; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 114. 27 AZŚ–D, Z 34, t. 143, 143A, Rozproszony w dwóch teczkach zbiór 11 dokumentów sporządzonych przez Zarząd Regionalny NSZZ „Solidarność” w Katowicach, w których wyrażono „żądanie adaptacji budynku KWMO na cele szpitalnictwa” 97 zakładów pracy, w tym placówek oświatowych, wraz z podaniem liczby osób popierających skierowane do Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Pisma z okresu od 4. XI 1980 r. do 14. I 1981 r. 28 Zob. A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 23; por. J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 146. 24

161

K atarzyna Wilczok

się do regionalnych MKZ-etów, gdzie rodziły się inicjatywy zmiany ustawy z 1957 roku o dopuszczalności przerywania ciąży oraz podejmowania działań doraźnych, by tę plagę »sztucznych poronień« jakoś zahamować. Zawiązaniu się Komitetu Budowy Pomnika Dziecka Nienarodzonego pilotował Pan Czesław Świerczyński z MKZ NSZZ »Solidarność« w Katowicach”29. Z  kolei ojciec O. Puszkiewicz wskazał na pismo „Zwycięstwo Niepokalanej”, w którym znajduje się relacja z  pielgrzymki do Groty Lourdzkiej w  KatowicachPanewnikach z dnia 3 maja 1981 roku współorganizowanej przez katowicką „Solidarność”. Mszę świetą celebrował o. Justyn Widuch – proboszcz parafii, w homilii odniósł się do kwestii aborcji, mówiąc: „Budujemy pomniki ofiarom nazizmu, obozów – dobra rzecz, budujmy ich jak najwięcej. Pytam jednak, kto zbuduje ponad 30 milionom Polaków, wśród których byli geniusze – pomnik […]. Kto im zbuduje pomnik, to są Polacy zabici przez Polaków i w tym jest największa tragedia”. W późniejszych rozmowach o. Justyn wyjawił przedstawicielom „Solidarności”, w  tym Świerczyńskiemu, pomysł budowy pomnika Dziecka Nienarodzonego30. Sama idea budowy pomnika była wcześniejsza i rodziła się niezależnie w kilku miejscach, natomiast MKZ Katowice okazał się instytucją umożliwiającą podjęcie realizacji zamysłu. Trzeba także dodać, że według danych Ministerstwa Zdrowia w  Polsce Ludowej dokonywano ok. 145 tys. przerwań ciąży rocznie, natomiast Ruch „Gaudium Vitae” podawał liczbę aż 800 tys. aborcji31. Przedstawiciele powołanego 21 maja 1981 roku Komitetu Budowy Pomnika Dziecka Nienarodzonego: Rozpłochowski, Trojan oraz Świerczyński byli sygnatariuszami listu skierowanego w tej sprawie do Jana Pawła II (brak daty na dokumencie), w którym poproszono papieża o udzielenie błogosławieństwa dla podjętego przedsięwzięcia. W załączonym do listu komunikacie został dokładniej wyjaśniony jego cel: „Poruszeni niczym nieskrępowanym procederem zabijania dzieci nienarodzonych i zagrożeniem bytu narodowego poprzez pogłębianie się rzeczywistego ujemnego przyrostu naturalnego postanowiliśmy zaprotestować przeciwko trwającemu od lat nieposzanowaniu wartości poczętego życia ludzkiego, do czego zachęca niehumanitarne ustawodawstwo oraz kłamliwa propaganda przemilczająca prawdziwe oblicze zagrożeń moralnych, zdrowotnych i społecznych. Chcąc obudzić wrażliwość społeczeństwa polskiego na owe zagrożenia i zadośćuczynić milionom nienarodzonych polskich dzieci, decydowaliśmy postawić im pomnik, który – spodziewamy się – wstrząśnie sumieniami Polaków i jednocześnie będzie ostrzeżeniem dla przyszłych pokoleń”. MKZ Katowice udostępnił subkonto swojego konta określone tytułem: Budowa Pomnika Dziecka Nienarodzonego, na które można było wpłacać pieniądze. Pod komunikatem podpisali się: Maciej Bieniasz – artysta plastyk, Zbigniew Kayser – pracownik Kombinatu Budowlanego, Z. Kupisiewicz – redaktor „Wolnego Związkowca”, Oskar Puszkiewicz – oo. franciszkanin, Stanisław Romankiewicz – psycholog, Komisja Koordynacyjna Służby Zdrowia, A. Rozpłochowski – przewodniczący MKZ K. Trojan: Pomnik Dziecka Nienarodzonego w Katowicach (krótka historia). List elektroniczny z dnia 26. XI 2012 r. w zbiorach autorki. 30 List elektroniczny o. Oskara Puszkiewicza z dnia 4. III 2013 r., w zbiorach autorki. 31 W.G.: Pomnik Dziecka Nienarodzonego w Katowicach. „Gość Niedzielny” nr 27 z 5. VII 1981 r., s. 3; zob. też: Propozycja naszego MKZ-tu. „Wiadomości Katowickie” nr 26 z 12. V 1981 r., s. 2. 29

162

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

Katowice, Cz. Świerczyński – pracownik MKZ Katowice, K. Trojan – przedstawiciel Troski o Życie, Stanisław Wocka – radca prawny MKZ Katowice oraz Marek Żychowski – pracownik społeczny MKZ, rencista32. Poświęcenie kamienia węgielnego pod budowę pomnika miało miejsce 7 czerwca 1981 roku w Uroczystość Zesłania Ducha Świętego podczas mszy św. na Kalwarii Panewnickiej33, natomiast we wrześniu z Watykanu przyszedł teleks adresowany do Ordynariusza Diecezji Katowickiej bp. Herberta Bednorza (była to bardziej bezpieczna forma korespondencji), przepisany, a następnie w październiku przekazany członkom Komitetu: „Jego Świątobliwość Jan Paweł II z radością wita szlachetną inicjatywę uwrażliwienia sumienia społeczeństwa polskiego na doniosłą sprawę ochrony życia poprzez budowę pomnika Dziecka Nienarodzonego. Poleca Bogu w modlitwie to dzieło i z serca udziela apostolskiego błogosławieństwa tym wszystkim, którzy przyczyniają się do jego realizacji”. Teleks został podpisany przez Podsekretarza Stanu abp. E. Martineza, za zgodność z oryginałem w imieniu Kurii Biskupiej w Katowicach pismo poświadczył ks. Jan Drob34. Inicjatywę wspierała redakcja „Gościa Niedzielnego”, która 5 lipca opublikowała informację na temat powołania Komitetu35. Pierwszy etap konkursu na projekt pomnika został rozstrzygnięty 2 października. Do kolejnego etapu zakwalifikowane zostały dwa spośród nadesłanych 13 prac, jednak w związku z prośbami o przedłużenie I etapu Komitet postanowił rozpisać jeszcze jeden konkurs, którego I etap miał zostać zakończony 3 stycznia 1982 roku, a II etap obu konkursów zamykał się 18 kwietnia36. Prace konkursowe spływały do redakcji czasopisma. Wprowadzenie stanu wojennego, w tym internowania, uniemożliwiły kontynuację przedsięwzięcia. Kazimierz Trojan po zwolnieniu z ośrodka internowania odebrał z redakcji nadesłane projekty pomnika, z których cztery zostały sfotografowane37. Pierwsza rzeźba przedstawia dwie wydłużone ku górze ręce, które trzymają dziecko w początkowej fazie rozwoju; druga – małe dziecko umieszczone w łonie matki; trzecia – kobietę i mężczyznę trzymających ramy trumny z dzieckiem, które jest z nimi zrośnięte; ostatnia rzeźba to wielkie serce, po którym spływa łza tuż pod wydrążonym w nim małym dzieciątkiem w początkowej fazie rozwoju38. Po rozwiązaniu MKZ Katowice nadal udział w pracach Komitetu Budowy Pomnika Dziecka Nienarodzonego z pewnością brał Świerczyński, który był jednym z  członków jury I etapu konkursu. Ponadto likwidacja konta MKZ Katowice, na którego subkonto spływały fundusze przeznaczone na wykonanie dzieła, wiązała się z wystosowaniem przez Trojana apelu o wstrzymanie przesyłania datków do czasu zaArchiwum Archidiecezjalne w Katowicach (dalej: AA Kat.), zespół Kancelaria Biskupa Bednorza (dalej: KBB), sygn. 35, List przedstawicieli Komitetu Budowy Pomnika Dziecka Nienarodzonego adresowany do papieża Jana Pawła II wraz z załącznikiem: Komunikat o zawiązaniu się Komitetu Budowy Pomnika Dziecka Nienarodzonego; Komunikat o zawiązaniu się Komitetu Budowy pomnika Dziecka Nienarodzonego. „Wiadomości Katowickie” nr 41 z 2.–3. VIII 1981 r., s. 4. 33 W.G: Pomnik…, s. 3; List elektroniczny o. Oskara Puszkiewicza z dnia 4. III 2013 r., w zbiorach autorki. 34 Skan teleksu udostępniony autorce przez Kazimierza Trojana. 35 W.G: Pomnik…, s. 3. 36 K. Trojan: Śląskie Centrum Ochrony Życia. „Gość Niedzielny” nr 44 z 1. XI 1981 r., s. 7. 37 Tenże: Pomnik Dziecka Nienarodzonego w Katowicach (krótka historia), list elektroniczny z dnia 26. XI 2012 r., w zbiorach autorki. 38 Opis na podstawie zdjęć prac konkursowych udostępnionych autorce przez K. Trojana. 32

163

K atarzyna Wilczok

rejestrowania nowego konta Komitetu39, czego najprawdopodobniej przed wprowadzeniem stanu wojennego również nie zdołano zrobić. Dla pełnego zakończenia tego wątku warto dodać, że o. Justyn wobec braku zgody władz na postawienie pomnika postanowił zbudować przy Bazylice św. Ludwika Króla i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Krzyż Misyjny – symboliczny grób dzieci nienarodzonych, czemu władze nie mogły się już sprzeciwić. Jednak o. Oskar, będący ówcześnie klerykiem wyznaczonym przez o. Justyna (obecnie już nieżyjącego) do spraw organizacyjnych w pracach Komitetu Budowy Dziecka Nienarodzonego, nie pamięta dokładnej daty postawienia grobu40.

Wobec Kościoła katolickiego Przez długi czas jedyną silną instytucją, której władza komunistyczna nie zdołała uzależnić od siebie, pozostawał Kościół rzymskokatolicki, chociaż stosowano różne metody ograniczania wpływu doktryny katolickiej na społeczeństwo. Zakaz zawieszania symboli religijnych w szkołach, wyznaczanie rocznych limitów na budowę nowych świątyń, utrudnienia w organizacji pielgrzymek, ograniczanie działalności charytatywnej, propagowanie światopoglądu ateistycznego, wspieranie rozwoju szkół laickich, utrudnienia w prowadzeniu duszpasterstwa zawodowego, akademickiego czy medycznego – to tylko niektóre z przykładów41. Jednak już prośbie przyjazdu do Ojczyzny Jana Pawła II w czerwcu 1979 roku władza komunistyczna nie miała odwagi odmówić. Pielgrzymka papieża Polaka dodała społeczeństwu skrzydeł i natchnęła nową nadzieją. Po ponad roku narodziła się „Solidarność”, dla której udział w mszach świętych, często organizowanych na prośbę członków ruchu na terenie zakładów pracy, zainicjowanie wprowadzenia na teren miejsca pracy figur bądź obrazów patronów wykonywanych zawodów, uroczystości poświęcenia sztandarów związkowych, organizacja akcji zawieszania krzyży w szkołach czy szpitalach stanowiły ważny element „bycia”42. Najprawdopodobniej z racji tego, że czynny strajk w Hucie Katowice trwał zaledwie jeden dzień, na terenie zakładu nie zorganizowano mszy świetej, tak jak to miało miejsce np. w Stoczni Gdańskiej im. Lenina43. W późniejszym czasie nie doszło jednak do budowy kaplicy czy wprowadzenia obrazu bądź figury św. Floriana na teren huty, co było częstym działaniem w regionie Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego44. Po raz pierwszy działacze przyszłego MKZ Katowice nawiązali kontakt z  hierarchią kościelną tuż po zakończeniu strajku 4 września 1980 roku. Wtedy też do K. Trojan: Śląskie…, s.7. List elektroniczny o. Oskara Puszkiewicza z dnia 4. III 2013 r., w zbiorach autorki. 41 A.L. Sowa: Historia polityczna Polski 1944–1991. Kraków 2011, s. 167, 186–189, 279 i n. 42 A.G: Walne Zebranie Delegatów NSZZ „Solidarność” województwa katowickiego. „Gość Niedzielny” nr 29 z 19. VII 1981 r., s. 7; A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 68. 43 A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s.68. 44 Na przykład uroczystości poświęcenia obrazów lub figur św. Barbary z udziałem biskupów odbyły się do 26. X 1980 r. w Kopalni Węgla Kamiennego „Pokój” (Ruda Śląska – Wirek), „Lenin” (Mysłowice – Wesoła), „Wawel” (Ruda Śląska), „Śląsk” (Kochłowice), „Silesia” (Czechowice), „1 Maja” (Wilchwy), „XXX-lecia PRL” (Pawłowice), „Chwałowice”. Zob. H. Piecha: Odnowienie kultu św. Barbary w śląskich kopalniach. „Gość Niedzielny” nr 45 z 9. XI 1980 r., s. 4, 5, 8. Wprowadzenie figury św. Floriana na teren Huty „Batory” w Chorzowie odbyło się 10. V 1981 r., zob. J. Kurek, T. Pietrzyk: Święty Florian patron Chorzowa. Chorzów 2004, s. 19. 39 40

164

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

biskupa częstochowskiego Stefana Bareły, któremu administracyjnie podlegała Dąbrowa Górnicza, udała się delegacja w składzie J. Jagiełka, Z. Kupisiewicz i K. Świtoń w celu poinformowania o zaistniałym proteście i prowadzonych negocjacjach z dyrekcją Huty Katowice. Druga delegacja spotkała się z biskupem Franciszkiem Macharskim45. Jednak nie wiadomo, jaki przebieg miały oba spotkania. Do następnego spotkania z biskupem częstochowskim oraz ks. Wacławem Wicińskim doszło 26 października w kościele w Zagórzu, na którym omówiona została kwestia dalszej współpracy i pomocy Kościoła dla NSZZ „Solidarność”, ale również bliżej nieznane są jej rezultaty; po stronie „Solidarności” uczestniczyli w niej J. Jagiełka, K. Doliński, A. Czerwiński, Joachim Bartosz oraz A. Klocek46. MKZ Katowice, występując w imieniu zakładów pracy w nim zrzeszonych, udzielił poparcia w staraniach o zarejestrowanie powołanego w październiku 1980 roku Klubu Inteligencji Katolickiej w Katowicach, podkreślając, że „NSZZ »Solidarność« uznaje prawo swobodnego stowarzyszania się wszystkich obywateli, w tym również ludzi wierzących, za integralną część umowy społecznej z 1980 roku i żąda pełnego respektowania prawa oraz zawartych porozumień”. Pisma w tej sprawie wysłano do instytucji państwowych: Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Urzędu Rady Ministrów PRL (5 lutego – data sporządzenia) oraz instancji kościelnych: Rady Sekretariatu Episkopatu Polski i Kurii Biskupiej w Katowicach na ręce bp. katowickiego Herberta Bednorza (6 lutego – data sporządzenia). 13 lutego Sekretariat Episkopatu Polski odpowiedział, informując: „J.E. Ks. Biskup Bronisław Dąbrowski Sekretarz Episkopatu interweniował w tej sprawie i po odwołaniu się od decyzji Urzędów Wojewódzkich Kluby zostaną zarejestrowane”47. Z dostępnej literatury przedmiotu wynika, że również u władz w tej sprawie wystąpili kard. F. Macharski i bp katowicki Herbert Bednorz oraz to, że właśnie ich interwencja doprowadziła w końcu do rejestracji organizacji 26 lutego 1981 roku48. Na podstawie przytoczonych dokumentów wydaje się, iż dopiero podjęcie zabiegów przez różne instytucje zakończyło się powodzeniem i po czterech miesiącach od powołania udało się doprowadzić do ostatecznej rejestracji Klubu Inteligencji Katolickiej także i na Śląsku. Ponadto Zarząd Regionalny w grudniu 1980 roku podjął decyzję o nawiązaniu współpracy z Klubem

Relacja J. Jagiełki z 20. I 2005 r., w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie”. AIPN Ka, WUSW Ka, 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w hucie „Katowice” z 29. X 1980 r., k. 116. 47 AZŚ–D, Z 34, t. 143 A, Pismo Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w Katowicach do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z dnia 5. II 1981 r. podpisane przez A. Rozpłochowskiego; Pismo Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w Katowicach do Urzędu Rady Ministrów PRL z dnia 5. II 1981 r. podpisane przez A. Rozpłochowskiego; Pismo Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w Katowicach do Sekretariatu Episkopatu Polski z dnia 6. II 1981 r. podpisane przez A. Rozpłochowskiego; Pismo Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w Katowicach do Kurii Biskupiej w Katowicach na ręce Jego Ekscelencji Ks. Bpa Herberta Bednorza podpisane przez A. Rozpłochowskiego; Pismo Sekretariatu Episkopatu Polski do Przewodniczącego NSZZ „Solidarność” w Katowicach A. Rozpłochowskiego, Warszawa 13. II 1981 r., podpisane przez referenta ks. Andrzeja Kozakowskiego. 48 S. Puchała, K. Wieczorek: Związki katolickie i ruchy religijne w diecezji katowickiej znakiem żywotności Kościoła śląskiego. [W:] Kościół śląski wspólnotą misyjną. Red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło. Katowice 1995, s. 246; H. Dutkiewicz: Z dziejów Klubu Inteligencji Katolickiej w Katowicach (1980–1994). [W:] Kościół śląski wspólnotą…, s. 264 i n.; J. Myszor: Historia diecezji katowickiej. Katowice 1999, s. 584; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 146. 45 46

165

K atarzyna Wilczok

Inteligencji Katolickiej oraz ze środowiskiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, wystrzegano się natomiast współpracy ze środowiskiem PAX-u i „ZNAK-u”49. Kierownictwo MKZ Katowice zawierzyło swoją działalność i oddało się w opiekę Matce Bożej Częstochowskiej podczas uroczystej mszy św. w Bazylice Ojców Paulinów na Jasnej Górze 28 grudnia 1980 roku. Wtedy też Rozpłochowski i Świtoń odczytali przygotowany „Akt Oddania Się Matce Bożej”: „[…] Matko Chrystusowa, pragniemy odrodzenia naszej Ojczyzny, oczyszczenia jej z wszelkiego zła, obcego naszym tradycjom i kulturze, które tak wiele nieszczęścia sprowadziło na cały polski naród, demoralizując dzieci i młodzież, doprowadzając do pijaństwa naszych ojców i braci, do niweczenia praw człowieczych i obywatelskich. Nie damy wydrzeć naszych serc miłości Boga i Ojczyzny! Chcemy zachować swą ludzką godność i miłość bliźniego, wiarę w prawdę i sprawiedliwość. W Opatrzność Bożą, która od wieków czuwa nad Polakami. Dlatego też, do Ciebie Matko i Królowo naszej Ojczyzny, zanosimy pokorne błaganie: Weź w swą matczyną opiekę nasz polski naród. Ochraniaj nas przed wrogami, którzy pragną osłabić, rozbijając od wewnątrz Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność. Nie pozwól żebyśmy znowu stali się niewolnikami strachu i bezprawia. Uproś u Swego Syna Jezusa Chrystusa, by dał nam, członkom i działaczom siłę i odwagę w walce o nasze, słuszne prawa do wolności i sprawiedliwości. Pozwól Matko, abyśmy byli narzędziem w  Twych rękach. Przygarnij pod swą opiekę wszystkich Polaków, którzy pragną, łącząc się z Bogiem, budować lepszą przyszłość swego Kraju. Nie opuszczaj nas Maryjo, w tych trudnych dla naszej Ojczyzny chwilach i bądź nam przewodniczką w naszym działaniu. Amen. DELEGACJA NSZZ »SOLIDARNOŚĆ« REGION KATOWICE50” Zaraz po uroczystości zawierzenia się Maryi Świtoń w imieniu Zarządu Regionalnego wystosował pismo do bp. katowickiego H. Bednorza z informacją o tym fakcie51, jednak do osobistego spotkania z biskupem doszło dopiero 27 maja 1981 roku. Z notatki służbowej sporządzonej w kurii przez księdza J. Droba wynika, że obecni na audiencji A. Rozpłochowski, Cz. Świerczyński, Stanisław Kruszyński i Jan Górny tłumaczyli to „tendencyjnym nastawieniem [ich – K.W.] przez p. Świtonia do Kościoła, Kurii Biskupiej i samego ks. Biskupa”, wyrazili również wiele wątpliwości wobec osoby Świtonia. Podczas spotkania kierownictwo MKZ Katowice mówiło o potrzebie demokratyzacji życia społecznego i politycznego oraz zmianie struktury i zależności panujących w warstwie średniej, bez której poparcia nie będzie możliwy ruch odnowy. Stanowisko bp. H. Bednorza wobec podjętych kwestii było następujące: „Zwracał uwagę na konieczność rozwagi w poczynaniach związkowych, których nadrzędnym celem ma być zawsze dobro robotników i całego narodu. Konieczne AIPN Ka, WUSW Ka, 0103/182, t. 1, Informacja dot. działalności MKZ Katowice i sytuacji w Hucie „Katowice” z 18. XII 1980 r., k. 226 i n. Treść Aktu zob. „Wolny Związkowiec” nr 1 z 3. I 1981 r., s. 5; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…., Dokument nr 32. 51 AA Kat., KBB, sygn. 64, Pismo adresowane do ks. biskupa dr. Herberta Bednorza z  dnia 28. XII 1980 r., podpisane przez K. Świtonia. 49

50

166

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

jest również ścisłe współdziałanie wszystkich członków »Solidarności«. Na drugi plan powinny zejść osobiste ambicje i urazy, które mogą doprowadzić do rozbicia Związku”52. Nie było to jedyne spotkanie działaczy MKZ Katowice z biskupem katowickim, bowiem z meldunków Służby Bezpieczeństwa wynika, że do pierwszego spotkania doszło już 18 września, a ze strony MKZ uczestniczyli w nim Jagiełka oraz najprawdopodobniej adwokat współpracujący z „Solidarnością” Jan Łopuszański. Celem spotkania było uzyskanie od biskupa poparcia dla dalszej działalności, przede wszystkim wsparcia środowiska prawniczego. Udzielona delegacji odpowiedź wydaje się niespójna i trudno określić stopień jej wiarygodności. Podobno biskup podkreślił, że Huta Katowice administracyjnie nie znajduje się w granicach jego diecezji, zapewnił o modlitwie w intencji powodzenia ich zamierzeń, jednak jego stosunek do problemów robotniczych, wyrażony w kazaniach, zamykał się w następujących stwierdzeniach: nawoływał do zachowania spokoju, wytężonej pracy oraz przerwania strajków53. Andrzej Rozpłochowski brał również udział w śniadaniu przygotowanym w katowickiej kurii w związku z wizytą Lecha Wałęsy na Śląsku w czerwcu 1981 roku, jednak z pewnością nie była to sprzyjająca okazja do indywidualnych rozmów z bp. Bednorzem, ponadto przewodniczący MKZ Katowice po latach niewiele pamięta z przebiegu spotkania, które według niego miało charakter kurtuazyjny i nie dotyczyło jakichś bardziej istotnych spraw54. Stosunek Kościoła do „Solidarności” został wyrażony między innymi w jednym z artykułów „Gościa Niedzielnego”, w którym zostało podkreślone, że Kościół udzielał moralnego poparcia dla idei „Solidarności” wypływającej z wartości humanitaryzmu, tradycji narodowych i chrześcijańskich: „Była to aprobata dla idei „Solidarności”, a nie poszczególnych osób czy konkretnych działań związkowych, stanowiących autonomiczną i samorządną sferę działań samego związku”55. Kontakty działaczy MKZ Katowice z hierarchia kościelną nie były częste. Biskupi zachowywali życzliwy dystans wobec tego ośrodka, chociaż nie odmawiali pomocy duchownej oraz wsparcia we wszystkich tych działaniach, które stanowiły wspólne płaszczyzny zainteresowania i  wypływały z obopólnie podzielanych wartości. Kierownictwo MKZ Katowice poprzez „Akt Oddania się Matce Bożej” potwierdziło to, co było charakterystyczne dla całego ruchu „Solidarności” – wstawiennictwa nie

AA Kat., KBB, sygn. 64, Notatka służbowa z przebiegu rozmowy kierownictwa MKZ Katowice z ks. Biskupem Ordynariuszem w dniu 27. V 1981 r., sporządzona przez ks. J. Droba. 53 AIPN Ka, WUSW Ka, 0103/182, t. 1, Informacja dot. działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie „Katowice” z dnia 19. IX 1980 r., k. 9. 54 A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 38 i n. 55 A.G: Walne…, s. 7. Zob. też A. Grajewski: Kościół na Górnym Śląsku wobec powstania NSZZ „Solidarność”. „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1994/1995, nr 27/28, s. 139–151. Artykuł skrótowo charakteryzuje stanowisko hierarchii Kościoła wobec faktu powstania „Solidarności”, jednak przede wszystkim został on poświęcony relacjom Kościoła katolickiego z jastrzębskim ośrodkiem „Solidarności”. Na temat MKZ Katowice autor pisze tylko tyle: „Prócz MKR Jastrzębie prężnie działał Międzyzakładowy Komitet Założycielski (MKR) Katowice, który powstał z zakładów skupionych wokół Huty Katowice. Na jego czele stanął Andrzej Rozpłochowski. MKZ Katowice od początku powstania był znacznie bardziej radykalny, jeżeli chodzi o formułowanie postulatów politycznych, a wydawany przez niego biuletyn „Wolny Związkowiec” wkrótce zdobył wielką popularność, publikując szereg przedruków z wydawnictw tzw. drugiego obiegu bądź emigracyjnych” (s. 150). 52

167

K atarzyna Wilczok

szukano tylko wśród władz Kościoła instytucjonalnego, ale również, patrząc przez pryzmat wiary, u Boga i Maryi.

Kultura niezależna W państwie komunistycznym kultura i nauka podporządkowane były obowiązującej ideologii, która narzucała twórcom i naukowcom ramy podejmowanych tematów. Cenzura nie dopuszczała do oficjalnego obiegu dzieł polskich pisarzy emigracyjnych, np. Czesława Miłosza, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Józefa Mackiewicza czy Sergiusza Piaseckiego. Unikano tematów eksponujących narodowe i chrześcijańskie oblicze kultury. Od połowy lat siedemdziesiątych w Polsce Ludowej zaczęło być obecne zjawisko określane terminem kultury niezależnej, w której tworzeniu dużą rolę odegrał Kościół katolicki (organizacja Tygodni Kultury Chrześcijańskiej), a zintensyfikowało powstanie „Solidarności”. Po raz pierwszy doszło do zorganizowanych na szeroką skalę, niezależnych od władzy komunistycznej przedsięwzięć kulturalnych – koncertów, spotkań autorskich, wystaw, przedstawień teatralnych i kabaretowych, wykładów naukowych56. W województwie katowickim państwowy monopol na kulturę został złamany wraz z organizacją w listopadzie 1976 roku I Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej57, a następnie powołaniem 9 grudnia 1980 roku Komitetu Porozumiewawczego Związków i Stowarzyszeń Twórczych pod przewodnictwem Kazimierza Kutza, który – poza integracją środowiska twórców oraz podjęciem próby utworzenia „autentycznego centrum kulturalno-naukowego regionu” – zajął się opracowaniem „Raportu o stanie kultury i sztuki w województwie katowickim”58. Ważnym elementem niezależnej edukacji były odczytu i wykłady autorytetów naukowych z różnych dziedzin nauk humanistycznych, organizowane w ramach Wszechnicy Górnośląskiej, kierowanej przez Marię Turowską-Luty i Michała Lutego59. Dla przeciwwagi trzeba dodać, że w tym czasie na terenie województwa katowickiego działało osiem zarejestrowanych, w dużym stopniu kontrolowanych związków i środowisk twórczych, liczących około 1500 osób60. MKZ Katowice współpracował z Filharmonią Śląską w Katowicach, wraz z którą 18 stycznia 1981 roku zaplanował organizację koncertu na rzecz „Solidarności”. BiSzerzej zob. B. Tracz: Wstęp. [W:] Kościół i kultura niezależna. Red. B. Tracz. Katowice 2011, s. 7–13. B. Tracz: Spotkania wielu. Dni i Tygodnie Kultury Chrześcijańskiej w miastach aglomeracji górnośląskiej w latach osiemdziesiątych XX wieku. [W:] Kościół i kultura..., s. 66. 58 Wzorem dla katowickiego Komitetu Porozumiewawczego Związków i Stowarzyszeń Twórczych był powołany już 16. IX 1980 r. w Warszawie Komitet Porozumiewawczy Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych. Po przystąpieniu do śląsko-dąbrowskiego Komitetu Uniwersytetu Śląskiego do nazwy dodano również przymiotnik „Naukowy”. Odczytanie raportu miało nastąpić podczas obrad Sejmiku Kultury Śląskiej, którego datę wyznaczono na 19. XII 1981 r., jednak wprowadzenie stanu wojennego uniemożliwiło podjęcie jakichkolwiek prób realizacji opracowanego programu rozwoju kultury i sztuki, a sam raport stał się niemal mitycznym, gdyż krążącym w licznych rozmowach dokumentem. Jego jedyny egzemplarz przez wiele lat przechowywał w szufladzie jego autor i redaktor Tadeusz Kijonka. Szerzej na ten temat zob. J. Erenc: Komitet, który był…. [W:] Komitet Porozumiewawczy Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych w Katowicach. Raport o stanie kultury i sztuki w województwie katowickim. Rok 1981. Red. J. Erenc. Katowice 1998, s. 5–19. Tam też cała treść raportu. 59 P. Miśkiewicz: Luty Michał. [W:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989..., T. 1, s. 254; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 144. Szerzej na temat założeń Wszechnicy Górnośląskiej dokument nr 37. 60 Raport o stanie kultury i sztuki w województwie katowickim. [W:] Komitet…, s. 52. 56 57

168

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

lety były sprzedawane w cenie 30 zł – niestety tylko tyle o tym wspólnym przedsięwzięciu mówią raporty Służby Bezpieczeństwa61. Od 16 stycznia 1981 roku w siedzibie MKZ Katowice działała Regionalna Biblioteka Wydawnictw Niezależnych prowadzona przez Małgorzatę Kawalec, której pomagały pracujące społecznie siostra Janina oraz Stefania Wierzejewska. Z literatury „drugiego obiegu” można było skorzystać na miejscu w czytelni, która dysponowała 265 tytułami książek i broszur oraz udostępniała zbiory archiwalne prasy związkowej, jednak większą popularnością cieszyła się sprzedaż zamawianych pozycji książkowych. Bibliotece podlegało 130 czytelń zakładowych, współpracowała ona z większością krajowych wydawnictw niezależnych, w tym z „NOWĄ”, „KOS”, „Polskie” czy „Im. Konstytucji 3-go Maja”62. Janina Kawalec podaje, że utworzono wówczas 300 bibliotek zakładowych, a swoją pracę wspomina następująco: „Materiały ściągałyśmy z całego kraju. Od wszystkich, którzy mieli możliwości drukowania, czyli praktycznie od wszystkich nowopowstających wydawnictw. Składano u nas zamówienia na konkretne pozycje, a myśmy szukały ich gdzie się tylko dało. Nie wprowadzałyśmy żadnej cenzury. Jeśli jakaś pozycja była trudno osiągalna, na przecież jeszcze wątłym rynku wydawniczym, a ludzie chcieli to czytać, to naszym zadaniem było załatwić tę książkę. Przyjeżdżali do nas ludzie z całego kraju. Przy zakładach pracy, z tego co pamiętam, stworzyłyśmy około 300 bibliotek. Oczywiście obsługiwałyśmy głównie Region, ale otrzymywałyśmy zamówienia, naprawdę, z różnych stron kraju. Chodziło nam o jak najszersze udostępnienie ludziom wolnej literatury”63. Wśród literatury dostępnej na miejscu można było znaleźć takie tytuły, jak: Aleksander Sołżenicyn „Jeden dzień Iwana Denisowicza”, Stanisław Barańczak „Knebel i słowo”, Ludwik Dembiński „Prawo i władza”, Julian Stryjkowski „Wielki strach”, Józef Światło „Za kulisami bezpieki i partii”, Stefan Kisielewski „Stosunki Kościół – państwo w PRL”, a także poezje, dramaty i kazania Karola Wojtyły oraz tomiki wierszy Czesława Miłosza. Czytelnia była otwarta codziennie w godzinach od 10.00 do 20.00, bibliotekarki apelowały również do mieszkańców regionu o przekazywanie do czytelni trudno dostępnej literatury64. Związek Polskich Artystów Plastyków w Katowicach, chcąc wesprzeć finansowo działalność MKZ Katowice, 21 grudnia zorganizował przed Teatrem im. S. Wyspiańskiego aukcję dzieł sztuki65. Również MKZ wspomógł sztukę – ufundował w kategorii nagroda specjalna nagrodę pieniężną Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w IX Biennale Plakatu Polskiego w Katowicach w wysokości 10 tys. złotych, którą otrzymał Wiesław Gołuch za pracę zatytułowaną „Prosty efekt potakiwania”. AIPN Ka, WUSW Ka, 0103/182, t. 2, Informacja dotycząca działalności MKZ Katowice i sytuacji w Hucie „Katowice” 1981 r. (brak czytelnej daty dziennej i miesięcznej), k. 201. 62 Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionalnego NSZZ Solidarność Katowice. I Walne Zebranie Delegatów Regionu woj. katowickiego, Katowice 1. IX 1980 – 27. VII 1981, s. 12, ze zbiorów prywatnych A. Rozpłochowskiego udostępnionych autorce; zob. też J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”..., s. 130, dokument nr 81 (tam pozostała bibliografia). 63 Relacja Niny Kawalec, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00032_Nina_ Kawalec (dostęp 7. XI 2012 r.). J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”..., s. 130. 64 AZŚ–D, sygn. Z 8, t. 297, Komunikat czytelni NSZZ „Solidarność”. 65 AIPN Ka, WUSW Ka, sygn. 084/16, k. 113. Stenogram zebrania MKR w hali huty „Silesia” w dniu 18. XII 1980 r., o godz. 17.00. Wiadomość o planowanej aukcji zebranym przekazała osoba „M.X”, podając, że aukcja odbędzie się w budynku Teatru im. S. Wyspiańskiego, jednak świadkowie tego wydarzenia wspominają, że miało ono miejsce przed Teatrem (relacja ustna A. Rozpłochowskiego). 61

169

K atarzyna Wilczok

Przedstawiała ona postać mężczyzny, który stracił twarz z powodu braku życiowego kręgosłupa66. Rozstrzygnięcie konkursu nastąpiło 13 czerwca 1981 roku, w jury „Solidarność” reprezentował W. Bacler67. Podczas zebrania ZKR-ów w hali cynkowni „Silesia” w Katowicach 19 lutego Świtoń poddał pod głosowanie inicjatywę powołania społecznego komitetu budowy pomnika Wojciecha Korfantego oraz ogłoszenia konkursu na jego projekt. Wniosek został zaakceptowany większością głosów68. Społeczny Komitet Budowy Pomnika Wojciecha Korfantego został powołany z pewnością przed 12 maja, gdyż na ten dzień wyznaczono termin spotkania jego członków, jak można wyczytać z „Wiadomości Katowickich”69. Do realizacji projektu, bardzo niewygodnego dla ówczesnej władzy, w latach osiemdziesiątych jednak nie doszło, wprowadzenie stanu wojennego skutkowało jego zaniechaniem na kolejne lata i dopiero w 1999 roku pomnik Wojciecha Korfantego stanął przed dawnym „December Palace”.

Spór o „Tragedię romantyczną” Na osobny opis zasługuje również organizacja dużego widowiska teatralnego w katowickim „Spodku”. Pomysłodawcami całego przedsięwzięcia, w tym scenariusza, byli dwaj studenci Wydziału Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego – Mirosław Kin i Adam Gessler, którzy przyszli do MKZ Katowice ze swoją ideą, szukając wsparcia, przede wszystkim finansowego. Początkowo spotkali się z  odpowiedzialnym za sprawy kultury Jackiem Jagiełką: „To była chyba wczesna wiosna, kiedy zgłosili się do mnie dwaj studenci z RTV Mirek Kin i Adam Gessler z pomysłem, który każdemu rozsądnemu człowiekowi wydawałby się niedorzeczny. Chcieli wystawić w Spodku sztukę pt. „Tragedia romantyczna”, składającą się z III części „Dziadów” i „Kordiana”. Zapewniali, że wezmą w niej udział najwybitniejsi polscy aktorzy. Byli tak przekonujący, że mnie też się udzielił ich entuzjazm. Potrzebowali od nas tylko… pieniędzy. Poszedłem z tym pomysłem do Andrzeja Rozpłochowskiego, który postawił sprawę na Prezydium MKZ i chłopaki dostali kasę. Efekt przeszedł wszelkie oczekiwania. Przedstawienie z muzyką Czesława Niemena, w którym udział wzięli między innymi Daniel Olbrychski i Kalina Jędrusik, obejrzało 50 000 osób. Okazało się, że ludzie do życia potrzebują czegoś więcej niż michy i wódy. Myślę, że to co zostało w umysłach po tym spektaklu, musiało kiedyś zadziałać przeciwko komunie”70. Uchwała Zarządu Regionalnego w sprawie rozpoczęcia produkcji spektaklu została podjęta 5 maja, Adamowi Gesslerowi powierzono reżyserię „Kordiana”, Mirosławowi Kinowi „Dziadów”, natomiast kierownikiem produkcji został Juliusz Donajski, który był również upoważniony do zawierania umów związanych z produkcją. Całko-

„Wiadomości Katowickie” nr 52 z 18–19. VI 1981 r., s. 4. AZŚ–D, sygn. Z 34, t. 143A, Wyciąg z protokołu z obrad Jury 9 Biennale Plakatu Polskiego w Katowicach w dniu 13. VI 1981 r. 68 AIPN Ka, WUSW Ka, sygn. 084/16, Relacja z zebrania ZKR-ów w Hali Huty „Silesia” w dniu 19. II 1981 r. o godz. 16.00, k. 154. 69 Pomnik Wojciecha Korfantego. „Wiadomości Katowickie” nr 52 z 18.–19. VI 1981 r., s. 4. 70 Fragment wypowiedzi J. Jagiełki umieszczony na planszy wystawy poświęconej Niezależnemu Zrzeszeniu Studentów w województwie katowickim: http://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0005/66236/128956.pdf (dostęp 22. I 2013 r.); plansza nr 2, por. A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 31, 33. 66 67

170

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

wity dochód z przedsięwzięcia miał zasilić konto MKZ Katowice z przeznaczeniem na rozwój kultury Górnego Śląska i Zagłębia71. Przygotowany z niespotykanym rozmachem spektakl był już sam w sobie prowokacją artystyczną, gdyż połączenie obu postaci Kordiana i Gustawa w jednym przedstawieniu było czymś dotąd niespotykanym. „Tragedię romantyczną” – wystawianą osiem razy w dniach od 6 do 15 lipca 1981 roku – obejrzało łącznie z pewnością kilkadziesiąt tysięcy widzów, którzy podczas spektaklu siedzieli na wzór rzymskiego Colosseum. Szczególne wrażenie robiła licząca 60 ton scenografia oraz przede wszystkim wspomniana już częściowo obsada: Kalina Jędrusik, Daniel Olbrychski, Krzysztof Chamiec, Wirginiusz Gryń, Bogusz Bilewski, muzykę napisał Czesław Niemen72. Spektakl trwał ok. trzech godzin, bilety sprzedawano w cenie 120 –180 złotych73. Wyjątkowość „Tragedii romantycznej” wiązała się przede wszystkim z samym tematem, który ponownie – od czasów pamiętnego, gdyż brzemiennego w skutkach wystawienia przez Kazimierza Dejmka w 1968 roku „Dziadów cz. III”, poruszył wątek patriotyczny, narodowy i niepodległościowych, czyli dotyczył tych kwestii, których polityka kulturalna komunistycznej władzy nie przewidywała, lansując treści wyłącznie o charakterze komercyjnym i rozrywkowym. Warto dodać, że w 1981 roku w katowickim „Spodku” koncertowała na przykład Tina Turner74. Symbolami łatwej i bezrefleksyjnej rozrywki, obok wspomnianego „Spodka”, o  którego „odczarowaniu” na czas wystawiania „Tragedii romantycznej” pisano również na łamach „Gościa Niedzielnego”75, stały się dwie corocznie organizowane z niezwykłym rozmachem imprezy: Święto „Trybuny Robotniczej” oraz Karnawał Lipcowy 76. W  wywiadzie udzielonym dziennikarzowi „Gościa Niedzielnego” jeden z  reżyserów widowiska stwierdził: „Ideą moją jest, żeby przestrzeń dwu tysięcy metrów kwadratowych, na których odbywać się będą działania aktorskie w tej olbrzymiej hali, była obszarem działań Polaków. I żeby Ci Polacy siedzący na ośmiotysięcznej widowni mieli możliwość spojrzenia z boku na własne losy, na własną historie, aż do wersji najnowszej, do tego, kiedy powstali i zorganizowali się77”. Ideę spektaklu jeszcze pełniej przedstawił w wywiadzie udzielonym tygodnikowi „Solidarność Jastrzębie” Adam Gessler: „Bohaterem mojej inscenizacji „Kordiana” nie jest młody chłopiec, który w świecie burzy i naporu stara się walczyć, rozliczać, dojrzewać. Natomiast jest to dojrzały człowiek, któremu dewaluuje się dotychczasowe pojmowanie świata i stara się określić wobec sytuacji w kraju i historii. To najbardziej mnie interesuje, gdyż uważam, że największym dramatem dzisiejszego czasu jest samookreślenie się Polaków. 35 milionów wierzyło w jakąś Polskę, było wpisanych w system i układy. I nagle historia potoczyła się tak, że poszczególne jednostki musiały się określić zupełnie inaczej”78. Uchwała Zarządu Regionalnego. „Wiadomości Katowickie” nr 21 z 6. V 1981 r., s. 2. J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”...., s. 147 i n.; (Nie) zapomniana Tragedia. „Dziennik Zachodni” nr 156 z 6. VII 2006 r., s. 9. 73 Uwaga związkowcy Solidarności. „Wiadomości Katowickie” nr 6 z 16. IV 1981 r., s. 2. 74 http://www.spodek.eu/spodek/lata_80.html (dostęp 7. XII 2012 r.). 75 Błyszcz: Odczarowanie Spodka. „Gość Niedzielny” nr 30 z 26. VII 1981 r., s. 8. Autor artykułu podaje, że Tragedia romantyczna była wystawiana dopiero od 7 lipca. 76 Raport o stanie kultury i sztuki w województwie katowickim. [W:] Komitet Porozumiewawczy…, s. 36. 77 Błyszcz: Odczarowanie…, s. 8. 78 G. Grzegorek: Głos o nas wszystkich. „Solidarność Jastrzębie” nr 11 z 21. VII 1981 r., s. 7. 71 72

171

K atarzyna Wilczok

„Tragedia romantyczna” spotkała się z lekką, ale wyczuwalną krytyką wspomnianego już tygodnika Regionu Śląska i  Zagłębia „Solidarność Jastrzębie”. Zdaniem autora artykułu poświęconemu temu widowisku Grzegorza Grzegorka, ocena artystyczna spektaklu była dyskusyjna ze względu na układ tekstów, chociaż kilka zdań później podkreśla on, że to właśnie układ tekstów oraz inscenizacja spowodowały, że „Treści tych dramatów narodowych, mówiących o naszym bycie zabrzmiały z nową siłą, zabrzmiały – tu i teraz”. Dalsza konstatacja widowiska w ocenie dziennikarza przedstawiała się już znacznie pozytywniej, przede wszystkim w artykule zwrócono uwagę na odwołanie się do najprostszych symboli i wartości, trafiających do serc i wzruszających jak krzyż, obraz święty, wiara i Ojczyzna, chociaż trudno wywnioskować, czy dziennikarz jest przychylny tego typu „najprostszym” środkom wyrazu. Ponadto zaznaczył, iż „fakt, że to robotnicy zapragnęli, by przemówiono do nich w taki właśnie sposób, ukazuje jeszcze jedno oblicze »Solidarności«, która objęła mecenat nad tym przedsięwzięciem”79. MKZ Katowice nie był twórcą, ale raczej popularyzatorem i animatorem kultury niezależnej, pełniąc dostrzeżoną w prasie lat osiemdziesiątych rolę mecenasa, chociaż jego przewodniczący na łamach „Wiadomości Katowickich” z 10 lipca podkreślił między innymi: „Włączenie się NSZZ »Solidarność« w pracę nad spektaklem [mowa o „Tragedii romantycznej – K.W.] nie powinno zostać przyjęte jako zapowiedź tego, że w przyszłości zajmować się będziemy tego typu wydarzeniami kulturalnymi. Dążyć będziemy natomiast do poszerzenia praw i możliwości działania organizatorów produkcji filmowych, telewizyjnej i teatralnych, do samodzielności twórców literackich, do stworzenia warunków pełnej realizacji talentu naszych artystów. Żądamy zniesienia cenzury prewencyjnej, hamującej rozwój literatury i sztuki. […] Nie przypisujemy sobie miana mecenasa sztuki polskiej, a poprzez okazaną pomoc chcemy jedynie przyczynić się do rozpowszechniania treści w  naszej narodowej kulturze najważniejszych”80. MKZ Katowice, chcąc czy nie, w  tym krótkim okresie swojej działalności przejął funkcję dzisiejszego stowarzyszenia propagującego rozwój kulturalny robotniczego wtedy Górnego Śląska i Zagłębia, powszechnie uchodzącego za „pustynię kulturalną” (to określenie zaczęło funkcjonować w latach siedemdziesiątych) i być może właśnie ze względu na charakter regionu wystawienie „Tragedii romantycznej” nie spotkało się z powszechną aprobatą, gdyż zjednoczony Zarząd Regionu Śląsko-Dąbrowskiego nie zdecydował się na wznowienie spektaklu81, być może przemówiły za tym względy finansowe.

Patriotycznie MKZ Katowice 13 kwietnia ogłosił dniem regionalnych obchodów rocznicy zbrodni katyńskiej. Dzień wcześniej w tej intencji została odprawiona uroczysta msza Tamże. A. Rozpłochowski w swoich wspomnieniach pisze o przyjeździe do Katowic dziennikarki ogólnopolskiego „Tygodnika Solidarność”, która na okoliczność wystawienia spektaklu miała przeprowadzić z nim wywiad, podczas którego zarzuciła przewodniczącemu MKZ Katowice „marnowania wielkich związkowych pieniędzy na coś takiego”. Por. A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 33. Przeprowadzając kwerendę w tym czasopiśmie niestety nie znalazłam artykułu dotyczącego kwestii oraz oceny samego faktu wystawienia Tragedii romantycznej w katowickim „Spodku”. 80 O tragedii romantycznej. „Wiadomości Katowickie” nr 71 z 10. VII 1981 r., s. 1. 81 O braku woli Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego wznowienia spektaklu pisze A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 33.

79

172

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

św. w krypcie Katedry Chrystusa Króla w Katowicach. Informacja o prawdziwych sprawcach mordu znalazła się w przygotowanej na tę okoliczność gablocie umieszczonej na ogrodzeniu siedziby MKZ-etu, która wkrótce została jednak zniszczona przez „nieznanych sprawców”82. Bardzo podniośle obchodzono 190. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. W niezależnych od władzy manifestacjach wzięło udział ok. 100 tysięcy osób. W Katowicach po mszy św. w Katedrze Chrystusa Króla pochód przeszedł głównymi ulicami miasta pod pomnik Powstań Śląskich, gdzie odbyła się dalsza część uroczystości, w tym wystąpienie dr. Bogdana Kopańskiego83. Zarząd Regionalny 20 maja na łamach „Wiadomości Katowickich” zaapelował do struktur związkowych o występowanie do władz z wnioskiem o zmianę nazw ulic, placów, imion patronów zakładów pracy i szkół na nazwiska wybitnych postaci związanych z „naszą” historią i tradycją. Apel ten był niezwykle wymowny, a w szczególności dwa jego zdania: „Chodzi nam również o przywrócenie nazewnictwa ulic z okresu niepodległości. Natomiast narzucone w imię interesów partyjnych nazwy ulic, zakładów i szkół […] miały na celu wpojenie naszemu narodowi obcej doktryny i sztucznie budowanej tradycji”84. Kierownictwo MKZ Katowice było inicjatorem powołania Regionalnego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania (19 lutego 1981 roku podczas spotkania Zarządu z przedstawicielami Zakładowych Komitetów Robotniczych w hali „Silesia” w Katowicach85), wspierając przez cały czas jego działalność, jednocześnie pomagało Niezależnemu Zrzeszeniu Studentów. Najbardziej spektakularnym wyrazem wspólnej współpracy była organizacja tzw. Marszu Wolności, którego uczestnicy 25 maja po mszy św. udali się pod KW PZPR, następnie kierując się w stronę placu Wolności w Katowicach. W demonstracji wzięło udział kilkanaście tysięcy osób86. Eksponowanie treści narodowych, nawiązywanie do czasów II Rzeczypospolitej – okresu wywalczonej niepodległości i demokracji, podkreślanie własnego patriotyzmu rozumianego jako miłość do Polski, niekoniecznie Ludowej, głoszenie prawdy o zbrodni katyńskiej – to wszystko stanowiło wyraz sprzeciwu wobec prowadzonej przez władzę komunistyczną polityce pamięci (a właściwie niepamięci).s

W relacji do PZPR i „starych” związków zawodowych W państwie komunistycznym władza i partia kierownicza były tożsame, jednak sama Polska Zjednoczona Partia Robotniczanigdy nie stanowiła monolitu. W partii w różnych okresach ścierały się określone frakcje i nurty, które doczekały się swoistych nazw. Powstanie NSZZ „Solidarność” było impulsem do powstania wewnątrz PZPR tzw. struktur poziomych, stanowiących opozycję wobec odgórnego kreowania jej działań. Liderzy struktur poziomych deklarowali wierność ideom socjalizmu, Tamże, s. 21; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…., s. 146 (tam pozostała bibliografia). A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 23; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”..., s. 146 i n. (tam pozostała bibliografia). 84 Apel Zarządu Regionalnego do Komisji Zakładowych. „Wiadomości Katowickie” nr 32 z 30. V 1981 roku, s. 3; J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”..., s. 148 i n. 85 AIPN Ka, WUSW Ka, sygn. 084/16. Relacja z zebrania ZKR-ów w Hali Huty „Silesia” w dniu 1. II 1981 roku o godz. 16.00, k. 156. 86 J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”...., s. 139 i n. (tam pozostała bibliografia). 82 83

173

K atarzyna Wilczok

jednak sprzeciwiali się wszechwładzy skostniałego aparatu partyjnego, upatrując siłę działania w demokratycznych plenach partyjnych. Zorganizowana 15 kwietnia 1981 roku w  Toruniu ogólnokrajowa konferencja struktur poziomych była pierwszym przypadkiem tak licznego spotkania; uczestniczyło w niej około 750 reprezentantów z 40 województw – członków PZPR bez zgody i aprobaty kierownictwa partyjnego. Po drugiej stronie bieguna partyjnego trzeba umieścić powołane 15 maja 1981 roku pod patronatem I sekretarza KW PZPR Andrzeja Żabińskiego Katowickie Forum Partyjne, złożone z weteranów komunistycznych, tzw. betonu partyjnego, kierowane przez Wsiewołoda Wołczewa, w swoim założeniu mające stanowić przeciwwagę dla struktur poziomych oraz zająć bezkompromisową postawę wobec „Solidarności”87. Stanowisko kierownictwa MKZ Katowice wobec PZPR było od samego początku wyraźnie sprecyzowane, wyraził je między innymi Rozpłochowski w następujący sposób: „Członkowie partii pełniący funkcje partyjne nie mogą należeć do niezależnych samorządnych związków zawodowych”88 i de facto do końca działalności tej struktury nie uległo ono zmianie. Ponadto przewodniczący MKZ Katowice był zwolennikiem początkowo tylko ograniczenia działalności, z czasem usunięcia organizacji partyjnych z zakładów pracy89. Zarząd Regionalny przyjął zasadę prowadzenia rozmów wyłącznie z władzami państwowymi, nie zaś z jakąkolwiek instancją partyjną, co zostało przegłosowane w listopadzie 1980 roku w trakcie spotkania ok. 500 przedstawicieli Zakładowych Komitetów Robotniczych skupionych w  MKZ Katowice, w  trakcie którego zdaniem Świtonia tylko 7 osób opowiedziało się za podjęciem rozmów90. Taka postawa uniemożliwiła nawiązanie kontaktu ze strukturami poziomymi, które chciały podjęcia rozmów z „Solidarnością”, jednak tylko na gruncie przestrzegania zasad ustroju socjalistycznego. Mimo braku dialogu MKZ Katowice na łamach jednego z numerów „Wiadomości Katowickich” poruszył sprawę struktur poziomych, których przedstawiciele – obserwatorzy – nie zostali dopuszczeni do przysłuchiwania się dyskusji X Plenum Komitetu Centralnego PZPR w dniu 29 kwietnia, co zostało podsumowane następująco: „Stanowisko to zdaje się dowodzić, iż nadal w obowiązującym stylu działania najwyższych instancji partyjnych dominuje tendencja do anonimowości kameralności, co łamie statutową zasadę jawności życia partyjnego”91. Podejmowanie rozmów wyłącznie z  władzą państwową było z pewnością próbą przeciwstawienia się systemowi w gruncie rzeczy monopartyjnemu, Szerzej zob. J. Kazimierski: PZPR w województwie katowickim wobec NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1982. Praca doktorska napisana pod kierunkiem doc. dr. hab. A. Topola, obroniona w Katowicach w 2011 r., s. 164–197. Na temat taktyki I sekretarza KW PZPR A. Żabińskiego wobec „Solidarności” zob. również J. Kazimierski: Andrzeja Żabińskiego walka z Solidarnością. Analiza taktyki KW PZPR w Katowicach wobec NSZZ „Solidarność” jesienią 1980 roku. [W:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1981. Red. W. Polak, P. Ruchlewski, V. Kmiecik, J. Kufel. Gdańsk 2010, s. 755–766; Ł. Kamiński: PZPR wobec „Solidarności” – pierwsze tygodnie. „Biuletyn IPN” 2002, nr 12, s. 31–34. 88 AIPN Ka, WUSW Ka, sygn. 0103/107, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie „Katowice” z 10. IX 1980 r., k. 395; J. Kazimierski: PZPR…, s. 100. 89 AIPN Ka, WUSW Ka, sygn. 030/159, Sprawa Obiektowa krypt. „Rezydencja”, Plan działań operacyjnych do sprawy obiektowej kryptonim „Rezydencja” nr 45639, k. 4 i n. 90 AIPN Ka, WUSW Ka, sygn. 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKZ Katowice i sytuacji w Hucie „Katowice” z 20. XI 1980 r., k. 161; Informacja dot. działalności MKZ Katowice i sytuacji w Hucie „Katowice” z 9. XII 1980 r., k. 200. Zdaniem A. Rozpłochowskiego uchwała została podjęta najprawdopodobniej 13. XI 1980 r., a jej przeciwnikiem miał być K. Świtoń, zob. A. Rozpłochowski: Postawią..., T. 2, s. 36. 91 Echa X Plenum. „Wiadomości Katowickie” nr 19 z 4. V 1981 r., s. 1. 87

174

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

jednak biorąc pod uwagę fakt, że kluczowe decyzje dla regionu zapadały podczas zebrań partyjnych, to obrana taktyka kierownictwa MKZ Katowice zamykała wiele dróg dojścia do wyznaczanych sobie bieżących celów, a rozmowy z partią nie musiały przecież oznaczać pójścia „na zgniłe kompromisy”. Przeglądając prasę partyjną oraz solidarnościową związaną z ośrodkiem MKZ Katowice, charakterystyczna jest znikoma liczba artykułów poświęconych drugiej stronie, wydaje się, że obie organizacje żyły wyłącznie swoimi sprawami. Zgodnie z przyjętym Statutem członkostwo w NSZZ „Solidarność” wiązało się z wystąpieniem ze „starych” związków zawodowych, które po rejestracji „Solidarności” uległy całkowitej marginalizacji. Z raportów SB wynika, że 13 października 1980 roku w Hucie Katowice na ogólną liczbę 19  400 zatrudnionych ze starych związków zawodowych wystąpiło 12 600 osób, co stanowiło prawie 65% ogółu członków w nich zrzeszonych92.

I Walne Zebranie Delegatów i rozwiązanie MKZ Katowice W województwie katowickim długo nie można było doprowadzić do skutecznego i trwałego połączenia poszczególnych ośrodków regionalnych NSZZ „Solidarność” w jedną, wspólną strukturę oraz demokratycznych wyborów do władz związku, co w myśl przyjętego Statutu było koniecznością93. Na taki stan rzeczy miały istotny wpływ działania operacyjne SB, różnice ideologiczne oraz koncepcyjne między poszczególnymi śląsko-zagłębiowskimi regionalnymi ośrodkami „Solidarności”. Dopiero wiosną 1981 roku udało się powołać wspólną Komisję do spraw Organizacji Wyborów Regionalnych, która pierwszą turę Zjazdu wyznaczyła na dzień 6 lipca. Wcześniej odbyły się zakładowe wybory delegatów uprawnionych do udziału w Zjeździe. W  drugim etapie, przebiegającym w  trzech turach, delegaci mieli dokonać wyboru Zarządu Regionalnego, Komisji Rewizyjnej oraz wytypować reprezentantów na Zjazd Krajowy „Solidarności”. Gospodarzem I Walnego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” Śląska i Zagłębia była Huta „Baildon” w Katowicach, której Sala Sportowa pomieściła ponad 800 przedstawicieli zakładowych organizacji związkowych. Faktycznie o stanowisko przewodniczącego regionu ubiegało się 15 zgłoszonych kandydatów, w  tym liderzy dotychczas funkcjonujących ośrodków regionalnych. Kampania wyborcza ruszyła pełną parą – spotkania, odczyty, sprawozdania z dotychczasowej działalności, ulotki to tylko niektóre z jej elementów. Jednak nie tylko sztaby wyborcze kandydatów były stroną w jej organizacji, ale również Służba Bezpieczeństwa, której zadania operacyjne skupiały się na wyeliminowaniu kandydatów prezentujących „radykalne” stanowiska – odnosiło się to zwłaszcza do A. Rozpłochowskiego i Tadeusza Jedynaka. Rozpowszechniano informacje o ich „negatywnych cechach osobowościowych”, o ich rzekomym braku doświadczenia, nadużyciach finansowych czy wykorzystywania „Solidarności” do celów politycznych. Do końca lipca przygotoAIPN Ka, WUSW Ka, sygn. 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie „Katowice” z 14. X 1980 r., k. 77. 93 Na mocy przyjętego Statutu wybory do władz regionalnych związku miały się odbyć nie później niż w ciągu 5 miesięcy od wejścia w życie Statutu (Rozdz. IX, § 41, pkt. 3). Treść dokumentu: AZŚ–D, sygn. Z 1, t. 185, Statut Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. [W:] Broszura Krajowej Agencji Wydawniczej, s. 18–23. Statut zaczął obowiązywać wraz z chwilą rejestracji Związku (10. XI 1980 r.), zatem wybory regionalne miały się odbyć najpóźniej do 10. IV 1981 r. 92

175

K atarzyna Wilczok

wano i rozkolportowano wśród delegatów aż 30 tysięcy egzemplarzy różnego rodzaju druków. Szczególnie dotkliwe dla Rozpłochowskiego były rozsyłane wszędzie, w tym do jego matki, pornograficzne fotomontaże. Podczas drugiej tury I WZD po trwającej prawie 5,5 godziny prezentacji kandydatów przystąpiono do głosowania, które rozstrzygnęło się w trzeciej turze między Andrzejem Rozpłochowskim (426 głosów) a Leszkiem Waliszewskim (572 głosy). Przegraną Rozpłochowskiego potęgował fakt, że nie został on zgłoszony przez macierzystą komisję związkową Huty Katowice na członka Zarządu, wobec czego nie mógł startować w kolejnych wyborach do Zarządu Regionu. Odpowiednią uchwałą dokonano ostatecznego połączenia działających ośrodków regionalnych w jeden Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”94. Należy dodać, że nazwisko Rozpłochowskiego znajdowało się na przygotowanej w Departamencie III „A” MSW liście 146 działaczy reprezentujących „postawy radykalne”95. Tak dobiegła końca działalność MKZ Katowice jako regionalnej, samodzielnej struktury. W końcu listopada nastąpiło rozliczenie prowadzonych spraw, w tym finansowych. Majątek przekazany Zarządowi Regionu opiewał na kwotę 38,7 mln złotych96. Na „gorsze czasy” działacze rozwiązanego MKZ „zabezpieczyli” kilka maszyn offsetowych otrzymanych z Norwegii97. Temat niniejszego artykułu nie był wcześniej przedmiotem odrębnych badań naukowych, jednak wiele z opisanych w nim wątków, zwłaszcza działań MKZ Katowice w sferze społeczno-kulturowej regionu, zostało wcześniej zasygnalizowanych czy też opisanych przykładowo w najnowszym opracowaniu poświęconemu „Solidarności” śląsko – dąbrowskiej autorstwa dr. Jarosława Neji i dr. Tomasza Kurpierza (Katowice 2012). Zamierzeniem niniejszego artykułu było pogłębienie i  rozbudowanie opisanych już wcześniej treści, jednak przede wszystkim dotarcie do nowych, wcześniej nieznanych źródeł. Stało się to możliwe dzięki przejściu przetartym już przez wspomnianych badaczy szlakiem kwerend źródłowych, dotarciu do innych dokumentów z epoki (Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach), szerszemu skorzystaniu z ówczesnej prasy; bardzo cenna okazała się także rozmowa oraz otrzymane materiały od Kazimierza Trojana i ojca Oskara Puszkiewicza OFM, za które w tym miejscu bardzo dziękuję. To wszystko umożliwiło mi podjęcie próby analizy całego tematu, przedstawienie kilku zagadnień z nieznanej dotąd perspektywy oraz osadzenie MKZ Katowice na mapie ówczesnego województwa katowickiego poprzez wskazanie jego relacji z innymi funkcjonującymi w regionie podmiotami o charakterze społeczno-kulturalnym. Z rozważań zostały wyłączone kwestie wewnątrzzwiązkowe, charakter kontaktów z władzą szczebla wojewódzkiego, innymi regionalnymi ośrodkami „Solidarności” oraz opis reakcji MKZ Katowice na sprawy ogólnokrajowe, które miały swoje konsekwencje dla regionu. Te zagadnienia, zwłaszcza trzy pierwsze, z pewnością wymagają dalszego, pogłębionego opracowania, znacznie wykraczającego poza ramy artykułu. Warto również, szerzej niż dotychczas zostało to opisane, podjąć kwestię dotyczącą postrzegania MKZ Katowice przez te wszystkie instytucje, o których powyżej wspomniałam. Szerzej zob. J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”..., s. 151–164. S. Cenckiewicz: Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010). Poznań 2010, s. 240 i n. 96 Szerzej zob. J. Neja, T. Kurpierz: „Solidarność”…, s. 176. 97 A. Rozpłochowski, Postawią..., T. 2, s. 106, 124 i n. 94 95

176

Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ „Solidarność”…

Tak prezentuje się aktualny stan badań. Sądzę, że istnieje możliwość dalszego poszerzenia tematu – jednak tylko wtedy, gdy świadkowie historii podejmą trud spisania swoich wspomnień z uwzględnieniem najdrobniejszych szczegółów, które pomogą potwierdzić, uzupełnić oraz sprostować to wszystko, co zostało już napisane. Czas tzw. pierwszej „Solidarności” rozbudził aktywność ludzi na różnych płaszczyznach życia, położył podwaliny pod rozwój społeczeństwa obywatelskiego – tak brutalnie spacyfikowany wprowadzeniem stanu wojennego. Wiele działań podejmowanych przez MKZ Katowice w zaniedbywanej na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim przestrzeni społeczno-kulturowej miało wyjątkowy charakter, co z pewnością można było zawdzięczać osobistej odwadze jego kierownictwa, ale również „Genio Solidationis”. Katarzyna Wilczok

Das Betriebsübergreifende Gründungskomitee des Kattowitzer NSZZ „Solidarność” im soziokulturellen Umfeld der Region (1980–1981) Zusammenfassung Der Beitrag geht auf die laufenden Maßnahmen ein, die im soziokulturellen Umfeld der Woiwodschaft Kattowitz der Jahre 1980–1981 vom Betriebsübergreifenden Arbeiter-/ Gründungskomitee des NSZZ „Solidarność“ durchgeführt wurden. Das Komitee wurde Ende August/Anfang September 1980 mit einem vorübergehenden Sitz in der Eisenhütte „Katowice“ gegründet und entwickelte sich somit zu einem der bedeutendsten Regionalzentren der von der kommunistischen Regierung unabhängigen Gewerkschaft. Der in der Gesellschaft spürbare Drang nach Freiheit verursachte, dass die „Solidarność“ der 1980er Jahre des 20. Jahrhunderts von vielen Menschen nicht nur als eine Gewerkschaft angesehen wird, die für Arbeitsrechte zu kämpfen bemüht war, sondern auch – und vielleicht vor allem – als eine Struktur, die bei der Durchführung diverser sozialer Initiativen Unterstützung leistete. Dadurch kam ihr eine wesentliche Rolle in der soziokulturellen Prägung der Region zu. Sie wurde zum Ansatz einer demokratischen Zivilgesellschaft, deren Entwicklung durch Verhängung des Kriegsrechts zwar gehemmt, jedoch nicht verhindert wurde. Katarzyna Wilczok

Katowice Inter-Company Founding Committee NSZZ “Solidarność“ in the regional sociocultural perspective (1980–1981)

Summary The article describes the activities in the socio-cultural area of the Katowice Voivodeship in 1980–1981 led by the Inter-Company Workers’/Founding Committee NSZZ “Solidarity” set up at the turn of August and September 1980 with its temporary seat in the “Katowice” Plant; which then turned out to be one of the most dynamically operating regional centres of the trade union independent from the communist authorities. The lack of freedom perceptible by the Polish society brought the opinion of the “Solidarity” of the 80-s of the 20th century as not only a trade union defending the workers’ rights, but also, or even mainly, as a structure which helped in the realisation of various public initiatives, played major part in the socio-cultural area of the region, constituted the beginnings of the civic society whose development was impeded by the introduction of the martial law.

177

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Dariusz Burczyk

Wybrane zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania kancelarii Wojskowego Sądu Rejonowego w Gdańsku Wśród wielu publikacji dotyczących najnowszej historii Polski, które ukazały się w ostatnich latach część była poświęcona organizacji, funkcjonowaniu oraz obsadzie personalnej niektórych spośród czternastu funkcjonujących w  latach 1946–1955 wojskowych sądów i prokuratur rejonowych1. Opublikowano również kilka prac opisujących procesy archiwotwórcze zachodzące we wspomnianych instytucjach oraz metody opracowania spuścizny aktowej pozostałej po ich działalności2. W niniejszym artykule autor chciałby zaprezentować wszystkim zainteresowanym swoje kolejne ustalenia badawcze dotyczące procesu archiwotwórczego zachodzącego w Wojskowym Sądzie Rejonowym (dalej: WSR) w Gdańsku, ze szczególnym uwzględnieniem jego pierwszej części, czyli procesu aktotwórczego3. W trakcie prowadzonych badań autora szczególnie interesowała struktura organizacyjna wspomnianej instytucji, organizacja i funkcjonowanie kancelarii (sekretariatu) sądu oraz przepisy biurowe normujące jej pracę. Wojskowy Sąd Rejonowy w Gdańsku został powołany rozkazem Ministra Obrony Narodowej z 20 stycznia 1946 roku, a jego właściwości rzeczowej podlegali funk1

2

3

Szerzej zob. B. Łukaszewicz: Wojskowy Sąd Rejonowy w Olsztynie 1946–1955. Szkice do monografii. Olsztyn 2000; F. Musiał: Polityka czy sprawiedliwość. Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie 1946–1955. Kraków 2005; R. Ptaszyński: Wojskowy Sąd Rejonowy i Wojskowa Prokuratura Rejonowa w Szczecinie w latach 1946–1955. Szczecin 2010; J. Żelazko: „Ludowa” sprawiedliwość. Skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w  Łodzi (1946–1955). Łódź 2007; Z. Biegański: Sądownictwo i  skazani na śmierć z  przyczyn politycznych w  województwie pomorskim (bydgoskim) w  latach 1945–1954. Bydgoszcz 2003; B. Rusinek, Z. Szczurek: Dzieje drugiej konspiracji niepodległościowej na Pomorzu Gdańskim w latach 1945–1956. Gdańsk 1999; M. Żukowski: Sądownictwo wojskowe na Pomorzu Zachodnim w  latach 1946–1954. [W:] Dzieje wymiaru sprawiedliwości. Red. T. Maciejowski. Koszalin 1999; A. Jaracz: Orzecznictwo i działalność wojskowych sądów rejonowych na Pomorzu Środkowym w latach 1946–1955. [W:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce w latach 1944–1956. Red. W. Kulesza, A. Rzepliński. Warszawa 2000; Skazani na śmierć przez Wojskowy Sąd Rejonowy we Wrocławiu 1946–1955. Red. K. Szwagrzyk. Wrocław 2002; R. Leśkiewicz: Organizacja i działalność Wojskowego Sądu Rejonowego w Poznaniu (1946–1955). „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2006, nr 3, s. 57–90. Szerzej zob. T. Rodziewicz: Metoda opracowania zespołu akt Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Lublinie 1946–1955. „Studia Archiwalne” 2004, nr 1, s. 171–197; R. Leśkiewicz: Badanie procesów archiwotwórczych na przykładzie akt Wojskowego Sądu Rejonowego w Poznaniu (1946–1955). „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 1, s. 85–116; Tenże: Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu (1946–1955). Organizacja, funkcjonowanie, procesy archiwotwórcze. Warszawa–Poznań 2009. Wyniki badań drugiego ze „składników” procesu archiwotwórczego, czyli archiwizacji akt oraz dziejów zespołu archiwalnego WSR w Gdańsku wraz z jego charakterystyką i metodami opracowania zostały opublikowane przez autora w 2010 r. Zob. D. Burczyk: Metody opracowania i rekonstrukcji zespołu archiwalnego: Wojskowy Sąd Rejonowy w  Gdańsku (1946–1955). „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 3, s. 51–77.

179

Dariusz Burczyk

cjonariusze Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego, Milicji Obywatelskiej, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a  od 1949 roku także żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza4. Na mocy specjalnych przepisów prawa pod jurysdykcję wojskowych sądów rejonowych oddano także osoby cywilne. Wojskowy Sąd Rejonowy w Gdańsku rozpoczął działalność w dniu 1 kwietnia 1946 roku obejmując swoją właściwością terenową obszar ówczesnego województwa gdańskiego, czyli powiaty: gdański, morski, kwidzyński, kościerski, starogardzki, tczewski, elbląski, miasta Gdynia, Gdańsk i Sopot5. Wojskowe sądy rejonowe rozpatrywały sprawy na podstawie dokumentacji, którą kompletowała właściwa terytorialnie wojskowa prokuratura rejonowa w  trakcie prowadzonego, najczęściej na jej zlecenie przez organy komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, postępowania przygotowawczego. Aby zrozumieć proces archiwotwórczy, w wyniku którego powstawały dokumenty i akta sądowe oraz następowały relacje między nimi prowadzące do ukształtowania się registratury, należy poznać strukturę organizacyjną wspomnianej instytucji; przepisy biurowe, na podstawie których w sądzie działała kancelaria (sekretariat) oraz odtworzyć obieg informacji. W związku z tym w dalszej części artykułu omówiono wojskowe przepisy regulujące kwestie prowadzenia biurowości w wojsku, organizację pracy kancelaryjnej w WSR w Gdańsku oraz opisano rodzaje dokumentacji składającej się na jego registraturę. Ze względu na rozległość obszaru badawczego w  prezentowanym artykule nie wszystkie kwestie udało się autorowi omówić w sposób, na jaki zasługują, dlatego też należy niniejszą publikację traktować jedynie jako artykuł przyczynkowy, który ma za zadanie zasygnalizować badaczom zainteresowanym opisywanym tematem pewne zjawiska i procesy zachodzące w kancelariach sądów wojskowych i z pewnością nie wyczerpuje opisywanego zagadnienia.

Wojskowe przepisy dotyczące biurowości W latach 1946–1955 w kancelariach wojskowych obowiązywał system kancelaryjny dziennikowo-rzeczowy, polegający na stosowaniu dziennika podawczego do rejestracji i kontroli obiegu pism oraz nadawania aktom układu rzeczowego – zgodnie z wykazem akt6. Próby wprowadzenia nowego systemu kancelaryjnego bezdziennikowego przeprowadzone w 1949 roku zakończyły się porażką. Według Stanisława Grobelnego zaważył na tym charakter dokumentacji wytwarzanej przez jednostki i instytucje wojskowe, która w większości miała charakter niejawny, zatem podlegała szczególnym warunkom ochrony oraz szczegółowej rejestracji i kontroli obiegu pism. Reguły pracy kancelarii w sądach wojskowych określały instrukcje o prowadzeniu biurowości w  wojsku. Pierwsza „Instrukcja o  prowadzeniu tajnej korespondencji w jednostkach oraz instytucjach Wojska Polskiego” została wprowadzona w życie rozkazem nr 0142 Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego (dalej: ND WP) z 9 4

5 6

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w  Gdańsku (dalej: AIPN Gd), sygn. 538/800, k. 113. AIPN Gd, sygn. 589/1, k. 1. S. Grobelny: Wpływ wojskowych przepisów kancelaryjnych i archiwalnych na kształtowanie zasobu archiwalnego w latach 1945–1955, http://www.caw.wp.mil.pl/ biuletyn/b12/b12_3.pdf, s. 6 (dostęp 2. I 2010 r.).

180

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

lipca 1945 roku7. Określała ona podstawowe zasady postępowania z dokumentacją, jej opracowywaniem, ewidencjonowaniem, przyjmowaniem, przesyłaniem i  przechowywaniem, a także określała reguły przekazywania akt do archiwum. Zgodnie z tą instrukcją, dokumenty wytworzone bądź nadesłane do sądu były rejestrowane w dziennikach podawczych, prowadzonych osobno dla korespondencji wchodzącej i wychodzącej. Akta wpływające rejestrowano w „Dzienniku dla zapisu wchodzących ściśle tajnych i tajnych pism”, a wychodzące w „Dzienniku dla zapisu wychodzących ściśle tajnych i tajnych pism”. Akta spraw załatwionych należało grupować według cech przedmiotowych. Instrukcja nakazywała łączenie akt tylko w obrębie poszczególnych cech tajności. Oddzielnie należało grupować akta tajne, a oddzielnie akta ściśle tajne. W wyjątkowych przypadkach zezwalała ona na łączenie dokumentów jednej sprawy – tajnych i ściśle tajnych razem. Łączenie akt jawnych z tajnymi było jednak zabronione. Dla założonych teczek akt kancelarie prowadziły „Opis ściśle tajnych i tajnych spraw” w obrębie roku, w którym rejestrowano wszystkie teczki z aktami, książki, dzienniki, albumy oraz inne materiały prowadzone przez tajną kancelarię8. Opis teczek zawierał takie dane, jak: numer kolejny zapisu, skróconą nazwę teczki lub księgi, cechę tajności, datę rozpoczęcia i zakończenia, ilość arkuszy, liczba załączników oraz w rubryce „uwagi” informacje o przekazaniu za pokwitowaniem itp. Dokumenty, które podszywano do teczek spraw zakończonych, należało wpisać do znajdującego się w teczce wewnętrznego opisu pism ściśle tajnych i tajnych. Ponadto dla każdej z prowadzonych spraw zakładano specjalną kartę zastępczą, w której notowano cały ruch akt oraz nazwiska osób, które się z nią zapoznawały. Z kolei na okładkach teczek musiała się znaleźć: nazwa jednostki lub instytucji, numer akt (kolejny numer rejestracyjny teczki w opisie ściśle tajnych i tajnych spraw), tytuł teczki, stopień tajności, data rozpoczęcia i  zakończenia, liczba stron oraz okres przechowywania danej teczki zaczerpnięty z rzeczowego wykazu akt obowiązującego w Ministerstwie Obrony Narodowej (dalej: MON). Metody pracy biurowej oraz zasady systemu kancelaryjnego dla akt jawnych określały odrębne przepisy. Pierwszym aktem normatywnym, który opisywał postępowanie z dokumentacją jawną w kancelarii instytucji wojskowych, była „Instrukcja o biurowości jawnej we władzach naczelnych i okręgowych” z 1948 roku9. Omawiała ona szczegółowo m.in. organizację pracy biurowej, zabezpieczanie tajemnicy służbowej, rodzaje korespondencji i charakter akt, formy i redakcje pism, załatwianie spraw, wpływ korespondencji z zewnątrz (podział i oznaczanie), rejestrację pism oraz ich obieg, przygotowanie pism, wysyłanie pism, przechowywanie akt oraz ich przekazywanie do archiwum. W instrukcji tej podkreślano, aby w miarę możliwości jak najmniej pisać, a  jak najwięcej spraw załatwiać ustnie10. Zalecano stosowanie zwięzłego i przejrzystego stylu pisma z użyciem krótkich i rzeczowych zdań.

Tamże, s. 2. Teczki „opisu spraw ściśle tajnych i tajnych” WSR w Gdańsku znajdują się w zasobie gdańskiego IPN pod sygnaturami: AIPN Gd, 538/34 oraz AIPN Gd, 538/45. 9 R. Leśkiewicz: Wojskowy..., s. 174. 10 Tamże. 7 8

181

Dariusz Burczyk

Praca w kancelarii instytucji wojskowych opierała się na rzeczowym podziale akt, czyli wykazie akt powstającym w toku działalności MON11. Wykaz ten oparty był na systemie klasyfikacji dziesiętnej. Oznaczało to, że całość zadań pozostających w gestii ministerstwa podzielono na dziesięć grup, z których każda dzieliła się na dziesięć podgrup obejmujących bardziej szczegółowe zagadnienia. Poszczególnym pozycjom w wykazie akt odpowiadała teczka zawierająca dokumenty danej grupy, jakie należało do niej złożyć natychmiast po ich załatwieniu. Wszystkie teczki zawierające akta danej klasy powinny posiadać ten sam znak. Obok całokształtu zagadnień związanych z tworzeniem i obiegiem dokumentacji, w instrukcji omówiono także problematykę przechowywania akt, ich segregacji oraz przekazywania do archiwum. Po zakończeniu każdego roku referent prowadzący dokumentację zgromadzoną w danej teczce dokonywał selekcji dokumentów, kwalifikując je do dalszego przechowywania lub do zniszczenia12. Obieg pism, który precyzowała wewnętrzna instrukcja biurowa, odbywał się bez pokwitowania, z wyjątkiem przesyłek wartościowych i pism szczególnie ważnych. Każdy dokument rozpoczynający sprawę otrzymywał znak akt zaczerpnięty z wykazu akt13. Sprawę rejestrowano tylko jeden raz, pod jedną pozycją porządkową, bez względu na ilość dopływających do niej dokumentów. Referenci składali napływające dokumenty do teczek i sporządzali spisy zawartości. Zazwyczaj teczki przechowywali referenci załatwiający daną sprawę, chyba że względy bezpieczeństwa na to nie pozwalały. W takich wypadkach akta przechowywano w kancelarii. Instrukcja o biurowości jawnej w wojsku miała dotyczyć postępowania wyłącznie z dokumentami jawnymi, jednak w rzeczywistości obejmowała ona całość zagadnień prowadzonych przez Siły Zbrojne PRL. W związku z tym, że system kwalifikowania akt oparty na zamieszczonym w instrukcji „cyfrowym podziale spraw” był skomplikowany i wymagał dużego nakładu pracy, a mimo to nie gwarantował prawidłowego podziału akt na kategorie archiwalne, z dniem 1 stycznia 1950 roku została wprowadzona do użytku nowa „Instrukcja o prowadzeniu biurowości jawnej w wojsku”14. Zawarte w niej przepisy określały sposób postępowanie z aktami jawnymi w kancelarii w sposób niemalże identyczny, jak z aktami tajnymi (wszystkie dokumenty podlegały rejestracji). Dokumenty wpływające rejestrowano w „Dzienniku ewidencji wchodzącej korespondencji”, natomiast wychodzące – w „Dzienniku ewidencji pism wychodzących”. Wszystkie sprawy po ich załatwieniu podszywano do teczek, zgodnie z podziałem rzeczowym. Teczki akt spraw ustalane były przez kancelarie na początku każdego roku. Spis teczek spraw przewidzianych na dany rok podlegał zatwierdzeniu przez dowódcę jednostki. W nowej instrukcji wskazano też, że prawo do prowadzenia korespondencji w instytucjach wojskowych mieli wyłącznie dowódcy i ich zastępcy (zastępcy na podstawie rozkazów wewnętrznych szefów)15. Wszystkie S. Grobelny: Wpływ..., s. 4. M. Antkiewicz: Kształtowanie zasobu archiwalnego w jednostkach wojskowych i instytucjach resortu obrony narodowej, http://www.caw.wp.mil.pl/biuletyn/b28/b28_2.pdf, s. 19 (dostęp 2. I 2010 r.). 13 Znak ten składał się z trzech elementów: nazwy wydziału, w którym przechowywane były akta danej sprawy, numeru teczki zgodnego z wykazem akt oraz kolejnego wpisu do spisu spraw (np. nr IV/175/15 – oznaczał wydział IV, 175 – uroczystości wojskowe, 15 – kolejny wpis do wykazu spraw w teczce nr 175). Szerzej zob. S. Grobelny: Wpływ..., s. 4. 14 M. Antkiewicz: Kształtowanie..., s. 19. 15 R. Leśkiewicz: Wojskowy..., s. 175. 11 12

182

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

wychodzące dokumenty musiały być podpisany przez dowódcę lub osobę przez niego upoważnioną. W 1951 roku wprowadzono do użytku nowe przepisy dotyczące postępowania z aktami tajnymi w kancelarii instytucji wojskowych – „Instrukcję o prowadzeniu biurowości tajnej w wojsku”, a w 1952 roku „Instrukcję nr 4/Polit. o prowadzeniu tajnej dokumentacji w organizacjach partyjnych w wojsku”16. Oba akty normatywne były jedynie modyfikacją istniejących przepisów w sprawie postępowania z dokumentacją tajną w kancelarii wojskowej. Natomiast kwestie biurowości w sprawach karnych w wojskowych sądach rejonowych regulował „Tymczasowy regulamin urzędowania sądów i prokuratur wojskowych, część I: Biurowość w sprawach karnych” (dalej: „Tymczasowy regulamin…”)17. Wspomniany wyżej regulamin został zatwierdzony do użytku służbowego na podstawie rozkazu nr 311 Ministra Obrony Narodowej z 23 grudnia 1946 roku i był podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie biurowości w wojskowych sądów i prokuraturach rejonowych przez cały okres ich funkcjonowania18. Jego przepisy wchodziły w życie z dniem 1 stycznia 1947 roku19. Zgodnie z przepisami „Tymczasowego regulaminu…”, kierownik sekretariatu był osobą odpowiedzialną za realizowanie poleceń szefa w zakresie działań biurowych i  administracyjnych20. Sprawował również nadzór nad wszystkimi pracownikami personelu kancelaryjnego w  sądzie. Do obowiązków kierownika sekretariatu należało także: zaopatrywanie sądu we wszystkie potrzebne przybory kancelaryjne, przygotowywanie i przedstawianie do podpisu sprawozdań i meldunków, załatwianie korespondencji oraz prowadzenie terminarza rozpraw. W celu zapoznania personelu sądu z przepisami „Tymczasowego regulaminu…” szef gdańskiego WSR zobowiązał kierownika sekretariatu do przeprowadzenia kursu dla pracowników sądu z zakresu zawartych w nim przepisów21. Od 17 listopada 1947 roku codziennie w godz. 14–15 kierownik sekretariatu czytał i objaśniał pracownikom sądu kolejne przepisy regulaminu. Według Rafała Leśkiewicza, szeroki zakres obowiązków kierownika sekretariatu wynikał z faktu, że w etacie sądu nie przewidziano miejsca dla osoby odpowiedzialnej za sprawy księgowe czy kadrowe22. Pod koniec 1946 roku Departament Służby Sprawiedliwości MON (dalej: DSS MON) przesłał do szefów sądów i prokuratur wojskowych pismo, w którym zapowiedziano wydanie kolejnych części regulaminu23. W części drugiej miał się znaleźć opis postępowania w prokuraturach wojskowych, a w części trzeciej postępowanie w sądach wojskowych. Obie części miały zostać opracowane do końca 1947 roku. Z kolei do końca marca 1947 roku planowano ukończyć część IV regulaminu dotyczącą zastosowania w praktyce sądowej przepisów o wykonaniu orzeczeń, np. o postępowaniu ułaskawieniowym. M. Antkiewicz: Kształtowanie..., s. 19–20. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie (dalej: AIPN Rz), sygn. 122/12, k. 51. Egzemplarze regulaminu, którymi dysponował WSR w Gdańsku zostały w 1955 r. zwrócone do Zarządu Sądownictwa Wojskowego (dalej: ZSW). Zob. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie (dalej: AIPN Kr), sygn. 85/211, k. 20. 19 AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 47. 20 Tamże, k. 51. 21 AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 107. 22 R. Leśkiewicz: Wojskowy…, s. 183. 23 AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 47. 16 17 18

183

Dariusz Burczyk

Z trzech zapowiadanych części udało się wydać tylko ostatnią. W  marcu 1948 roku szef WSR w Gdańsku polecił kierownikowi sekretariatu kpt. Ryszardowi Balickiemu rozdać wszystkim pracownikom, posiadającym egzemplarze „Tymczasowego regulaminu…”, nadesłany z DSS MON dodatek oraz wydać po jednym egzemplarzu „Regulaminu urzędowania sądów i  prokuratur, część IV: Wykonanie orzeczeń”24. Polecił również dokładne zapoznanie się z  przepisami wspomnianego regulaminu i ich sumienne przestrzeganie przez pracowników sądu25. Od 15 kwietnia 1948 roku kierownik sekretariatu miał prowadzić szkolenie ze znajomości przepisów wspomnianego regulaminu polegające na jego zbiorowym czytaniu, w trakcie którego kpt. Balicki miał tłumaczyć pracownikom sądu zawarte w nim przepisy26.

Struktura organizacyjna Wojskowego Sądu Rejonowego w Gdańsku W 1946 roku pierwszy szef WSR w Gdańsku – płk Piotr Parzeniecki ustalił następujący podział czynności w codziennej pracy sądu27. Do obowiązków szefa sądu należało: ogólny nadzór nad jego działalnością; sprawy personalne pracowników, w tym przyjmowanie i zwalnianie pracowników kontraktowych oraz udzielanie urlopów i delegacji służbowych; dekretowanie przychodzącej i podpisywanie wychodzącej korespondencji; przewodniczenie na rozprawach i posiedzeniach niejawnych sądu; wydawanie opinii w sprawach, w których wpłynął wniosek o ułaskawienie; utrzymywanie kontaktu z dowództwami oraz władzami wojskowymi i cywilnymi; przyjmowanie i załatwianie zgłaszających się do sądu interesantów, a także wszystkie sprawy związane z użyciem środków lokomocji i nadzorem nad fizyczną ochroną sądu. Do obowiązków zastępcy szefa sądu należało: zastępowanie szefa w pełnym zakresie jego obowiązków w wypadku choroby lub wyjazdu; referowanie i załatwianie spraw gospodarczych, w szczególności spraw finansowych; pobieranie i rozdzielanie kredytów służbowych, zaprowiantowania, inwentarza, materiałów i przyborów kancelaryjnych; nadzór nad konserwacją i użytkowaniem samochodu oraz materiałów pędnych; wyznaczanie terminów rozpraw i składów orzekających; przewodniczenie na rozprawach i posiedzeniach niejawnych; nadzór nad pracą sekretariatu; sprawdzanie oraz parafowanie pism przedkładanych do podpisu szefowi sądu; przyjmowanie i załatwianie interesantów, a także nadzór służbowy nad ekspedytorem. Sędziowie byli odpowiedzialni za: referowanie spraw na posiedzeniach niejawnych; merytoryczne rozpoznawanie spraw w  trakcie rozpraw sądowych; kontrolowanie przygotowanych przez sekretarzy pism i wezwań sądowych w przydzielonych im do przewodniczenia sprawach przed przedłożeniem ich do wysyłki (względnie podpisu); podpisywanie pism zleconych; sporządzanie projektów opinii w sprawach, w których wpłynął wniosek o ułaskawienie; wykonywanie czynności zleconych doraźnie przez zastępcę szefa sądu dotyczących spraw finansowych, poborów służboAIPN Gd, sygn. 589/3, k. 40. Fakt opracowania części IV regulaminu potwierdza również protokół zdawczo-odbiorczy z 1955 r., na podstawie którego Wojskowa Prokuratura Rejonowa w Gdańsku przekazała do Naczelnej Prokuratury Wojskowej w Warszawie ok. 60 egzemplarzy różnych instrukcji i regulaminów, wśród których znalazło się również 18 egzemplarzy Regulaminu urzędowania sądów i prokuratur wojskowych, część IV: Wykonanie orzeczeń. Zob. Tamże, k. 71. 26 AIPN Gd, sygn. 538/489, k. 71. 27 AIPN Gd, sygn. 589/1, k. 3–6. 24 25

184

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

wych, zakwaterowania, uzbrojenia i umundurowania oraz prowadzenie biblioteki sądowej. Asesorzy odpowiadali za: referowanie spraw na posiedzeniach niejawnych; merytoryczne rozpoznawanie spraw na rozprawach sądowych; kontrolowanie przygotowanych przez sekretarza pism i wezwań sądowych w sprawach przydzielonych im do przewodniczenia przed przedłożeniem ich do wysyłki względnie podpisu; opracowanie, przy współpracy z kierownikiem sekretariatu, sprawozdań miesięcznych i rocznych z działalności sądu (część opisowa); kompletowanie składów ławników oraz aktualizowanie listy ławników; wykonywanie czynności zleconych doraźnie przez zastępcę szefa sądu w sprawach inwentarza, materiałów i przyborów kancelaryjnych, a także zaprowiantowania i wyżywienia. Największą ilością obowiązków został obarczony kierownik sekretariatu, do którego należało: przyjmowanie całej korespondencji wpływającej do sądu, przekazywanie jej pisarzowi do zarejestrowania, następnie do zadekretowania szefa sądu i na końcu przydzielenia jej wyznaczonemu przez szefa sądu referentowi, który miał ją merytorycznie załatwić; prowadzenie tajnej kancelarii; załatwianie interesantów i kierowanie ich do właściwych referentów; przyjmowanie podań i wydawanie zezwoleń na widzenia; przygotowywanie projektów rozkazów wewnętrznych szefa sądu; poświadczanie za zgodność odpisów dokumentów sądowych i przechowywanie pieczęci urzędowych; kontrola działalności poszczególnych kancelarii (przydzielanie pracy poszczególnym pracownikom kancelarii, przyjmowanie projektów pism od referentów, odbieranie gotowych pism od maszynistek, przekazywanie ich do sprawdzenia autorom, przedkładanie ich szefowi sądu); opracowywanie sprawozdań miesięcznych i rocznych z działalności sądu (cześć statystyczna); przygotowywanie pism ściśle tajnych; przechowywanie dowodów rzeczowych; przedkładanie pracownikom sądowym stosownie do zarządzeń szefa sądu nadesłanych rozkazów i okólników do wiadomości oraz przekazywanie podpisanych pism do wysyłki pisarzowi kontraktowemu. Do obowiązków sekretarzy sądowych należało: sporządzanie protokołów z posiedzeń niejawnych oraz rozpraw sądowych; rozpisywanie ołówkiem wezwań, doręczanie pism związanych z rozprawą, przedkładanie ich do kontroli i podpisu przewodniczącemu rozprawy oraz zszywanie zakończonych akt sprawy, do których sporządzali również wykazy zawartości. Kanceliści zajmowali się: sporządzaniem konceptów i sprawdzaniem czystopisów przygotowywanej do wysłania korespondencji; sprawdzaniem odpisów wyroków i  postanowień, które miały zostać wysłane; terminowym przygotowaniem korespondencji i akt do wysłania; organizowaniem wysyłki korespondencji przez pocztę państwową lub pocztę specjalną Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (dalej: MBP); prowadzeniem księgi archiwalnej i nadzorem nad aktami oraz księgami archiwalnymi; wydawaniem, za pokwitowaniem odbioru, akt z archiwum (na podstawie zarządzenia kierownika sekretariatu lub sędziego prowadzącego daną sprawę), a także doraźnym udziałem w rozprawach sądowych w charakterze sekretarza. Maszynistki kontraktowe były odpowiedzialne m.in. za sporządzanie, na zlecenie kierownika sekretariatu, pism, wykazów, korespondencji oraz odpisów wyroków i postanowień. Do obowiązków pisarza kontraktowego należało z kolei: numerowanie 185

Dariusz Burczyk

i zapisywanie (w odpowiednich księgach) korespondencji otrzymywanej lub wysyłanej; rozdzielenie do odpowiednich teczek korespondencji załatwionej; prowadzenie repertoriów, skorowidzów, terminarzy oraz dzienników korespondencji tajnej i ściśle tajnej; wysyłanie odpisów wyroków i postanowień oraz innych pism otrzymywanych do wysyłki od kierownika sekretariatu lub kancelisty; doraźny udział w rozprawach sądowych w charakterze sekretarza. Do obowiązków ekspedytora należało: czuwanie nad prawidłowym wyekspediowaniem i rozesłaniem akt, pism i wezwań sądowych; kontrolowanie księgi doręczeń korespondencji; wykonywanie zarządzeń zastępcy szefa sądu w sprawach gospodarczych; prowadzenie administracji lokalu sądowego (czuwanie nad porządkiem i czystością w sądzie). Do obowiązków kierowcy należało wypełnianie zarządzeń szefa sądu i jego zastępcy, a obowiązkiem gońca było osobiste doręczenie adresatom otrzymanych do wysyłki pism i uzyskanie od nich, w pocztowej księdze doręczeń, potwierdzenia. Schemat 1. Struktura organizacyjna WSR w Gdańsku według stanu na dzień 1grudnia 1946 roku szef sądu płk Piotr Parzeniecki

zastępca szefa sądu mjr Adam Gajewski

I wojskowy sędzia rejonowy kpt. Jerzy Szymorowski II wojskowy sędzia Rejonowy kpt. Julian Wilf

I asesor wojskowego sądu rejonowego kpt. Kazimierz Nizio–Narski II asesor wojskowego sądu rejonowego ppor. Kazimierz Jankowski

kierownik sekretariatu por. Ryszard Balicki

kancelaria ogólna Gizela Skrzypczak Danuta Janowska Halina Popiel Lucjan Kuciński Aleksander Terlecki Maria Przybylińska

ekspedytor st. bosm. Lech Gasparski

kancelaria tajna por. Ryszard Balicki

kancelaria sędziów por. Adam Piskorski chor. Zofia Borkowska

archiwum sierż. Andrzej Borkowski

goniec kpr. Stefan Wasilewicz

kierowca sierż. Michał Stuczewski

sprzątaczka Anna Wordel

Źródło: Opracowanie własne autora na podstawie rozkazu nr 3 szefa WSR w Gdańsku z 15 kwietnia 1946 roku28.

28

AIPN Gd, sygn. 589/1, k. 3–6.

186

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

W kolejnych latach prezentowana struktura organizacyjna ulegała jedynie nieznacznym „modyfikacjom”, wymuszonym w głównej mierze zmianami w obsadzie sędziowskiej sądu.

Organizacja pracy kancelaryjnej w Wojskowym Sądzie Rejonowym w Gdańsku Warunki, w jakich przyszło działać instytucjom i urzędom organizowanym na terenach „wyzwolonych” po zakończeniu działań wojennych, były bardzo trudne. W  zniszczonych miastach brakowało budynków nadających się na siedziby urzędów administracji publicznej. Bardzo często kilka instytucji mieściło się w jednym budynku. Wobec notorycznego braku podstawowego wyposażenia potrzebnego do prawidłowego funkcjonowania urzędów i instytucji oraz działających w nich kancelarii wykorzystywano wszelkie przedmioty ocalałe z wojennej zawieruchy. Pisma sporządzano na niemieckich maszynach do pisania, a jako materiału kancelaryjnego używano niemieckich formularzy i pism urzędowych29. Sytuacja ta dotyczyła zarówno administracji państwowej, jak i organów wymiaru sprawiedliwości. Wojskowy wymiar sprawiedliwości w pierwszych powojennych latach nie stanowił wyjątku w kwestii organizacji pracy kancelaryjnej. We wszystkich jednostkach wojskowych tworzono kancelarię (sekretariat) dla „wykonywania czynności technicznych związanych z korespondencją”30. Sekretariat składał się z czterech samodzielnych komórek organizacyjnych: kierownika sekretariatu, kancelarii sędziów, kancelarii ogólnej i kancelarii tajnej31. Kierownik sekretariatu był osobą odpowiedzialną za realizowanie poleceń szefa sądu w  zakresie działań biurowych i administracyjnych. Do zadań kierownika należała organizacja i kontrola całokształtu pracy kancelaryjnej. Wszyscy pracownicy bez względu na zajmowane stanowisko, którzy nie mieli w danym momencie żadnych obowiązków służbowych, mieli obowiązek zgłaszać się do kierownika kancelarii, który miał im przydzielić odpowiednią pracę, np. w zakresie usuwania powstałych zaległości kancelaryjnych32. Nadzór kierownika sekretariatu dotyczył w szczególności monitorowania właściwego prowadzenia dzienników ewidencyjnych korespondencji wchodzącej i wychodzącej, przyjmowania i wysyłania korespondencji oraz nadawania numerów zgodnych z dziennikami33. Do jego obowiązków należało także przedstawienie dowódcy całej spływającej do jednostki korespondencji i dopilnowanie terminowego załatwienia zadekretowanych przez niego spraw. Kierownik sekretariatu był odpowiedzialny za przygotowywanie sprawozdań terminowych i ich wysyłanie, potwierdzanie zgodności odpisów z oryginałami dokumentów; ewidencję i przechowywanie akt; dopilnowywanie, by kompletowano pisma według spraw przed ich podszyciem do jednostek aktowych. Ponadto do jego obowiązków należało przechowywania instrukcji, regulaminów i rozkazów dziennych. Kierownik sekretariatu przechowywał także pieczęcie

Sąd dysponował niemiecką maszyną do pisania marki „Erika”, którą w 1948 roku musiano oddać do naprawy. Zob. AIPN Gd, sygn. 589/3, k. 183. Cytat za: R. Leśkiewicz: Wojskowy…, s. 176. 31 AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 51. 32 AIPN Gd, sygn. 589/1, k. 85. 33 R. Leśkiewicz: Wojskowy…, s. 177. 29

30

187

Dariusz Burczyk

i stemple pocztowe, prowadził książkę doręczeń, książkę pocztową i nadzorował techniczną stronę przygotowywania akt przed ich przekazaniem do archiwum34. Organizacja kancelarii WSR w Gdańsku rozpoczęła się w kwietniu 1946 roku, kiedy szef sądu zlecił kierownikowi sekretariatu założenie odpowiednich ksiąg, repertoriów i akt. Potrzebne do ich założenia druki, formularze i księgi należało zamówić za pośrednictwem Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (dalej: WUBP) w Gdańsku35. Do czasu ich otrzymania w celu usprawnienia pracy nowo organizowanego sądu płk Piotr Parzeniecki, przy pomocy mjr. Adama Gajewskiego, wykonał wzory potrzebnych do urzędowania druków i pism sądowych. Wprowadzili oni także dalsze ułatwienia w postaci gotowych blankietów zarządzeń, kart przeglądowych, co – zdaniem szefa sądu – pozwoliło w praktyce zmniejszyć nakłady pracy kancelaryjnej i przygotowawczej o ok. 40 %. Ponadto w celu ujednolicenia szaty zewnętrznej akt zaprowadzono jednolite drukowane teczki akt (obwoluty), a dla ułatwienia sporządzania wykazów statystycznych i sprawozdań – karty przeglądowe (wzór „S”). Wszystkie druki zostały wykonane za pośrednictwem Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w drukarni Więzienia Karno-Śledczego w Gdańsku36. W początkowym okresie funkcjonowania sądu doręczanie przesyłek sądowych zwykłych i poleconych miało się odbywać przy udziale Urzędu PocztowoTelekomunikacyjnego w  Gdyni. Odpowiedzialnym za zorganizowanie poczty był asesor sądowy Kazimierz Nizio-Narski37. W  sierpniu 1946 roku szef sądu rozkazał kierownikowi sekretariatu założyć w formie zeszytu „Ewidencję rozkazów wyjazdu”, która miała służyć ścisłemu kontrolowaniu wydawanych rozkazów wyjazdu oraz czasu trwania podróży38. Rzeczona księga ewidencyjna miała zawierać następujące rubryki: nr kolejny rozkazu wyjazdu; datę wydania; stopień wojskowy, nazwisko i imię; kierunek wyjazdu; cel wyjazdu; czas wyjazdu – od dnia do dnia; podstawa (nr rozkazu dziennego) i podpis odbiorcy rozkazu wyjazdu. Po założeniu zeszytu za jego kontrolę i prawidłowość prowadzenia odpowiadał kierownik sekretariatu. W  lipcu 1947 roku kierownik sekretariatu został zobligowany do prowadzenia terminarzu spraw zgodnie z § 7 „Tymczasowego regulaminu…”, używając do tego druków wzór „W” jako pierwszego egzemplarza i druków wzór nr 33 jako następnych egzemplarzy39. W 1948 roku szef sądu polecił kierownikowi sekretariatu wykonać cztery pieczątki kauczukowe dla poszczególnych sędziów sądu40. W kolejnych latach funkcjonowania sądu druki i księgi niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania były zamawiane w DSS MON. Na przykład w grudniu 1946 roku szef DSS MON – ppłk Zygmunt Skoczek nakazał szefowi gdańskiego WSR wysłanie upoważnionego gońca do Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Toruniu w celu pobrania oczekujących tam ksiąg i druków (50 egz. wykazów statystycznych czynności, 50 egz. wykazów statystycznych oskarżonych i skazanych, AIPN Gd, sygn. 589/1, k. 85. Tamże, k. 1. 36 AIPN Gd, sygn. 538/3, k. 11–12. 37 AIPN Gd, sygn. 589/1, k. 11. 38 Tamże, k. 41. 39 AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 54. 40 AIPN Gd, sygn. 589/3, k. 12. 34 35

188

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

jedną książkę wykazów wyroków warunkowo zawieszonych, jedną książkę przechowywanych przedmiotów, jedno repertorium sądowe, repertorium Cs oraz wykaz listów gończych)41. W styczniu 1947 roku upoważniony goniec musiał się udać do Wojskowego Sądu Garnizonowego w  Łodzi, aby odebrać druki protokołów, postanowień, nakazów i wezwań niezbędnych w bieżącej pracy sądu. W piśmie wzywającym do odebrania przygotowanych druków przypominano, aby goniec był zaopatrzony w worki, papier i sznurek, które były potrzebne do spakowania przydzielonych druków42. Pod koniec 1947 roku w celu pobrania ksiąg i druków potrzebnych do pracy kancelaryjnej w roku 1948 do siedziby DSS MON w Warszawie udali się plut. Stefan Wasilewicz i szer. Józef Siwko43. Od 1950 roku sąd otrzymywał z „centrali” także niezbędną literaturę tj. Dzienniki Ustaw, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” oraz pismo „Państwo i Prawo”44. W  1947 roku w  związku z  rozkazem ministra obrony narodowej dotyczącym racjonalnego zużyciu papieru do celów biurowych szef DSS MON rozkazał kierownikom jednostkom wojskowego wymiaru sprawiedliwości ścisłe przestrzeganie sporządzonych przez niego wytycznych45. W korespondencji sądy wojskowe powinny używać papieru formatu 210 × 148 (ćwiartka), a formatu 210 × 297 (połówka) tylko wtedy, gdy treść pisma nie mieściła się na obu stronach formatu 210 × 148. Należało przy tym stosować marginesy na stronach nieparzystych z lewej strony, a na parzystych z prawej strony. Odstępy między wierszami oraz marginesy powinno się zredukować do minimum, a do notatek, brulionów i korespondencji wewnętrznej należało wykorzystać wszelką dostępną makulaturę. Na brulion odpowiedzi i decyzji miano zużyć niezapisane części pisma, które wpłynęło do załatwienia. Poza tym na jak najszerszą skalę należało stosować odręczne załatwianie spraw za pomocą umieszczania treści wprost na załatwianym piśmie. W zależności od charakteru pisma należało stosować odpowiedni gatunek papieru (dokument, pismo zwykłe, brulion itp.). Wszelkiego rodzaju wypełnione formularze, przewidziane „Tymczasowym regulaminem…”, takie jak: wykazy statystyczne, zapytania o karalność, wojskowe karty karne, zawiadomienia o rozesłaniu względnie odwołaniu listów gończych (samych listów gończych nie należało przesyłać), o zatarciu skazania, o warunkowym zwolnieniu, o odwołaniu warunkowego zwolnienia itp., należało nadsyłać do Sekcji Statystycznej DSS MON – względnie Wojskowego Rejestru Skazanych – bez pism przewodnich (tylko w kopertach zaopatrzonych w dokładny adres). Pod koniec listopada 1947 roku sytuacja zaopatrzeniowa gdańskiego sądu uległa znacznej poprawie, bowiem Dowództwo Okręgu Wojskowego nr II przydzieliło sądowi 52 kg papieru. Po odbiór papieru oraz godeł i portretów dostojników państwowych udali się do Bydgoszczy st. sierż. Józef Habrat i plut. Stefan Wasilewicz46. Gdy w sierpniu 1948 roku wyczerpały się niektóre druki potrzebne do funkcjonowania sądu, kpt. Ryszard Balicki udał się do Więzienia w Gdańsku, gdzie złożył zamówienie AIPN Gd, sygn. 253/12, k. 57. AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 84. AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 142. 44 AIPN Gd, sygn. 253/41, k. 99. 45 AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 208. 46 AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 125. 41 42 43

189

Dariusz Burczyk

na wydrukowanie brakujących formularzy. Polecił wydrukować m.in. 500 szt. nakazu wydania, 500 szt. pism przewodnich do prezesa NSW, 500 szt. zawiadomienia stron, 500 szt. pism przewodnich do stron, 1000 szt. kart przeglądowych, 250 szt. załączników zatytułowanych „Do naczelnika więzienia” oraz 500 szt. wykazów rozesłanych wyroków. Należność za ich wykonanie zamierzano pokryć z sumy przeznaczonej na wydatki kancelaryjne47. Nie tylko problemy natury gospodarczej utrudniały organizację kancelarii nowo utworzonych struktur administracyjnych państwa. Dla lepszego zrozumienia przyczyn tych trudności należy się cofnąć do 1918 roku. W pierwszym okresie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości tworzące się od podstaw urzędy państwowe przyjmowały, w zależności od poprzedniej przynależności państwowej terenów, na których były organizowane, jeden z trzech systemów kancelaryjnych działających w państwach zaborczych48. Po pewnym czasie ujednolicono sposób funkcjonowania ich kancelarii, wprowadzając jeden scentralizowany model – wzorowany na urzędach austriackich (system dziennikowy i scentralizowany). Wybuch II wojny światowej przerwał zakrojoną na szeroką skalę reformę biurowości, co skutkowało w późniejszym czasie brakiem jednolitego modelu pracy kancelaryjnej49. Działalność kancelaryjna wszystkich urzędów w tym czasie opierała się w zasadzie na trzech podstawowych normatywach kancelaryjnych: instrukcji kancelaryjnej50, jednolitym wykazie akt51 oraz instrukcji o działalności archiwum zakładowego. W związku z niedokończoną przez wojnę reformą biurowości różnorodność form i metod pracy biurowej została przeniesiona do polskich urzędów po 1944 roku52. Prace nad usprawnieniem polskiej kancelarii wznowiono wiosną 1947 roku i w krótkim czasie opracowano projekt nowej ramowej instrukcji kancelaryjnej, która weszła w życie w lutym 1948 roku53. Nakazywała ona wprowadzenie w urzędach państwowych bezdziennikowego systemu kancelaryjnego opartego na rzeczowym wykazie akt. Podstawą służącą do tworzeniu wykazów akt miały być podziały czynności urzędów. Proponowano, aby opracowane klasyfikacje akt dla celów biurowych grupowały czynności nie wokół poszczególnych komórek organizacyjnych, a wokół całych urzędów54. W zarządzeniu nr 1 Ministra Administracji Publicznej z 5 marca 1946 roku postulowano, aby w miejscu powszechnie do tej pory stosowanych kombinacji liter i cyfr wprowadzić dziesiętny sposób sygnowania grup rzeczowych. Nowe przepisy kancelaryjne nakazywały wewnętrzny obieg korespondencji bez pokwitowań i przewidywały istnienie wspólnej dla całego urzędu komórki kancelaryjnej, do której należało przyjęcie korespondencji, jej rozdział i ekspedycja. Pozostałe czynności AIPN Gd, sygn. 589/3, k. 165. Szerzej o reformie kancelarii i  jej losach w  okresie międzywojennym zob. H. Robótka: Kancelaria urzędów administracji państwowej II Rzeczypospolitej. Toruń 1993. 49 R. Degen: Kancelaria wojewódzkich urzędów administracji ogólnej na Ziemiach Odzyskanych. Warszawa 2005, s. 101. 50 Dobrym przykładem dla instrukcji kancelaryjnej obowiązującej w tamtym czasie w urzędach administracji państwowej jest Instrukcja kancelaryjna Ministerstwa Administracji Publicznej wprowadzona w życie zarządzeniem wewnętrznym nr 2 z 20. V 1948 r. Zob. Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), zespół 2/199 Ministerstwo Administracji Publicznej (dalej: MAP), sygn. 291, k. 129–152. 51 Przykładem takiego wykazu jest Tymczasowy wykaz akt MAP. Zob. Tamże, k. 153–169. 52 R. Degen: Kancelaria..., s. 102. 53 Tamże, s. 103. 54 AAN, MAP, sygn. 291, k. 41–44. 47 48

190

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

aktotwórcze sensu stricte przekazywały kancelariom działającym przy komórkach organizacyjnych55. Opracowanie nowych przepisów kancelaryjnych i próba wprowadzenia ich w życie nie była jedynym sposobem, w jaki administracja centralna próbowała usprawnić organizację pracy biurowej w urzędach terenowych. Czynnikiem, który w istotny sposób wpływał na zmiany w biurowości, była zakrojona na szeroką skalę akcja planowych oszczędności. W ramach wspomnianej akcji w 1948 roku WSR w Gdańsku zaczął stosować system oszczędnościowy, ograniczając w miarę możliwości preliminowane wydatki oraz zużycie materiałów piśmiennych56. Inną formą nakazanych odgórnie oszczędności było zbieranie przez pracowników sądu makulatury, którą co tydzień oddawali por. Wiesławowi Rosińskiemu, a ten zawoził ją do Jednostki Wojskowej nr 2245, czyli stacjonującego w Gdańsku 41. Pułku Artylerii Lekkiej, do którego sąd był „przypisany gospodarczo”57. Szef sądu zakazał też pracownikom niszczenia i wyrzucania wszelkich brudnopisów czy zapisków. Akcja oszczędnościowa, propagowana jako środek umożliwiający utrzymanie zrównoważonego budżetu państwowego, została w 1949 roku uznana za jeden z podstawowych i stałych elementów planowej gospodarki narodowej58. Oszczędności posunięto do tego stopnia, że w 1953 roku w związku z poleceniem Dowództwa Pomorskiego Okręgu Wojskowego kierownik sekretariatu został zobligowany do zbierania ostemplowanych znaczków pocztowych, które następnie przesyłał do Bydgoszczy59. W  ramach akcji oszczędnościowej podjęto również próby normalizacji czasu wykonywania poszczególnych czynności kancelaryjnych, które połączono ściśle ze współzawodnictwem pracy60. W założeniu miała to być indywidualna lub zespołowa rywalizacja pracowników poszczególnych urzędów w  celu osiągnięcia wyższej wydajności i jakości pracy. Niestety, bardzo często tego typu działania doprowadzały do „wyścigu pracy”, zawyżania norm wykonywania poszczególnych czynności przy jednoczesnym zaniedbywaniu merytorycznego sposobu załatwienia spraw. Za przekroczenie miesięcznych norm maszynistkom pracującym w sądzie przyznawano punkty, które przeliczano na premie pieniężne61. Na przykład w styczniu 1953 roku szef sądu zatwierdził maszynistkom: Barbarze Ciechanowskiej oraz Ryszardzie Gawryś premię w  wysokości odpowiednio 351 zł (951 wypracowanych punktów, z  których premiowaniu podlegało 585) i  177 zł (525 wypracowanych punktów, z których premiowaniu podlegały 263)62. Z kolei za uchybienia w pracy stosowano kary pieniężne do wysokości 10 % wynagrodzenia. Kolejnym sposobem usprawnienia pracy kancelarii, związanym ze wspomnianą akcją oszczędnościową, była próba zaangażowania urzędników w racjonalizację pracy ich urzędów63. W przypadku przyjęcia i wprowadzenia w życie pomysłu racjonalizaR. Degen: Kancelaria..., s. 104. AIPN Gd, sygn. 538/9, k. 31. AIPN Gd, sygn. 538/22, k. 12. 58 R. Degen, Kancelaria..., s. 104. 59 AIPN Gd, sygn. 538/27, k. 6. 60 Według szefa WSR w  Gdańsku w  1948 r. wszyscy pracownicy sekretariatu brali aktywny udział w współzawodnictwie pracy. Zob. AIPN Gd, sygn. 538/9, k. 31. 61 AIPN Gd, sygn. 580/17, k. 34. 62 AIPN Gd, sygn. 538/27, k. 2. 63 R. Degen: Kancelaria..., s. 104. 55 56 57

191

Dariusz Burczyk

torskiego przewidywano nagradzanie autorów premiami pieniężnymi. Jeszcze inną formą ulepszania pracy kancelaryjnej była próba systematycznego szkolenia pracowników. Oprócz informacji fachowych m.in. na temat organizacji kancelarii, program szkoleń obejmował również szkolenie ideologiczne64. Działania prowadzone przez administrację centralną (wprowadzenie bezdziennikowego systemu kancelaryjnego, zdecentralizowanie obsługi kancelaryjnej, akcja oszczędnościowa, współzawodnictwo pracy, szkolenie pracowników) miały doprowadzić do usprawnienia biurowości i były oficjalnie propagowane przez czasopisma zajmujące się problemami zarządzania i organizacji pracy. Na łamach tych czasopism prezentowano, sprawdzone już w przedwojennej praktyce, rozwiązania organizacyjne, np. koncentracja maszynistek we wspólnej dla całego urzędu hali maszyn65. Zgodnie z najnowszymi „trendami” w  dniu 26 marca 1952 roku w  budynku zajmowanym wspólnie przez WSR i WPR w Gdańsku pokoje maszynistek połączono w jedną dużą halę maszyn, której kierownikiem został Włodzimierz Zawadzki z prokuratury66. Od 1 listopada 1952 roku kierownikiem hali maszyn została maszynistka WSR w Gdańsku – Halina Kałachur67. Organizacja pracy kancelaryjnej w instytucjach wojskowych zakładała, że na początku każdego roku ustalano spis teczek, które należało zaprowadzić w kancelarii dla poszczególnych rodzajów akt68. Taki spis powinien uwzględniać wszystkie zagadnienia wchodzące w zakres działania danej jednostki wojskowej. W „Instrukcji o prowadzeniu biurowości jawnej w wojsku” z 1949 roku opisano kolejne czynności, jakie powinny nastąpić po wpłynięciu pisma do urzędu. Korespondencja „wchodząca” była przyjmowana przez kancelarię ogólną i otwierana przez kierownika tej komórki organizacyjnej. Kierownik sprawdzał stan kopert oraz stan zawartości przesyłek z danymi wypisanymi na kopertach, pismach oraz sprawdzał kompletność załączników. W przypadku stwierdzenia jakichkolwiek niedokładności lub braków do jego obowiązków należało wyjaśnienie sprawy. Kolejną czynnością realizowaną po wpłynięciu korespondencji było zarejestrowanie jej w dzienniku ewidencyjnym korespondencji wchodzącej, odciśnięcie stempla wpływu, odręczne wpisanie w ten stempel numeru zgodnie z zapisem w dzienniku, daty wpływu oraz liczbę arkuszy załączników. We wspomnianym dzienniku wpisywano także datę pisma, nadawcę, krótką treść oraz liczbę załączników i  arkuszy69. Później korespondencję przekazywano szefowi sądu, który ją odpowiednio dekretował. Pisma były odbierane za pokwitowaniem przez referentów, którzy mieli przygotować odpowiedź według wskazówek szefa umieszczanych na marginesie oryginalnego pisma. Referent sprawy sporządzał pismo na brudno, w brulionie, a następnie przekazywał je maszynistkom do przepisania. Wszystkie odpisy sporządzone przez maszynistki były sprawdzane przez sekretarzy przydzielonych do sędziów prowadzących daną sprawę70. Tamże, s. 106. Tamże, s. 108. 66 AIPN Gd, sygn. 538/22, k. 10. 67 Do obowiązków kierownika hali maszyn należało także prowadzenie dziennika, w którym odnotowywano wszystkie wykonane kopie dokumentów. Zob. AIPN Gd, sygn. 538/22, k. 38. 68 R. Leśkiewicz: Wojskowy…, s. 178. 69 Tamże. 70 AIPN Gd, sygn. 538/27, k. 8. 64 65

192

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

Po zakończeniu przepisywania maszynistka umieszczała datę sporządzenia dokumentu oraz swoje inicjały w lewym dolnym rogu pisma71. Pismo odbierał kierownik lub referent i po sprawdzeniu przekazywał szefowi sądu do podpisu. W  gdańskim WSR kierownik sekretariatu przynosił szefowi sądu całą korespondencję i pisma wychodzące do podpisu codziennie o godz. 10 i 14, a „w razie pilnej potrzeby niezwłocznie”72. W przypadku korespondencji wychodzącej kierownik przed jej wysłaniem odciskał na niej stempel nagłówkowy z etatową nazwą jednostki oraz wpisywał numer zgodny z zapisem w dzienniku ewidencji pism wychodzących oraz datę wysłania. Musiał też upewnić się, czy pismo było podpisane przez uprawnioną do tego osobę, czyli szefa sądu lub w razie jego nieobecności jego zastępcę. Sprawdzał także prawidłowe zaadresowanie koperty i dopilnowywał, aby została ona wpisana do książki doręczeń lub rejestru przesyłek. Szczególnie dużo pracy kosztowało pracowników sądu wydawanie postanowień w przypadku ogłoszenia przez rząd amnestii. Na przykład w 1952 roku w celu należytego zabezpieczenia toku załatwiania spraw amnestyjnych szef WSR w Gdańsku zarządził, aby referenci spraw, po zapadłym postanowieniu sądu w przedmiocie zastosowania amnestii do poszczególnych osób, natychmiast rozesłali odpisy postanowień do wszystkich czynników wskazanych w postanowieniu73. Po rozesłaniu postanowień referenci sprawy mieli obowiązek wpisania na oryginale wyroku treści postanowienia sądu, który to wpis z kolei miał poświadczyć, przez podpis i odciśnięcie okrągłej pieczęci, kierownik sekretariatu. Jeżeli akta spraw były wypożyczone z archiwum sądu, po dokonaniu opisanych czynności miały zostać do niego zwrócone. Kierownik sekretariatu natychmiast po otrzymaniu odpisu postanowienia odnotowywał jego treść w repertorium „S” w rubryce 18. Wykonanie tej czynności poświadczał podpisem zamieszczonym na odpisie postanowienia obok pieczątki „odnotowano w repert.”74. Kierownik sekretariatu miał za zadanie zorganizować technikę odnotowywania postanowień amnestyjnych na odpisach wyroków będących w teczkach wyroków sądowych zewidencjonowanych w rejestrach. Odpisy postanowień, które miały się znaleźć w teczce zatytułowanej „Postanowienia amnestyjne 1952 roku”, kierownik sekretariatu miał przedstawiać wyznaczonemu sędziemu do podpisania klauzuli prawomocności75. Natomiast sędziowie przewodniczący na rozprawach byli osobiście odpowiedzialni za należyte i terminowe uzupełnienie akt spraw, powierzonych im do przeprowadzenia, w szczególności za sporządzenie protokołów rozpraw w ustawowym terminie trzech dni, wypełnienie kart przeglądowych i karty karnej oraz zszycie i ponumerowanie akt76. Akta spraw karnych, w których miały zapaść postanowienia amnestyjne, należało wypożyczać z archiwum wyłącznie na podstawie zastawników. Akta zwracane przez referendarzy do archiwum do czasu uprawomocnienia się postanowienia należało układać osobno. Osoba odpowiedzialna za archiwum przedstawiała akta spraw, w których zastosowano amnestię, wyznaczonemu sędziemu w celu podpisania przez R. Leśkiewicz: Wojskowy…, s. 179. AIPN Gd, sygn. 589/3, k. 146. AIPN Gd, sygn. 538/22, k. 44. 74 Tamże, k. 45. 75 Tamże. 76 AIPN Gd, sygn. 589/1, k. 85. 71 72 73

193

Dariusz Burczyk

niego klauzul prawomocności. Postanowienia należało uprawomocniać pięć dni po doręczeniu (względnie odczytaniu) postanowienia amnestyjnego skazanemu i posiadaniu zwrotnego pisemnego dowodu otrzymania przez skazanego postanowienia sądu. Po uprawomocnieniu się postanowienia amnestyjnego akta spraw należało złożyć do archiwum w miejsce dla nich przeznaczone. W  gdańskim WSR w  ramach sekretariatu funkcjonowały również kancelarie: sędziowska i ogólna. W pierwszej z nich urzędowali przydzieleni do sędziów sekretarze, którzy pełnili funkcję protokolantów na rozprawach. Druga z kolei załatwiała wszelkie czynności kancelaryjne związane z prowadzeniem spraw karnych. Jej pracownicy dokonywali wpisów w książce podręcznej, w której ewidencjonowano wszystkie prowadzone przez sędziów sprawy karne oraz wnioski o pomoc prawną77. W 1947 roku w kancelarii sędziowskiej na stanowiskach sekretarzy pracowali: ppor. Władysław Gregalis, chor. Andrzej Borkowski, chor. Lech Gasparski oraz Halina Popiel78. W 1951 roku do kancelarii sędziowskiej przydzielono nowo przybyłych absolwentów Oficerskiej Szkoły Prawniczej w Mińsku Mazowieckim: ppor. Mieczysława Filipowicza, ppor. Michała Wójcika oraz chor. Tadeusza Zielińskiego79. Asesora Filipowicza przydzielono do kancelarii sędziowskiej kpt. Kazimierza Jankowskiego (referat II), asesora Wójcika do kancelarii sędziowskiej kpt. Zygfryda Turka (referat III), a aplikanta Zielińskiego do kancelarii sędziowskiej ppor. Edwina Kęsika (referat IV)80. W lutym 1951 roku, w związku z odejściem dotychczasowego kierownika sekretariatu kpt. Ryszarda Balickiego do WSR w Krakowie, odbyło się protokolarne zdanie przez niego kancelarii ogólnej i sędziowskiej. Przejmującemu jego obowiązki kpt. Zdzisławowi Fertowi zostały przedstawione do wglądu wszystkie repertoria i księgi wraz z aktami81. W czasie 9-letniego funkcjonowania WSR w Gdańsku stanowisko kierownika kancelarii sędziowskiej zajmowali tylko dwaj oficerowie: kpt. Ryszard Balicki (1 czerwca 1946 – 6 lutego 1951) oraz kpt. Zdzisław Fert (6 lutego 1951 – 16 czerwca 1955). Przeznaczeniem drugiej ze wspomnianych kancelarii było przyjmowanie oraz wysyłanie pism i przesyłek wpływających do sądu lub wysyłanych przez sąd, prowadzenie ksiąg (m.in. repertoriów Sr i Cs) i skorowidzów do nich oraz przechowywanie akt82. Kierownikiem kancelarii ogólnej zawsze był oficer lub podoficer, natomiast pracownikami mogli być urzędnicy kontraktowi83. Sekretarze kancelarii ogólnej byli często wyznaczani do odczytywania aktów oskarżenia osobom aresztowanym. Sprawowali też nadzór nad rejestrem prawomocnych wyroków, teczkami zawierającymi odpisy wyroków i postanowień posiedzeń niejawnych, rejestrem orzeczonych kar śmierci oraz korespondencją w sprawach akt złożonych do archiwum84. Pracownicy kancelarii prowadzili wokandy spraw i sporządzali ich odpisy dla szefa sądu, prokuAIPN Rz, sygn. 122/12, k. 40. AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 111–114. 79 AIPN Gd, sygn. 580/14, k. 27. 80 Tamże. 81 Tamże, k. 13. 82 AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 45. 83 F. Musiał: Polityka..., s. 113. 84 Tamże. 77 78

194

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

ratury i WUBP w Gdańsku. Poza tym ewidencjonowali kary zawieszone warunkowo, rozsyłali listy gończe i sporządzali wykazy statystyczne z działalności sądu. Wpływające do kancelarii ogólnej pisma były rejestrowane w dzienniku korespondencji jawnej wchodzącej. Dodatkowo pisma wpływające do konkretnej sprawy karnej były oznaczane jej znakiem akt85. Akta spraw karnych oraz pisma dotyczące tych spraw były doręczane adresatom za pokwitowaniem w książce doręczeń akt, a inna korespondencja – za pokwitowaniem w dzienniku korespondencyjnym86. Pisma, które przeznaczono do wysłania, rejestrowano w  dzienniku korespondencji jawnej wychodzącej, a przed ich wysłaniem kierownik kancelarii sprawdzał, czy posiadały one przepisową formę (datę, pieczęć, znak akt itp.). Kierownik kancelarii ogólnej na podstawie wykazu kar warunkowo zawieszonych przedstawiał szefowi sądu (w terminach zamieszczonych w rubryce 4 tego wykazu) akta spraw karnych w celu wydania zarządzenia, co do wysłania zawiadomienia o uznaniu skazania za niebyłe87. Kancelaria ogólna sądu prowadziła również wykaz listów gończych oraz kalendarz terminowych kar wolnościowych88. Kierownikowi kancelarii ogólnej podlegało także archiwum sądu, a on sam był odpowiedzialny za zniszczenie akt, których czas przechowywania minął. W kancelarii ogólnej znajdowały się również dowody rzeczowe, które rejestrowano w książce przechowywanych przedmiotów89. W latach 1946–1955 stanowisko kierownika kancelarii ogólnej sprawowali: kpt. Ryszard Balicki, ppor. Wiesław Rosiński oraz ppor. Andrzej Borkowski90. W 1954 roku na podstawie zarządzenia nr 038/Org. Dowództwa Pomorskiego Okręgu Wojskowego (dalej: DPOW) z 21 czerwca 1954 roku gdański sąd wojskowy przeszedł na nowy system prowadzenia ewidencji ruchu osobowego91. Kierownik sekretariatu od 1 lipca 1954 roku miał obowiązek założyć i prowadzić następujące księgi rozkazów: a) Przybycie żołnierzy (wzór 1 – Pe), b) Ubycie żołnierzy (wzór 2 – Ue), c) Przeniesienie żołnierzy (wzór 3 – Pn), d) Urlop żołnierza (wzór 4 – Cu), AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 46. Tamże, k. 46. 87 Tamże, k. 36. 88 Tamże, k. 36, 38. 89 Tamże, k. 38. 90 AIPN Gd, sygn. 580/14, k. 41. 91 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy (dalej: AIPN By), sygn. 518/31, k. 37. Pomimo że cytowany rozkaz pochodzi z księgi rozkazów szefa WSR w Bydgoszczy i dotyczy jedynie tego sądu (podobnego w rozkazach szefa WSR w Gdańsku nie odnaleziono), to z całą pewnością można stwierdzić, że obowiązywał on również w gdańskim WSR, ponieważ w 1954 r. kancelaria omawianego sądu wprowadziła do użytku cztery nowe księgi rozkazów: Rozkazy wyjazdu wzór Cp/1, Skierowania wzór Ue, Karty urlopowe wzór Cu/1 i Rozkazy ubycia do szpitala wzór Cs (wszystkie zostały wymienione we wspomnianym rozkazie DPOW). Poza tym oba sądy podlegały temu samemu dowództwu okręgu, a tak poważne zmiany w  prowadzeniu ewidencji wojskowej musiały dotyczyć wszystkich instytucji z danego okręgu wojskowego, a być może nawet z terenu całej Polski. Z czterech wymienionych wyżej ksiąg, trzy pierwsze zostały zniszczone w  1988 r. w  Archiwum Pomorskiego Okręgu Wojskowego (dalej: APOW) w Toruniu. Ocalała jedynie ostatnia z nich, która została przekazana jako depozyt, do archiwum gdańskiego IPN przez następcę prawnego APOW – Archiwum Wojsk Lądowych Filia nr I w Toruniu. Zob. AIPN Gd, sygn. 538/51. 85 86

195

Dariusz Burczyk

e) Ubycie do aresztu (wzór 5 – Ca), f) Ubycie do szpitala (wzór 6 – Cs), g) Podróże służbowe (wzór 7 – Cp), h) Ubycie na kurs – szkołę (wzór 8 – Ck), i) Delegacje żołnierzy (wzór 9 – Cd), j) Powrót z czasowego ubycia (wzór 10 – P), k) Przybycie przydelegow[anych] (wzór 11 – Pp), l) Ubycie przydelegow[anych] (wzór 12 – Up). Osobną komórką w  sądzie była kancelaria tajna, przez którą przechodziła cała dokumentacja niejawna, powstająca lub zgromadzona w toku pracy sądu. Dokumentację tajną zamiejscową sąd przesyłał i odbierał za pośrednictwem wojskowych punktów przesyłki poczty tajnej oraz za pomocą poczty specjalnej MBP92. Ten drugi sposób obowiązywał szczególnie w pierwszych latach funkcjonowania wojskowych sądów rejonowych. Wszystkie listy i  paczki oddane do wysłania pocztą specjalną MBP musiały być m.in. opatrzone pieczęcią lakową urzędu, który przesyłkę nadawał, oraz oznakowane literą odpowiadającą klauzuli tajności nadanej danej przesyłce93. Litera „A” oznaczała korespondencję szczególną, litera „B” – tajną, a litera „C” – ściśle tajną94. Korzystanie z poczty specjalnej MBP było dość kosztowne, bowiem za każde 100 gram nadanej przesyłki należało zapłacić 12 zł95. W  1947 roku w  pomieszczeniu zajmowanym wspólnie przez kancelarię tajną sądu i archiwum wybudowano ściankę działową, dzięki czemu czynności wykonywane w związku z prowadzeniem kancelarii tajnej były w końcu należycie zabezpieczone. Umieszczone w ściance działowej drzwi, łączące archiwum i kancelaria tajną, były na noc lakowane. Po godzinach urzędowania wszystkie szafy, w szczególności szafy mieszczące akta archiwalne oraz szafy żelazne przeznaczone do przechowywania dokumentacji niejawnej, były plombowane. Przed rozpoczęciem urzędowania kierownik sekretariatu lub wyznaczony przez niego oficer miał obowiązek stwierdzić, czy pieczęcie są nienaruszone i niezwłocznie zameldować o tym szefowi sądu96. W 1948 roku szef sądu polecił kierownikowi sekretariatu kpt. Ryszardowi Balickiemu prowadzenie kancelarii tajnej zgodnie z przepisami § 26 „Tymczasowego regulaminu…” i  rozkazu nr 0142 ND WP z  9 lipca 1945 roku97. Do 1948 roku kancelarię tajną prowadził kierownik sekretariatu, a od stycznia 1949 roku nadzór nad nią przejął ppor. Władysław Gregalis (od września 1947 roku zajmował się prowadzeniem tajnej korespondencji)98. Ze względu na to, że w momencie objęcia funkcji kierownika tajnej kancelarii nie posiadał on odpowiedniego zezwolenia na prowadzenie takiej jednostki organizacyjnej, wydawanego przez dowódcę Okręgu Wojskowego nr II, do czasu jego nadesłania szef sądu udzielił osobistego pozwolenia

Szerzej na temat zasad przesyłania dokumentacji niejawnej pocztą specjalną MBP zob. AAN, MAP, sygn. 294, k. 45. 93 Tamże, k. 73. 94 Tamże, k. 45. 95 Tamże, k. 63. 96 AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 83. 97 AIPN Gd, sygn. 589/3, k. 43. 98 AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 69. 92

196

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

na prowadzenie kancelarii tajnej por. Gregalisowi, a na przepisywanie pism tajnych na maszynie Gizeli Skrzypczak99. W ostatnich dniach marca 1951 roku WSR w Gdańsku otrzymał od WPR w Gdańsku pokój, mieszczący się na drugim piętrze zajmowanego wspólnie budynku, który po odpowiednim remoncie miał pomieścić kancelarię tajną i archiwum100. Kancelarię tajną do 3 kwietnia 1951 roku prowadził por. Władysław Gregalis. W tym dniu obowiązku kierownika kancelarii przejął od niego ppor. Wiesław Rosiński101. W związku z odejściem por. Rosińskiego do rezerwy w dniu 9 maja 1952 roku do prowadzenia kancelarii tajnej został wyznaczony sierż. Stefan Wasilewicz102. Zdawanie i przejmowanie kancelarii tajnej odbywało się na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego. Niestety w dokumentacji WSR w Gdańsku nie zachował się żaden egzemplarz wspomnianego dokumentu. O tym, jaka dokumentacja niejawna znajdowała się w kancelarii tajnej w momencie przejęcia jej przez sierż. Wasilewicza, można się dowiedzieć z teczki zawierającej opis spraw ściśle tajnych i tajnych za lata 1946–1954103. W 1952 roku w kancelarii tajnej znajdowały się między innymi teczka miesięcznych sprawozdań statystycznych, teczka rozkazów tajnych MON, dziennik wychodzących pism tajnych i ściśle tajnych, teczka pism tajnych i ściśle tajnych do rąk własnych szefa i wiele innych. Było kilkanaście głównych rodzajów dokumentacji niejawnej prowadzonej co roku przez kancelarię tajną, tj. dzienniki korespondencji wchodzącej i wychodzącej, teczki rozkazów DOW, teczki nadzoru nad Oficerskimi Sądami Honorowymi, teczki okólników i zarządzeń Zarządu Sądownictwa Wojskowego (dalej: ZSW) i Najwyższego Sądu Wojskowego, teczki korespondencji personalnej104 itp. Kancelaria tajna podlegała częstym kontrolom zarówno przez czynniki zewnętrzne, jak i  przez szefa sądu lub wyznaczonego przez niego sędziego. Na przykład w styczniu 1948 roku szef gdańskiego WSR został zobligowany do skontrolowania pracy kancelarii tajnej, a szczegółowy raport pokontrolny miał przesłać do Wydziału V DSS MON, najpóźniej do 25 stycznia 1948 roku105. Od 1952 roku szef sądu miał obowiązek kontrolować kancelarię tajną dwa razy w roku – w styczniu i lipcu, a raport pokontrolny przesyłać do ZSW106. W protokole inspekcji WSR w Gdańsku, przeprowadzonej w marcu 1948 roku przez inspektora sądowego ppłk Franciszka Szelińskiego, można odnaleźć informacje dotyczące przeprowadzonej przez niego kontroli kancelarii tajnej. Po przeprowadzonej kontroli inspektor ZSW napisał między innymi: „Dokumenty tajne w kancelarii tajnej trzymane są w kasie żelaznej, zaś pokój, w którym kasa stoi, zaopatrzony jest w  kraty107. Przy kancelarii tajnej wisi instrukcja przeciwpożarowa. Wszystkie teczki korespondencji wchodzącej i wyAIPN Gd, sygn. 589/4, k. 38. AIPN Gd, sygn. 538/17, k. 42–43. 101 AIPN Gd, sygn. 580/14, k. 23. 102 AIPN Gd, sygn. 538/22, k. 66. 103 AIPN Gd, sygn. 538/34, k. 8 104 Akta personalne mieszczące się w kancelarii tajnej były spisane, a spis wisiał na wewnętrznej stronie szafy w kancelarii tajnej. Zob. AIPN Gd, sygn. 580/14, k. 34. 105 AIPN Gd, sygn. 253/31, k. 2. 106 AIPN Gd, sygn. 253/60, k. 153. 107 W sprawie okratowania okien kancelarii tajnej w sierpniu 1947 r. do Kwatermistrzostwa Dowództwa Okręgu Wojskowego nr II w Bydgoszczy udał się kpt. Ryszard Balicki. Zob. AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 64. 99

100

197

Dariusz Burczyk

chodzącej na rok 1947 i 1948 są przesznurowane, a rok 1947 zamknięty. Również dzienniki korespondencji wchodzącej i  wychodzącej są przesznurowane i  opieczętowane. W kancelarii tajnej nie znalazłem żadnych akt tajnych trzymanych luźnie. Przy kontroli dokumentów tajnych wchodzących i wychodzących stwierdziłem, że za lata 1947, 1948 wszystkie dokumenty tajne są na miejscu. W  czasie kontroli dostrzeżone uchybienia na miejscu sprostowano i uzupełniono. Opis teczek za lata 1947–1948 wisi w kasie żelaznej, a ponadto w każdej teczce jest opis dokumentów tajnych z wypełnionymi rubrykami. Kasa żelazna otwiera się dwoma kluczami, które są w przechowaniu kpt. Balickiego Ryszarda. Brak jest drugiego egzemplarza kluczy. Brak również pisemnego zezwolenia Wydziału Informacji na prowadzenie tajnej kancelarii przez kpt. Balickiego i ewentualnie jego zastępcy. Z uwagi, że Sąd według etatu nie przewidział tajnej kancelarii (pkt 5 rozkazu Nacz[elnego] Dow[ództwa] nr 0142), zezwolenie takie przez Wydział Informacji nie jest konieczne, jednak szef sądu winien na piśmie zlecić wykonywanie obowiązków Kierownikowi Sekretariatu albo innemu oficerowi sądu”108. W styczniu 1955 roku kancelaria tajna została poddana kolejnej kontroli przez komisję w składzie: kpt. Zdzisław Fert, por. Edwin Kęsik i por. Jan Koralewicz. Ze swoich czynności komisja sporządziła protokół, który przedstawiła szefowi sądu. W pracy kancelarii nie doszukano się większych uchybień109. W latach 1946–1955 stanowisko kierownika kancelarii tajnej sprawowali: kpt. Ryszard Balicki (1 czerwca 1946 – b.d.), por. Władysław Gregalis (b.d. – 6 czerwca 1951110), ppor. Wiesław Rosiński (7 kwietnia 1951111 – 8 maja 1952112), sierż. Stefan Wasilewicz (9 maja 1952113 – 22 marca 1953114) oraz kpt. Zdzisław Fert (23 marca 1953115 – 16 lipca 1955). W wyniku procesów archiwotwórczych, czyli omówionemu w tej pracy procesowi aktotwórczemu oraz archiwizacji akt, w wojskowych sądach rejonowych powstawała registratura, na którą składały się: akta spraw karnych, repertoria (ogólne, pomocy prawnej, odwoławcze), księgi (depozytowa, archiwalna), wykazy (listów gończych, kar warunkowo zawieszonych), skorowidze alfabetyczne do ksiąg oraz dokumentacja administracyjna (sprawozdania statystyczne i opisowe, rozkazy wewnętrzne szefa sądu, sprawy personalne itp.). Akta spraw karnych stanowiące zdecydowaną większość wytwarzanej przez te sądy dokumentacji były odbiciem toczącego się postępowania karnego, a układ dokumentów w teczkach był odzwierciedleniem procedury karnej wynikającej z kodeksu wojskowego postępowania karnego. Tą fundamentalną zasadę szef gdańskiego WSR – płk. Piotr Parzeniecki przypomniał pracowników sądu w rozkazie nr 113 z 25 listopada 1947 roku: „Wszystkie pisma i czynności sędziowskie winny być w aktach uwidocznione”116. Ogólne zasady oraz tryb zakładania i  prowadzenia akt spraw karnych regulowały przepisy „Tymczasowego regulaminu…”, które nakazywał zakładanie akt spraw dla wszystkich AIPN Gd, sygn. 538/8, k. 3–4. AIPN Gd, sygn. 538/50, k. 2. 110 AIPN Gd, sygn. 580/14, k. 24. 111 Tamże. 112 AIPN Gd, sygn. 538/22, k. 66. 113 Tamże. 114 AIPN Gd, sygn. 538/27, k. 11. Rozkaz nr 34 szefa WSR w Gdańsku z 23. III 1953 r. 115 Tamże. 116 AIPN Gd, sygn. 589/2, k. 117. 108 109

198

Wybrane

zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania…

spraw wpisanych do repertorium sądowego117. Do każdej teczki akt spraw, w której wszczęto postępowanie przygotowawcze lub sądowe, zakładano kartę przeglądową. Zwykle przygotowywał ją prokurator wojskowy prowadzący postępowanie. Dokumenty narastające w sprawie wpisywano do karty przeglądowej, nadawano im numer i wszywano do akt. Zawartość wszystkich akt spraw była podobna, a w każdej z nich znajdowało się m.in. zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, dokumentacja dotycząca czynności dochodzeniowo-śledczych i postępowania sądowego oraz wyrok118. Po zakończeniu sprawy podkreślano ostatni wpis w  karcie przeglądowej, a teczkę – po przeglądzie dokonanym przez sędziego prowadzącego sprawę – przekazywano do archiwum. Sprawy wpływające do sądu rejestrowano w repertoriach sądowych. Uwidaczniano w nich wszystkie czynności podjęte w toku realizacji danej sprawy karnej, od momentu jej wszczęcia aż do zakończenia119. Dla każdego roku działalności sądu prowadzono osobne repertorium120. Repertoria składały się z zestawu dziewiętnastu pól, zawierających m.in. numer sprawy w prokuraturze, dane osobowe oskarżonego121, rodzaj przestępstwa, sposób załatwienia, datę i treść orzeczenia oraz uwagi. Dla każdego repertorium prowadzono osobno alfabetyczne skorowidze nazwisk122. Zapisywano w nich nazwiska i imiona osób oskarżonych oraz sygnaturę sprawy, w której występowali. Ostatnią część registratury sądu tworzyła dokumentacja administracyjna, wśród której można wyróżnić dokumentację: sprawozdawczą (sprawozdania opisowe, statystyczne), normatywną (rozkazy wewnętrzne, dzienne, organizacyjne), personalną (rozkazy personalne, dyscyplinarne, opinie służbowe) oraz gospodarczo-finansową. Najważniejsza z nich była sprawozdawczość. Na jej podstawie władze zwierzchnie oceniały pracę poszczególnych sądów, a ich szefowie mogli przedstawić problemy, z jakimi borykali się w danym okresie sprawozdawczym123. W niniejszym artykule autor starał się zaprezentować wszystkim zainteresowanym swoje ustalenia na temat organizacji pracy kancelaryjnej oraz procesu archiwotwórczego zachodzącego w jednym z czternastu wojskowych sądów rejonowych, których dokładna znajomość – ze względu na podobieństwo występowania we wszystkich tego typu instytucjach działających w Polsce w latach 1946–1955 – umożliwi archiwistom zajmującym się ich spuścizną w prawidłowy sposób ją opracować i udostępnić badaczom. Wspomniana dokumentacja jest obecnie szeroko wykorzystywana w badaniach nad najnowszą historią Polski, dlatego postulat jej prawidłowego opracowania nabiera szczególnego znaczenia. AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 26. Szerzej na temat układu dokumentów w aktach spraw karnych wojskowego sądu rejonowego zob. K. Szwagrzyk: Struktura i dokumentacja komunistycznego aparatu represji II (prokuratura i sądownictwo wojskowe oraz powszechne, więziennictwo). Krytyka źródeł. [W:] Wokół teczek bezpieki – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze. Red. F. Musiał. Kraków 2006, s. 38–41. 119 Przykładowy obieg akt sprawy karnej w wojskowych sądach rejonowych zob. R. Leśkiewicz: Wojskowy..., s. 224–225. 120 AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 33. 121 Nazwisko oskarżonego w części dotyczącej personaliów oskarżonego należało wpisywać w mianowniku, natomiast w części opisowej repertorium (uzasadnienie wyroku) nazwisko oskarżonego należało wpisać w odpowiednim przypadku. Zob. AIPN Gd, sygn. 538/22, k. 41. 122 AIPN Rz, sygn. 122/12, k. 25. 123 AIPN Gd, sygn. 253/1, k. 2. 117 118

199

Dariusz Burczyk Dariusz Burczyk

Ausgewählte Fragen zur Organisation und Funktionsweise der Kanzlei des Militäramtsgerichtes Danzig Zusammenfassung In diesem Beitrag wird das Ziel verfolgt, die Forschungserkenntnisse zur Organisation und Funktionsweise der Kanzlei (des Sekretariats) des Militäramtsgerichtes Danzig zu präsentieren und Personen, die sich mit der gegenwärtigen gerichtlichen Dokumentation beruflich befassen, wertvolle Informationen über die Archivierungsprozesse zu liefern, die in diesen besonderen Abteilungen der Militärgerichtsbarkeit stattfanden. Behandelt werden u.a. Vorschriften, die den Umgang mit öffentlichen und geheimen Unterlagen beim Militär regelten, ferner die Organisationsstruktur des Militäramtsgerichtes Danzig, die Organisation der Kanzleiarbeit mit besonderer Berücksichtigung von Problemen, die alle Kanzleien zu bewältigen hatten, zumal in den sog. „befreiten“ Gebieten. Überdies werden diverse Ideen vorgestellt, welche die Arbeit in den Kanzleien effizienter machen und die Leistungsfähigkeit der Beschäftigten steigern sollten.

Dariusz Burczyk

Selected issues concerning the organization and functioning of the office of the Military District Court in Gdańsk

Summary The aim of this article is to present the research findings concerning the organization and functioning of the office (secretariat) of the Military District Court in Gdańsk and to provide civil servants working professionally on the current court records with valuable information on the archive-forming processes taking place in these specific military jurisdiction bodies. The articles describes, among others, military regulations concerning the issues in operating registered and secret office administration, organizational structure of the Military District Court in Gdańsk, organization of office work, particularly problems all council offices in the “liberated” territories had to face. It also presents various ideas aimed to improve office work and to increase the efficiency of the people working there.

200

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Katarzyna Bereta

Wokół nieznanej korespondencji Jana Brzozy Postać Jana Brzozy oraz jego twórczość wciąż pozostają nieopracowane przez badaczy śląskiej literatury. Poza kilkoma krótkimi opisami biograficznymi autorstwa Beaty Dorosz, Mirosława Fazana, Witolda Nawrockiego, Bogdana Snocha czy Katarzyny Węcel1 oraz krytycznym esejem Zdzisława Hierowskiego2 nie podjęto dotąd kompleksowej analizy dorobku pochodzącego ze Lwowa twórcy, który od 1945 roku aż do śmierci w roku 1971 związał swoje życie i pióro ze śląską ziemią. Wspomniane opracowania, za wyjątkiem biogramów przygotowanych przez K. Węcel oraz B. Dorosz, pochodzą z okresu, w którym o wydaniu książki decydowały względy ideologiczne, a nie artystyczne czy też rzeczywiste preferencje wydawnictw. Mogą one zatem zawierać błędy, gdyż publikowane wówczas życiorysy – zarówno artystów, jak i przodowników pracy – musiały pasować do oficjalnej propagandy, co stwarzało konieczność ubrązowienia wątków lub pominięcia niektórych. Tekst Z. Hierowskiego z kolei to przykład krytyki literackiej noszącej znamiona realizmu socjalistycznego, dlatego należy go odczytywać, mając na uwadze konwencje obowiązujące w literaturze lat 1949−1955. Należałoby więc skonstatować potrzebę naukowej interpretacji utworów J. Brzozy, zwłaszcza socrealistycznych3, ale też przyjrzenia się bliżej pogmatwanemu przez historię życiu prozaika. Pytania rodzą bowiem już okoliczności, w jakich pisarz zrezygnował z posługiwania się swoim prawdziwym nazwiskiem – Józef Worobiec4. Co przyczyniło się do przyjęcia pseudonimu mającego wyraźnie polskie brzmienie – Jan Brzoza – przez osobę o  korzeniach polsko-ukraińskich (?)5, należącą podczas wojny do Związku Pisarzy Radzieckich Ukrainy (dalej: ZPRU)?6 W jaki sposób udało mu się uniknąć represji i w grupie repatriantów (ekspatriantów?) przybyć do Katowic w 1945 roku? Która ziemia była mu bliższa – lwowska czy śląska? Są to zagadnienia, które czekają na naukową eksplorację. 1

2 3

4 5 6

B. Dorosz: Brzoza Jan. [W:] Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 1. Red. J. Czachowska, A. Szałagan. Warszawa 1994, s. 320–322; M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie środowisko literackie w latach 1945−1967. Katowice 1969, s. 124–125; M. Fazan, W. Nawrocki: Jan Brzoza. [W:] Ludzie trzydziestolecia. Sylwetki zasłużonych dla województwa katowickiego. Red. H. Rechowicz. Katowice 1974, s. 51; M. Fazan: Jan Brzoza. [W:] Znani i nieznani katowiczanie. Wybór sylwetek zasłużonych dla miasta. Red. L. Szaraniec. Katowice 1980, s. 13; B. Snoch: Górnośląski leksykon biograficzny. Katowice 1997, s. 29; K. Węcel: Brzoza Jan. [W:] Słownik pisarzy śląskich. Red. J. Lyszczyna, D. Rott. Katowice 2007, s. 19–25. Ponadto biogram Jana Brzozy znajduje się także w: Wielki leksykon pisarzy polskich. T. 2. Red. J. Pieszczachowicz. Kraków 2005, s. 30–31. Z. Hierowski: Jan Brzoza – pisarz proletariacki. „Śląsk Literacki” 1953, nr 6/7, s. 80–94. Autorka niniejszego artykułu napisała rozprawę doktorską zatytułowaną Proza realizmu socjalistycznego na Górnym Śląsku, w której podjęła m.in. próbę zanalizowania socrealistycznej twórczości Jana Brzozy oraz niektórych elementów jego biografii. M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 124; K. Węcel: Brzoza…, s. 19. Szerzej o problemie ustalenia pochodzenia Jana Brzozy piszę w dalszej części artykułu. Por. M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 125.

201

K atarzyna Bereta

Niniejszy artykuł ma stanowić przyczynek do badań nad życiem i  twórczością Brzozy. Celem publikacji jest przede wszystkim przybliżenie kilku listów pisarza, nieznanych szerszemu gronu osób zainteresowanych katowickim środowiskiem literackim. Korespondencję tę autor przekazał Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Wrocławiu7. Na marginesie rozważań warto dodać, że Biblioteka Śląska również posiada kilka rękopiśmiennych dokumentów8, choć nie stanowią one już tak cennego dla historyka literatury materiału, jak wrocławski depozyt. Samo tylko pobieżne zapoznanie się z życiorysem autora „Ziemi” rodzi zaskoczenie. Oto bowiem bezrobotny cieśla, bez filologicznego przygotowania pojawia się nagle na literackiej scenie dwudziestolecia międzywojennego i od razu zostaje wprowadzony w struktury Związku Zawodowego Literatów Polskich (dalej: ZZLP)9. Takie wyjątkowe zwroty w biografii budzą potrzebę bliższego przyjrzenia się jej, zanim omówimy wspomnianą korespondencję. Przyszły pisarz urodził się 10 grudnia 1900 roku we Lwowie jako syn cieśli i aktywnego członka Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego (dalej: PPSD)10 Antoniego Worobca, pochodzącego z Rohatyna, oraz Klementyny11 ze Zwaryczów, wywodzącej się z Nikłowic. Dzieciństwo i młodość spędził w niezwykle trudnych warunkach w środowisku podmiejskiej biedoty Lwowa. Badając pochodzenie literata, możemy stwierdzić, że nazwisko Worobiec wywodzi się z języka ukraińskiego, od określenia горобець – ‘wróbel’12. Miejscowość Rohatyn zaś leży ok. 70 km na południowy wschód od Lwowa, a zatem na historycznym obszarze Rusi Halickiej. Na tej podstawie można by sformułować hipotezę o ukraińsko-ruskim pochodzeniu ojca, chociaż K. Węcel pisze jedynie o ruskich korzeniach po mieczu13. Z kolei nazwisko matki Zwarycz – o polskiej etymologii – wywodzi się ze słowa ‘zwarzyć’14. Rodzinna miejscowość rodzicielki – Nikłowice – położona jest na ziemi przemyskiej, ok. 50 km na zachód od Lwowa. Przemawiałoby to za polskimi korzeniami po kądzieli, o których pisze wspomniana wyżej autorka15. Nie bez Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, sygn. 13872/II. Korespondencja Jana Brzozy z lat 1933−1969. W niniejszym artykule wykorzystuję zmikrofilmowaną korespondencję. Mikrofilm przechowywany jest w  Bibliotece Narodowej w  Warszawie (dalej: BN Wa) pod sygnaturą: Rps Ossol. 13872/II. 8 Biblioteka Śląska, Dział Rękopisów: J. Brzoza: Stary dzwon. Dramat w 3 a. Kopia maszynowa, sygn. R 714 III; Podpisy Jana Brzozy w korespondencji (m.in. kierowanej przez ZLP) do Bolesława Lubosza, sygn. R 1935 III; Podpisy Jana Brzozy w korespondencji (m.in. kierowanej przez ZLP) do Kazimierza Gołby, sygn. R 4075 III, 4095 III; Krótka recenzja sztuki Jana Brzozy „Trzecia wojna” w brulionie Kazimierza Gołby, sygn. 2952 II, k. 11 v. 9 K. Węcel: Brzoza…, s. 21. 10 B. Dorosz: Brzoza…, s. 320. 11 Imię Klementyna podają m.in.: M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 124; K. Węcel: Brzoza…, s. 20. B. Dorosz podaje imię Katarzyna, a w nawiasie Aniela, ze znakiem zapytania. Por. B. Dorosz: Brzoza…, s. 320. 12 K. Rymut: Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny. T. 2. Kraków 2001, s. 704; M. Jurkowski, B. Nazaruk: Mały słownik ukraińsko-polski polsko-ukraiński. Warszawa 1998, s. 867; Genealogia. Stankiewicze z przyjaciółmi, http://www.stankiewicze.com/index.php?kat=44&sub=783 (dostęp 26 III 2011 r.). 13 K. Węcel: Brzoza…, s. 20. 14 Słownik języka polskiego (T. 3. Wyd. 2. Red. M. Szymczak. Warszawa 1983, s. 1067) podaje następujące znaczenia słowa ‘zwarzyć’: spowodować wytrącenie się białka w nieco skwaśniałym mleku lub śmietance, wskutek nagłego ogrzania; spowodować zwiędnięcie, uschnięcie, obumarcie roślin, ich części; zniweczyć czyjś dobry humor, zniszczyć miły nastrój. 15 K. Węcel: Brzoza…, s. 20. 7

202

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

znaczenia pozostaje również fakt, że z omówionych w dalszej części artykułu listów wynika silne przywiązanie prozaika do Ukrainy i języka ukraińskiego. Sentyment ten jednak nie musi stanowić dowodu na ukraińskie poczucie narodowe Brzozy, może być oczywistą w sytuacji ekspatriacji tęsknotą za przyjaciółmi, ziemią rodzinną, środowiskiem, w którym wzrastał, uczył się i był akceptowany. W celu ostatecznego potwierdzenia korzeni polsko-ruskich lub polsko-ukraińsko-ruskich należałoby zapoznać się z metrykami rodziców. Pozwoliłoby to także na sprostowanie rozbieżności w imieniu matki (Klementyna, Katarzyna, Aniela − por. przyp. 11), które utrwalone zostały przez autorów słownikowych biogramów. Tak szczegółowe badania wykraczają poza ramy niniejszego artykułu, wydają się jednak konieczne, gdy uwzględnimy fakt, że Brzoza do tej pory nie doczekał się ani monografii poświęconej jego życiu, ani twórczości. W wieku 14 lat rozpoczął terminowanie u szewca, po czym w latach 1917−1918 był gońcem na poczcie. W tym czasie uczył się również w wieczorowej szkole powszechnej. Od 18. roku życia pomagał ojcu w pracy ciesielskiej. W roku 1923, nie porzucając obowiązków zawodowych, rozpoczął naukę w  zimowej szkole przemysłowej dla cieśli i murarzy, której jednak z przyczyn finansowych nie ukończył. Wykształcenie przyszłego pisarza objęło zatem siedem klas wieczorowej szkoły powszechnej oraz kursy maturalne ukończone w tym samym trybie, które zwieńczył eksternistycznym egzaminem dojrzałości w 1929 roku16. Lata dwudzieste to także okres, w którym założył rodzinę. Wraz z żoną i synami często doświadczał dotkliwej nędzy. Podejmował pracę w  różnych zawodach, próbując utrzymać siebie i swoich bliskich w trudnych czasach kryzysu gospodarczego. Pracował m.in. jako wędrowny cieśla, pomocnik murarski, stolarz, robotnik ziemny, kolporter ulotek reklamowych, zamiatacz śniegu oraz zbijacz paczek w fabryce17. Okresy zatrudnienia przeplatały się z bezrobociem, którego doświadczenie Brzoza przetworzył literacko, wysyłając powstały w ten sposób tekst na konkurs Instytutu Gospodarstwa Społecznego. Praca zyskała uznanie jury i ukazała się w 1933 roku w książce „Pamiętniki bezrobotnych” jako „Pamiętnik nr 55. Człowiek bez pracy”18. O autorze napisano wówczas lakonicznie: „cieśla zamieszkały we Lwowie”19. Rok 1933 uznaje się za datę właściwego debiutu literackiego Brzozy20, chociaż już w 1924 roku opublikował w „Ilustrowanym Kuryerze Codziennym” wiersz „Głód”21. Podjęta przez niego tematyka pracy sprawiła, że przyklejono mu etykietkę „pisarza robotnika”, z którą wprowadzono go do środowiska literackiego Lwowa22. Pomimo socrealistycznej stylistyki eseju Z. Hierowskiego, należy zacytować jego uwagi na Tamże; M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 124. K. Węcel: Brzoza…, s. 20. 18 J. Brzoza: Pamiętnik nr 55. Człowiek bez pracy. [W:] Pamiętniki bezrobotnych nr 1–57. Przedmowa L. Krzywicki. Warszawa 1933, s. 559–569. 19 Z. Hierowski: Jan…, s. 80. 20 Tamże. 21 M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 124. B. Dorosz podaje zarówno inny tytuł wiersza, jak i gazety. Miał to być według niej Głód poety opublikowany w lwowskim dzienniku „Wiek Nowy”. B. Dorosz: Brzoza…, s. 320. Taki tytuł utworu zgadza się ze wspomnieniami Brzozy, w  których wiersz został zresztą przedrukowany. J. Brzoza: Moje przygody literackie. Katowice 1967, s. 53–54. Przegląd zdigitalizowanego rocznika 1924 „Ilustrowanego Kuryera Codziennego” oraz „Wieku Nowego” nie pozwolił na potwierdzenie publikacji w żadnym z dzienników. 22 Z. Hierowski: Jan Brzoza…, s. 80. 16 17

203

K atarzyna Bereta

temat wspomnianego debiutu Brzozy, gdyż wnoszą one wiele światła w zrozumienie zarówno samego wydarzenia, jak i jego tła społeczno-kulturowego. Czytamy na łamach „Śląska Literackiego” z 1953 roku: „Ten osobliwy debiut pisarski i atmosfera, jaką dokoła niego stworzono, mają swoją specyficzną wymowę. Nie były to bowiem czasy, kiedy rozwój talentów twórczych wyrastających z klasy robotniczej stanowiłby przedmiot powszechnej troski. Ale ułatwienie drogi pisarskiej utalentowanemu robotnikowi bez pracy, uważającemu się za człowieka nikomu niepotrzebnego, mogło stworzyć pozory, że jest inaczej. I pozory te rzeczywiście stwarzało. Kariera literacka Brzozy była w świadomości tych, którzy mu ją umożliwiali przez wprowadzenie go do programów radiowych i na łamy dzienników, przez życzliwe krytyki i sprawozdania, jakimś ekwiwalentem za ponurą treść społeczną „Pamiętników bezrobotnych”, uspokajała w jakiś sposób sumienia poruszone i wstrząśnięte tym, o czym ta książka mówiła. Z ekwiwalentu tego skorzystano skwapliwie. Na potężny akt oskarżenia wniesiony przeciw ustrojowi piórami 774 bezrobotnych, reprezentujących milionowe rzeszy (!) ludzi zepchniętych na dno nędzy, odpowiadano okolicznością łagodzącą: Patrzcie, nie jest tak źle, jeden z was został nawet pisarzem!”23 Pamiętając, że celem podobnych artykułów było przede wszystkim ukazanie II Rzeczypospolitej w negatywnym świetle, należy przyznać jednak autorowi rację, że taka nobilitacja bezrobotnego w latach trzydziestych XX wieku nie stanowiła ani społecznej, ani kulturowej normy, a jedynie wyjątek. Nadawanie tytułu pisarza przedstawicielowi klasy robotniczej za sam fakt spisania przez niego osobistych przeżyć miało się stać praktyką w latach powojennych, w epoce realizmu socjalistycznego24. Dopiero dla komunistycznego państwa właściwe było kreowanie klasowych bohaterów w stylu przodowników pracy, stwarzanie młodym możliwości szybkiego awansu społecznego, łączenie artystycznych zawodów z robotniczym pochodzeniem i zatrudnieniem. Z tej przyczyny literatura lat 1949−1955 wypełniona jest specyficznym ruchem – postaci nieustannie przemieszczają się w płaszczyźnie geograficznej (najczęściej ze wsi do miasta) oraz na drabinie społecznych ról (od robotnika do kierownika lub dyrektora)25. Charakterystyczne dla epoki stalinowskiej były również liczne kluby i koła twórczości amatorskiej, otwierane przy kopalniach, hutach, fabrykach oraz przy wiejskich świetlicach. Należy dodać, że w pewnym zakresie zwiastunem powojennych tendencji w literaturze był w okresie dwudziestolecia program grupy „Przedmieście” (1933−1937). Tamże. Modne w okresie całej Polski Ludowej były wszelkiego rodzaju konkursy literackie adresowane do klasy robotniczej, których organizatorzy żywili nadzieję na odnalezienie w ten sposób nowych talentów. Można by wymienić chociażby konkurs na pamiętnik robotniczy w 1950 r., o którym pisze Maria Dąbrowska w swoich Dziennikach, czy też dwa konkursy skierowane do pracowników przemysłu górniczego – pierwszy zwieńczony został publikacją Życiorysy górników (1949), drugi zbiorem Pamiętniki górników (1973). M. Dąbrowska: Dzienniki 1914−1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach (bez opracowania edytorskiego) pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Drewnowskiego. T. 7 (1950). Warszawa 2009, s 135; Pamiętniki górników. Red. B. Gołębiowski. Katowice 1973; Życiorysy górników. Oprac. M. Żywirska, wstęp G. Morcinek, uwagi socjol. J. Chałasiński. Katowice 1949. 25 W. Tomasik: Awansu społecznego temat. [W:] Słownik realizmu socjalistycznego. Red. Z. Łapiński, W. Tomasik. Kraków 2004, s. 16–24. Przykładem migracji ze wsi do miasta może być wędrówka Szczęsnego i jego ojca za pracą do fabryki celulozy. I. Newerly: Pamiątka z Celulozy. Warszawa 1953. Przykładem społecznego awansu może być historia dyrektora Roberta Zaręby. G. Morcinek: Wskrzeszenie Herminy. Warszawa 1956. 23 24

204

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

Jej założycielami byli Helena Boguszewska oraz Jerzy Kornacki. Zespół ten odrzucił fikcję i „fantazjowanie”, głosił natomiast kult faktu oraz domagał się od prozaików zwrócenia uwagi na życie proletariuszy26. Założenia „Przedmieścia” mieściły się w szerszym pojęciu tzw. prozy realizmu społecznego międzywojnia27. Zaś „Oblicze dnia” Wandy Wasilewskiej (1934), reprezentujące społeczny radykalizm tego nurtu, stanowiło zapowiedź socrealistycznego schematyzmu28. Wracając do sukcesu „Pamiętnika nr 55”, trzeba podkreślić, że Brzoza był zdziwiony otrzymanymi po konkursie propozycjami audycji radiowych i publikacji prasowych29, po których pojawiły się kolejne oferty. Wilam Horzyca miał podsunąć mu pomysł napisania sztuki teatralnej, a Ostap Ortwin zaprosił do ZZLP30, do którego został przyjęty w 1933 roku. Otrzymał również wsparcie lwowskich profesorów31, którzy pomogli mu w doskonaleniu warsztatu pisarskiego oraz rozwoju kultury literackiej, o czym wspomina w „Moich przygodach literackich”32. Dyrektor Juliusz Petry zaproponował mu z kolei współpracę z Rozgłośnią Radiową we Lwowie. Na jej antenie przez kilka lat czytał fragmenty własnych utworów, a także pisał dla niej słuchowiska. Wreszcie dzięki powodzeniu „Pamiętnika nr 55” związał się z lwowskim oddziałem grupy „Przedmieście”33. Tak wielopłaszczyznowy awans autora może rodzić zdziwienie. Analizę Hierowskiego, dowodzącą jakoby owa nobilitacja miała stanowić zadośćuczynienie władz za złe warunki socjalne i krzywdy społeczne bodaj jednego przedstawiciela bezrobotnych, można zatem uznać za słuszną. Jeśli bowiem nie akt ekspiacji miałby znaleźć się u podłoża sukcesu Brzozy, to cóż innego? Jaka byłaby alternatywa? Biorąc bowiem pod uwagę jakość jego pisarstwa, także tego późniejszego, trzeba odmówić mu wyjątkowego talentu literackiego. Z pewnością jakieś predylekcje posiadał, jednak jego twórczości nie należy zaliczać do kategorii zjawisk wybitnych. I tego musiało być świadome środowisko lwowskie, które w latach trzydziestych składało mu tak liczne propozycje artystycznej współpracy. To, co w nim było pociągającego dla ówczesnego salonu literackiego Lwowa, to chyba nade wszystko jego pochodzenie „z  nizin” i osobiste doświadczenie nędzy i bezrobocia, a także fizycznej pracy w charakterze robotnika. Dla realizmu społecznego, jak również nurtu socjalizującego drugiej dekady dwudziestolecia międzywojennego pisarz robotnik był gwarantem autentyczności opisów proletariackiego środowiska. Zatem społeczne pochodzenie oraz doświadczenie życiowe mogły działać na innych literatów magnetyzująco. Fakt zaś, że pisarski sukces osiągnął dopiero w wieku 33 lat, może wynikać także z późno zdanej matury (29 lat). Przygotowanie do niej rozwinęło zapewne jego literackie zainteresowania. O swoim zamiłowaniu do książek autor pisze zresztą we wspomnieniach34.

J. Kwiatkowski: Dwudziestolecie międzywojenne. Warszawa 2008, s. 42–44, 300–302. Szerzej o prozie realizmu społecznego dwudziestolecia: Tamże, s. 298–310. 28 Tamże, s. 302. 29 J. Brzoza: Moje…, s. 46. 30 Tamże, s. 49. 31 Juliusza Kleinera, Stanisława Łempickiego, Franciszka Bujaka, Henryka Gaertnera i Stefana Kawyna. 32 J. Brzoza: Moje…, s. 52–53. 33 M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 124; K. Węcel: Brzoza…., s. 21. 34 J. Brzoza: Moje…, s. 32–33. 26 27

205

K atarzyna Bereta

Nie powinniśmy również przemilczeć w tym miejscu związków Brzozy z ruchem komunistycznym na początku lat dwudziestych35, chociaż niepewne jest, do której partii należał. Gdyby był członkiem Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (dalej: KPZU), jak chcą autorzy biogramów pisarza (zob. przyp. 35), to najprawdopodobniej byłby zlikwidowany przez władze sowieckie jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym, ewentualnie w okresie pierwszej okupacji radzieckiej (1939−1941)36. Tymczasem drugi przedział czasowy przeżył w dość dobrych warunkach, m.in. odznaczony w 1940 roku nagrodą za całokształt twórczości z okazji rocznicy rewolucji37. Natomiast życie pod okupacją niemiecką nie było już przyjemne. Niejednokrotnie borykał się z brakiem pracy, głodem, załamaniem nerwowym czy twórczą stagnacją38, przerażali go również ukraińscy nacjonaliści, ukraińska policja oraz esesmani39, odmawiano mu pomocy z powodu wcześniejszej pracy w redakcji „Czerwonego Sztandaru”40. Powrót władzy sowieckiej oznaczał dla Brzozy, współpracującego w ramach Związku Patriotów Polskich (dalej: ZPP) z Wandą Wasilewską i jej mężem Ołeksandrem Kornijczukiem, „odżycie” po latach zastraszenia. Prozaik zapisał, że w 1944 roku był u nich w Moskwie z prof. Stanisławem Mazurem oraz doc. Zdzisławem Bielińskim w celu „skoordynowania prac ZPP i uzgodnienia postulatów i dyrektyw tej organizacji”41. Z opisu drogi do metropolii i samego pobytu w niej42 można wnioskować, że autor „Ziemi” był traktowany w sposób szczególny. Podczas wojny odbył lot sowieckim bombowcem niczym samolotem pasażerskim (prawdopodobnie specjalnie przeznaczonym do przewiezienia delegacji ZPP). Członkowie Związku Pisarzy Radzieckich przyjęli go nadzwyczaj serdecznie, między innymi ubierając od stóp do głów z magazynowych zasobów. Wreszcie z uwagi na swój mizerny wygląd został skierowany do „daczy” w letniskowej miejscowości Barwisza pod Moskwą. Tam zafundowano mu luksusowe warunki. Wyszukane posiłki pięć razy dziennie, stały odpoczynek, nawet lektura nie była mile widziana – jedynie lekkich powieści lub poezji. Chociaż wokół nadal panowała wojna, która krzywdziła miliony ludzi, Brzoza podsumował te wygody następująco: „Upokarzany, krzywdzony, a ostatnio podczas okupacji wystraszony, odżywałem tu jak w krainie z tysiąca i jednej nocy”43. W zdaniu tym, a także w całym B. Dorosz: Brzoza…, s. 320; M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 124; K. Węcel: Brzoza…, s. 20. Autorzy podają, że w latach 1921−1922 należał do Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (dalej: KPZU). Trzeba podkreślić, że albo popełniają błąd w dacie, gdyż KPZU powstała dopiero w październiku 1923 r. z  przekształcenia Komunistycznej Partii Galicji Wschodniej (dalej: KPGW), albo nie należał do KPZU, a do KPGW lub do lewego skrzydła Ukraińskiej Partii Socjal-Demokratycznej (dalej: UPSD), a mógł również być związany nie z komunistycznym, a socjalistycznym ruchem i podobnie jak ojciec należeć do PPSD. 36 R. Kaczmarek: Historia Polski. 1914–1989. Warszawa 2010, s. 406. Więcej o procesach i wyrokach na byłych członkach KPZU oraz o  atmosferze lat 1939−1941 na Ukrainie, szczególnie we Lwowie: M.  Shore: Kawior i  popiół. Życie i  śmierć pokolenia oczarowanych i  rozczarowanych marksizmem. Warszawa 2008, s. 185–226; J. Stryjkowski: Wielki strach. To samo, ale inaczej. Warszawa 1990. Warto także przeczytać: G. Motyka: Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943−1947. Kraków 2011; A. Wat: Mój wiek. Pamiętnik mówiony. Część pierwsza. Warszawa 1998; O. Watowa: Wszystko co najważniejsze. Wyd. 2. Warszawa 2000. 37 J. Brzoza: Moje…, s. 91. 38 Tamże, s. 106–129. 39 Tamże, s. 107. 40 Tamże, s. 117. 41 Tamże, s. 140. 42 Tamże, s. 140–142. 43 Tamże, s. 142. 35

206

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

analizowanym fragmencie ujawnia się egocentryzm literata, który zdaje się dostrzegać tylko własne niezaspokojone potrzeby i jedynie jemu uczynione przykrości. Należy dodać, że środowisko lwowskie na ową moskiewską wizytę zareagowało plotką, którą autor przekazał w następującej formie: „Brzoza sprzedał Moskwie Lwów”44. Prozaik wystraszył się zawartą w pogłosce treścią i być może z tego powodu ją utrwalił. Zapamiętał towarzyszący jej lęk, najprawdopodobniej przed zemstą ze strony tych, którzy postrzegali go jako kolaboranta. Przedstawiony epizod oraz zamykająca go niepochlebna „opinia” o pisarzu rzucają światło na okoliczności, dzięki którym udało mu się przetrwać wojnę. Przyczyniła się do tego, przynajmniej w pewnym stopniu, wspomniana współpraca z Wasilewską i Kornijczukiem. Trzeba jeszcze dodać, że Brzoza podczas sowieckiej okupacji Kresów Wschodnich (1939−1941) należał do ZRPU. Fakt ten wymaga szerszego dopowiedzenia. Otóż władze ZSRR jesienią 1939 roku zleciły Kornijczukowi zorganizowanie życia literackiego we Lwowie. Jego oficjalnym biurem był pokój nr 31 w hotelu „George”45, który należał do najbardziej ekskluzywnych lwowskich instytucji tego typu, co miało świadczyć o szerokim geście okupantów. Podczas jednego z ówczesnych zebrań „uprzejmie” zapraszał pisarzy. Czytamy w „Moim wieku” Aleksandra Wata: „Nie macie do nas zaufania, wiem o tym i wcale od was z góry nie wymagam żadnego zaufania. Przyglądajcie się nam, mamy czas, przyglądajcie się rok, dwa. Spodoba wam się – świetnie, nie spodoba się – trudno. To jest wasza sprawa. Ale my wam damy tymczasem dobre warunki egzystencji, żebyście mogli żyć, pisać, przyglądać się nam w akcji. Nacisku na żadnego z was nie będziemy wywierać, żadnej propagandy wobec was nie będziemy stosowali. Sami wyróbcie sobie sąd. Nie musicie się z tym nawet śpieszyć, po co się śpieszyć”46. Tak zawoalowaną groźbą i jej podobnymi oraz aresztowaniami i zsyłkami środowisko literackie i teatralne Lwowa47 zmuszone zostało do współpracy. Jak wielkie przerażenie dało się wyczuć w redakcjach czasopism48, w których autorom przyszło szlifować pióro w sztuce tworzenia zgodnie z wytycznymi realizmu socjalistycznego, oddaje chociażby późniejsza powieść Juliana Stryjkowskiego „Wielki Strach”. Także Ola Watowa w swoich wspomnieniach zanotowała: „Nad wszystkim dominował wielki strach i wielka niewiadoma […]. Wiele pisano o współpracy z komunistami. Ja, z moich obserwacji, mogę tylko zapewnić, że na przykład we lwowskim »Czerwonym Sztandarze« ludzie, którzy z tym pismem współpracowali, w 95% nie wierzyli. Jestem tego pewna. No, Kuryluk, Ważyk49, może jeszcze kilku wierzyło, ale reszta robiła to ze strachu. Myśleli, że to uratuje ich od aresztowania albo innych prześladowań. Ten Lwów z tego okresu to przede

Tamże, s. 143. M. Shore: Kawior…, s. 190–191. 46 A. Wat: Mój…, s. 276. 47 W polskojęzycznej prasie sowieckiej we Lwowie publikowali m.in.: Tadeusz Boy–Żeleński, Julian Stryjkowski, Wanda Wasilewska, Jerzy Putrament, Aleksander Wat, Mieczysław Jastrun, Stanisław Jerzy Lec, Adam Ważyk, Julian Przyboś, Jan Kott, Jan Brzoza i wielu innych. W. Bolecki: Realizmu socjalistycznego początki (Lwów, Wilno). [W:] Słownik realizmu…, s. 262–263. 48 Na terenie okupowanej Ukrainy ukazywała się gazeta „Czerwony Sztandar”, miesięcznik literacko-społeczny „Nowe Widnokręgi” oraz w Tarnopolu „Prawda Bolszewicka”. W. Bolecki: Realizmu…, s. 261. 49 O działalności A. Ważyka w „Czerwonym Sztandarze” szerzej w: A. Bikont, J. Szczęsna: Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu. Warszawa 2006, s. 17–29. 44 45

207

K atarzyna Bereta

wszystkim wielki strach. I od razu nędza, brud, koniec naszej cywilizacji, w której się żyło. Najazd barbarzyńców”50. Ponadto znamienny dla okupacji radzieckiej – w przeciwieństwie do hitlerowskiej – był brak możliwości stworzenia na jej terenach podziemia literackiego. Powstało ono dopiero po wkroczeniu Niemców do Lwowa51. Stąd dorobek literacki Kresów Wschodnich z lat 1939−1941 stanowi świadectwo ideologicznego terroru wobec ówczesnych ludzi pióra. Przywództwo ZSRR traktowało ten okres jako swoiste laboratorium przygotowujące polską inteligencję do wykorzystania jej w przyszłej sowietyzacji kultury Polski. Mieczysław Inglot pisze wprost, że środowisko lwowskie: „Miało […] w zamierzeniu władz sowieckich wyłonić kadry »inżynierów dusz ludzkich«”52. W kontekście takiego nadrzędnego celu polityki radzieckiej oraz metod postępowania z wewnętrznymi emigrantami, których czekał areszt i zsyłka53, ówczesnym literatom na Kresach pozostało jedynie w większości przypadków przyjęcie nowego porządku z wszystkimi jego wymogami. Oczekiwania zaś były jasno sprecyzowane już w apelu zatytułowanym „Pisarze Ukrainy Radzieckiej do pisarzy Zachodniej Ukrainy”, który ukazał się 17 października 1939 roku na łamach „Czerwonego Sztandaru”54. Oto fragment: „Miliony czekają na wasze utwory o straszliwej przeszłości z czasów panowania polsko-szlacheckiego, o powszechnym, radosnym spotkaniu mas pracujących Zachodniej Ukrainy z bohaterską Czerwoną Armią, o nowym życiu, które zaczyna się budować na Zachodniej Ukrainie”55. Pod wezwaniem tym podpisali się Kornijczuk, Maksym Rylski, Ołeksandr Bilećkij oraz Mykoła Bażan56. Miało ono jeszcze charakter zaproszenia, podobnie jak cytowane za A. Watem przemówienie Kornijczuka. Obydwie wypowiedzi pochodzą z okresu tzw. „względnej swobody”, który trwał zaledwie cztery miesiące. W tym czasie sowieckie władze przyglądały się polskim pisarzom i próbowały pozyskać ich do współpracy, składając rozmaite obietnice57. Sytuacja diametralnie uległa zmianie w styczniu 1940 roku. Wraz z aresztowaniem grupy literatów58 rozpoczęło się zaostrzanie radzieckiej polityki okupacyjnej i eksterminacyjnej. W lutym, kwietniu i czerwcu 1940 oraz maju 1941 roku przeprowadzone zostały zbiorowe deportacje Polaków w głąb ZSRR59, które wraz z innymi formami represji były dla pisarzy przestrogą, by nie wzbudzać podejrzeń okupanta, ale współpracować. O działaniach zapobiegawczych tak oto pisze M. Inglot: „Świadectwem intencji niedrażnienia Ukraińców był, zdaniem Czaykowskiego, fakt, że nie zdecydowano się na samodzielność związku polskich pisarzy radzieckich (mimo że, O. Watowa: Wszystko…, s. 31–32. M. Inglot: Polska kultura literacka Lwowa lat 1939−1941. Ze Lwowa i o Lwowie. Lata sowieckiej okupacji w poezji polskiej. Antologia utworów poetyckich w wyborze. Wrocław 1995, s. 16. 52 Tamże, s. 21. 53 Tamże. 54 Tamże, s. 27. 55 Tamże. 56 Tamże. 57 Tamże, s. 27–30. 58 A. Wat: Mój…, s. 321–326; O. Watowa: Wszystko…, s. 37–44. 59 S. Courtois, N. Werth, J.–L. Panné, A. Paczkowski, K. Bartosek, J. L. Margolin [i in.]: Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania. Przeł. K. Wakar [i  in.]. Warszawa 1999, s. 347–349; K. Lanckorońska: Wspomnienia wojenne. 22. IX 1939 – 5. IV 1945. Kraków 2011, s. 45–53; O. Watowa: Wszystko…, s. 31. 50 51

208

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

jak świadczył tytuł artykułu Wata, taka nazwa zaczęła początkowo funkcjonować), lecz postanowiono włączyć część członków Komitetu Organizacyjnego60 do Związku Pisarzy Radzieckiej Ukrainy”61. Tym sposobem w szeregach ZPRU we wrześniu 1940 roku znaleźli się62: Jerzy Borejsza, Tadeusz Boy-Żeleński, Jan Brzoza, Leon Chwistek, Aleksander Dan, Zuzanna Ginczanka, Halina Górska, Mieczysław Jastrun, Juliusz Kleiner, Stanisław J. Lec, Leon Pasternak, Julian Przyboś, Jerzy Putrament, Adolf Rudnicki, Włodzimierz Słobodnik, Elżbieta Szemplińska, Lucjan Szenwald, Wanda Wasilewska, Stanisław Wasylewski, Aleksander Ważyk oraz Bruno Winawer. W styczniu następnego roku dołączono jeszcze Jalu Kurka63. Oczywiście nie dla wszystkich powodem poddania się radzieckim dyrektywom artystycznym był strach. Nie należy bowiem zapominać o jawnej kolaboracji niektórych literatów z okupantem sowieckim podczas II wojny światowej, o czym pisze Jacek Trznadel64. Do którego grona należał Brzoza – kierujących się lękiem i wolą przetrwania, czy też zaangażowanych sympatyków? Ramy tego artykułu nie pozwolą nam na jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. Na pewno obawa o przyszłość własną i swojej rodziny oraz pamięć o nędzy i bezrobociu w dwudziestoleciu międzywojennym była istotnym czynnikiem kształtującym wybory prozaika i to nie tylko podczas okupacji, ale i po niej. W 1945 roku Brzoza w grupie repatriantów przyjechał na Górny Śląsk. Chociaż K. Węcel pisze: „Od razu włączył się w krąg miejscowego środowiska twórczego i zaangażował się w życie kulturalno-społeczne regionu […]”65, to jednak równocześnie miał spore problemy adaptacyjne, o czym świadczą badane dalej listy oraz dokumenty przechowywane w Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: IPN) w Katowicach, a dotyczące Wilhelma Szewczyka i Zdzisława Hierowskiego66. Krystyna Heska-Kwaśniewicz tak opisuje relacje w grupie śląskich pisarzy tuż po wojnie: „Zaprzyjaźnieni literaci spotykali się towarzysko w mieszkaniu unieruchomionego po torturach w więzieniu na Montelupich Kazimierza Gołby w Katowicach przy ul. Szafranka 1 oraz u Zbyszka Bednorza w Chorzowie przy ul. Karpińskiego 1. Bywali tam Aleksander Baumgardten, Jan Baranowicz, Jan Brzoza, Zdzisław Hierowski, Wilhelm Szewczyk, Aleksander Widera, a także Józef Kokot, Edmund Węclewski, Kazimierz Popiołek, Aleksander Rogalski, Alojzy Targ. Łączyła ich wszystkich polska literatura, kultura, umiłowanie Śląska, a wielu także niedawna konspiracyjna przeszłość […]”67. Na marginesie rozważań należy dodać, że każdemu zebraniu przysłuchiwał się agent,

Komitet Organizacyjny Pisarzy Lwowskich. M. Inglot: Polska…, s. 21. Tamże, s. 32. 62 Tamże, s. 33. 63 Tamże. 64 J. Trznadel: Kolaboranci. Tadeusz Boy–Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939−1941. Komorów 1998, s. 7–177. 65 K. Węcel: Brzoza…, s. 23. 66 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach (dalej: AIPN Ka), sygn. 02/143, T. 1 i 2; AIPN Ka, sygn. 02/144. 67 K. Heska–Kwaśniewicz: Katowickie środowisko literackie w oczach służb bezpieczeństwa (1945−1956). [W:] Śląska codzienność po drugiej wojnie światowej. Red. Z. Woźniczka. Katowice 2006, s. 144. 60 61

209

K atarzyna Bereta

ukrywający się pod kryptonimem „Niski”68. Obrazu środowiska śląskich pisarzy drugiej połowy lat czterdziestych dopełnia list Brzozy do Piotra Kozłaniuka69. Z korespondencji datowanej najprawdopodobniej na 27 lipca70 1946 roku wyłaniają się trzy interesujące badawczo kwestie. Pierwsza to wspomniany obraz środowiska pisarskiego na Śląsku, ale nie tylko, bo i w Łodzi. Druga to dojmująca tęsknota Brzozy za Lwowem i językiem ukraińskim. Trzecia to opis jego sytuacji materialnej w Katowicach. Charakterystyczne dla języka lwowianina jest zwracanie się do adresata hipokorystykiem: Piotrusiu, co może wskazywać na bliską znajomość obydwu twórców, może nawet na przyjaźń. Serdeczne relacje prozaików uwidaczniają się także w tematyce listu. Nadawca skarży się na swoje złe i trudne życie, zaznaczając, że pisze o tym nie do Jarka71, który jest nazbyt uczuciowy, ale właśnie do Piotra, gdyż ten potrafi go zrozumieć. W zakresie uwag na temat języka analizowanego tekstu należy zaakcentować, że znajduje się w nim niemało błędów ortograficznych. Ponadto odnaleźć można błędy wynikające prawdopodobnie ze złej jakości czcionki, która nie zawsze odbijała się dokładnie, dlatego niektóre nazwiska stały się nieczytelne, jak w przypadku Bogdana Żyranika czy Józefa Nachta-Prutkowskiego72. Jan Brzoza o literaturze lat powojennych oraz o katowickim i łódzkim środowisku literackim pisze ostro i dosadnie. Stwierdza, że przyszło mu żyć w dobie „żarcia się o koryto”. Tworzy na to zjawisko swego rodzaju termin „historycznoliteracki”: „Nie wiem, jak się to będzie nazywało w historii. Prawdopodobnie »bijgowmordyzm«”73. Trzeba zauważyć, że prozaik w swej opinii zdaje się nie liczyć z pewną prawidłowością. Otóż wszędzie tam, gdzie powstaje środowisko artystyczne, gdzie działa grupa ambitnych indywidualności, tam pojawiają się również, niezależnie od epoki, konflikty, mniej lub bardziej kulturalna rywalizacja, zazdrość, a czasami nawet wzajemna niechęć. Opisy podobnej atmosfery możemy odnaleźć w dziennikach, wspomnieniach i wywiadach wielu pisarzy74. Do stwierdzenia o „żarciu się” doprowadziły autora najprawdopodobniej obserwacje, które zawarł w następujących słowach: „Byłem niedawno w Łodzi, gdzie siedzą nasi przyjaciele z okresu Klubu. Są tam Ważyki, Tamże. BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 1, 3. Petro Kozłaniuk (1904−1965) – ukraiński pisarz, współzałożyciel grupy literackiej „Horno” (pol. „Palenisko”, 1929), która zrzeszała zachodnioukraińskich pisarzy komunistycznych. Od 1930 r. formacja ta wchodziła w  skład sterowanego przez sowieckie władze Międzynarodowego Biura Literatury Rewolucyjnej. Głównymi przedstawicielami, oprócz Kozłaniuka, byli: Wasyl Bobynśkyj, Jarosław Hałan, Ołeksandr Hawryluk, Stepan Ołeksiuk. Ponadto był współzałożycielem lewicującego, prosowieckiego czasopisma „Wikna” oraz redaktorem gazety „Syła”. Wydał autobiograficzną trylogię Jurko Kruk o życiu na wsi pod zaborem austriackim. Pisał opowiadania, szkice, pamflety, a także tłumaczył literaturę polską, czeską i niemiecką. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim. 70 Prawdopodobnie lipiec, może też być grudzień. Miesiąc jest nieczytelny, ale z kontekstu wynikałoby, że Brzoza musiał pisać w lipcu, gdyż nagrody literackie miasta Katowice przyznawano 22 lipca. 71 Prawdopodobnie chodzi o J. Hałana z grupy „Horno”. 72 Brzoza pisze tylko jedno nazwisko: Józef Nacht. W. Nawrocki podaje podwójne nazwisko: J. Nacht– Prutkowski. M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 32. 73 BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 1, 3. 74 M. Dąbrowska: Dzienniki…; J.J. Szczepański: Kadencja. Kraków 1989; J. Trznadel: Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami. Paryż 1988; L. Tyrmand: Dziennik 1954. Warszawa 1989; J. Zawieyski: Dzienniki. Tom I. Wybór z lat 1955−1959. Warszawa 2011.

68 69

210

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

Lece, Pasternaki, Żyraniki, Kotty, Sandauery, jest Broniewski i wogole [!] żyją sobie w kawiarni, która się nazywa Klub Pickwika, pozatym [!] nic nie robią poza Rudnickim, który chce pisać. Przeważnie jeżdżą za granicę. Byli w Paryżu, Wiedniu, Pradze, Londynie, Putrament jest w Szwajcarii ambasadorem. minkiewicz [!] był nprz [!] w Londynie i powiedział, że tam jest taki teatrzyk rewiowy, w którym śpiewają piosenkę Hemara, że w Polsce niema [!] nikogo oprócz Brezy, Brzozy, Brzechwy, a to same brechty… i tp. [!]”75. Cytat ten świadczy o braku obiektywności piszącego, ale także o emocjonalnym charakterze wypowiedzi. Można z niej wręcz odczytać złość i gorycz, które kierowały nadawcą. Postawę niezadowolenia i nadwrażliwości podkreślają jeszcze bardziej słowa dodane po opisie wizyty w Łodzi: „Ja nie mogę sobie na to pozwolić, żeby gdzieś wyjechać a po drugie, kto tam wie o jakimś Jasiu. Tutaj jest tyle ważniaków i wielkich ludzi, że taki Frenkiel76 nprz. [!] jest wobec nich niczym. Tutaj jest tyle Geniuszow [!], że dla nas już niema [!] miejsca. Zresztą ci Geniusze byliby nawet sympatyczni, tylko że biją i kopią. Przedwczoraj bawili się w naszej knajpie literackiej z okazji, że jeden z nich dostał nagrodę literacką Katowic77 i zdarli ze ściany moją karykaturę”78. Równocześnie trzeba zaznaczyć, że Brzoza daje świadectwo trudnych relacji nowo przybyłego z lokalnym środowiskiem literackim. Z listu możemy wyczytać, że śląscy twórcy prawdopodobnie czuli się lepsi od przyjezdnych. Widoczna jest także zazdrość autora o pozycję owych „Geniuszów” w regionalnej, a często i ogólnopolskiej literaturze. Niezależnie od tego, czy więcej było niechęci rodowitych twórców czy też zawiści w repatriancie, należy uznać, że pierwsze lata w Katowicach nie były dla pochodzącego ze Lwowa prozaika łatwe. Jednak nie były one łatwe także i dla innych przyjezdnych pisarzy, jak chociażby Aleksandra Baumgardtena, Stanisława Horaka czy Andrzeja Wydrzyńskiego. Poza tym opisane incydenty z pewnością zdarzały się przy okazji zabaw suto zakrapianych alkoholem i niekoniecznie musiały mieć podłoże w antypatii. Interesujące wydają się być uwagi Brzozy na temat życia literackiego Łodzi, które według autora miało być zgoła odmienne od śląskiego. Tamtejsi lwowscy repatrianci (m.in. Ważyk, Lec czy Pasternak), zgodnie z opisem zawartym w liście, zdają się wieść żywot lekki i przyjemny, wypełniony kawiarnianym gwarem, zagranicznymi podróżami i twórczą stagnacją. Czy opis ten należy uznać za zgodny z prawdą? Czy nie słychać w nim echa żalu, że przyjaciołom ze Lwowa lepiej się powiodło? Wreszcie może jest on wyrazem jakichś zadr noszonych przez Brzozę w sercu jeszcze z czasów BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 1, 3. Zygmunt Woźniczka podaje nazwisko: Mieczysław R. Frenkl. Z. Woźniczka: Katowice 1945−1950. Pierwsze powojenne lata. Polityka − społeczeństwo − kultura. Katowice 2004, s. 285. W rzeczywistości nie był to ani Frenkiel, ani Frenkl, ale Mieczysław R. Frenkel (jeżeli oczywiście chodzi o Mieczysława). Autor takich pozycji, jak: To jest morderstwo, Ślepy pasażer, Marszruty i manowce półwiecza. 77 Musiała to być pierwsza Nagroda Literacka miasta Katowice. Z. Woźniczka bowiem pisze: „Na posiedzeniu Miejskiej Rady Narodowej 14. VI 1946 r. uchwalono jednogłośnie ustanowienie Nagrody Literackiej miasta Katowice w wysokości 50 tys. zł dla prac związanych tematycznie z miastem oraz Górnym Śląskiem i Opolszczyzną. Nagroda miała być wręczana raz w roku 22. VII przez Radę Miejską Narodową”. Z. Woźniczka: Katowice…, s. 290. Przyznawana i ogłaszana jednak mogła być w innym miesiącu, gdyż o literackiej nagrodzie Brzozy Mirosław Fazan w swej kronice kulturalnej pisał pod datą 18. II 1948 r. M. Fazan: Z kroniki kulturalnej lat 1945−1963. Życie literackie i teatralne. „Zaranie Śląskie” 1965, z. 1, s. 222. 78 BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 1, 3. 75 76

211

K atarzyna Bereta

pobytu na Kresach? Biorąc pod uwagę psychologiczny punkt widzenia oraz opisany wcześniej życiorys prozaika, musimy przyjąć za niezwykle prawdopodobną hipotezę zazdrości lub przynajmniej smutku, że innym rodakom i kolegom po piórze życie się poukładało. Przede wszystkim jednak relację pisarza znamionuje silny subiektywizm, przez co należy ją raczej uznać za niewiarygodną. Warto również zwrócić uwagę na następujący fragment: „Tutaj jest Józio Nacht i Aleksander Baumgardten ten poeta z Sygnałów. Trzymamy się jakoś kupy. Józio warjiuje [!], Oleś pozuje, a ja trochę to i trochę tamto”79. Cytat ten stanowi przykład opisanych trudności w adaptacji. Wspomniane „wariowanie” jest wyrazem bezradności. Człowiek czuje się tak bardzo bezsilny i zagubiony, że zaczyna zachowywać się w sposób odbiegający od przyjętej – społecznej i psychicznej – normy. To swoista forma ucieczki wewnątrz samego siebie, mechanizm obronny organizmu. Z kolei „pozowanie” polega na zakładaniu maski osoby silnej, pewnej siebie, panującej nad sytuacją i również należy do mechanizmów obronnych80. Fakt, że przywołani literaci według Brzozy, a także on sam, przejawiali elementy wspomnianych mechanizmów, dowodzi, iż żyli w ogromnym napięciu, obawie, słowem − w sytuacji stresującej. Jedną z przyczyn napięcia repatriantów była niewątpliwie zmiana miasta – z historycznego na industrialne. Jednak należy podkreślić, że żaden z uchodźców nie musiał zostawać w Katowicach. Mógł wybrać dowolne miejsce w Polsce. Oczywiście istotną częścią opisywanego problemu była tęsknota za ludźmi, którzy tworzyli duchową społeczność Lwowa. Tej zaś traumy nie były w stanie złagodzić najpiękniejsze nawet miasteczka, gdyż same kamienie nie tworzą miasta, co podkreślił w filmie-wywiadzie81 Stanisław Lem, również ekspatriant. Ostatni fragment, ilustrujący pierwsze omawiane zagadnienie, wskazuje na prawdopodobne poczucie wyższości autora. Pisze on do Kozłaniuka: „U was nauczyłem się być pisarzem społecznym i to wykorzystują aż do nieprzyzwoitości, gdyż niema [!] tu takich pisarzy. Oni wszyscy piszą »sobie a muzom«”82. Słowa te świadczą o pewnej megalomanii Brzozy. Któż bowiem powiedział, że społeczne pisarstwo jest najważniejsze czy najwartościowsze, a owo pisanie „sobie a muzom”, czyli w domyśle „sztuka dla sztuki”, poruszające tematy spoza kręgu pracy, że ten rodzaj literatury jest gorszy? Autor czuje się wykorzystany, gdyż posiada w swoim przekonaniu wyjątkowe umiejętności pisania o społecznych problemach, ale czy ta umiejętność jest naprawdę na wagę złota? Taka widocznie musiała się stawać w drugiej połowie lat czterdziestych, których koniec przyniósł Polsce program realizmu socjalistycznego. W tym kontekście warsztat, jaki wypracował sobie Brzoza, będąc członkiem ZRPU, redagując „Czerwony Sztandar” oraz współpracując z „Wilną Ukrainą”83, rzeczywiście zaczynał nabierać wartości w oczach władzy. Jednak zestawienie swojej twórczości z pisarstwem uprawiających literaturę niespołeczną i przedstawianie ich jako gorszych trąci zarozumiałością.

Tamże. O psychologicznych mechanizmach obronnych szerzej w: J. Strelau: Psychologia. Podręcznik akademicki. T. 2. Gdańsk 2000, s. 616–617. 81 Stanisław Lem. Scenariusz i realizacja T. Kamiński. TVP SA. Kraków 1996. 82 BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 1, 3. 83 M. Fazan, W. Nawrocki: Katowickie…, s. 125. 79 80

212

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

Drugi ważny temat analizowanego listu to tęsknota za Lwowem i językiem ukraińskim. Czytamy: „Chciałbym, żebyś mi odpisał taki długi list po ukraińsku. Tak mi brak tego języka pięknego. Bo ja wogole [!] choruję na nostalgię za wami przyjaciółmi i za Lwowem”84. Brzoza prosi także Kozłaniuka, aby pozdrowił wspólnych kolegów oraz wypytuje, co u nich słychać. Rozważając tęsknotę autora za rodzinną miejscowością, należy stwierdzić istnienie drugiej strony medalu. Otóż nie wszyscy opuścili Kresy, we Lwowie pozostała na przykład Wasilewska. Skoro rozłąka była dla pisarza tak trudna, powinien był pozostać na Ukrainie. Poza tym należy podkreślić, że nie on jeden tęsknił. Podobne odczucia miał Baumgardten85, jednak nie przeszkodziło mu to w napisaniu pięknego wiersza o obronie Katowic – „Katowicka ballada”. Z korespondencji wynika ponadto, że Brzoza miał świadomość zmienionych warunków w ukochanym mieście, gdyż pyta, czy dotarł egzemplarz „Starego dzwonu”, który wysłał Piotrowi. Gdyby zaś przyjaciel go nie otrzymał, prosi o wskazanie sposobu dostarczenia go. Sugeruje przy tym, że może dyrektor teatru, który tak wylewnie się z nim żegnał, byłby pomocny w tej sprawie: „[…] możeby [!] on zagrał”86. Tęsknotę za językiem ukraińskim wyraził także, prosząc Kozłaniuka o jakiś gotowy tekst jego autorstwa, który mógłby przetłumaczyć na polski. Próbując choć w części ową nostalgię zmniejszyć, pisał powieść „Ziemia”, poświęconą tułaczce repatriantów na Zachód. O tym, że tworzył ją już w 1946 roku, chociaż drukiem ukazała się dopiero w 1956 roku87, wspomniał nie tylko przyjacielowi w liście, ale także pośrednio w przywoływanych już „Moich przygodach literackich”88. B. Dorosz dodaje, że „Ziemia” powstawała pomiędzy 1946 a  1948 rokiem89, stąd prawdopodobnie nagrodę literacką miasta Katowice za całokształt przyznano mu w 1948 roku ze szczególnym uwzględnieniem tej właśnie powieści90, chociaż znana wówczas musiała być jedynie z maszynopisu. Warto dodać, że w latach sześćdziesiątych wydał jeszcze „Poniewierkę”91, której motywem przewodnim także jest repatriacja. Przygnębienie spowodowane opuszczeniem rodzinnej ziemi nie wydaje się być niczym nadzwyczajnym. Każdy wysiedleniec i emigrant – czy to zarobkowy, czy polityczny – pozostaje emocjonalnie i mentalnie związany z miejscem swego urodzenia, dzieciństwa i młodości. Jednak lwowianie zdawali się tworzyć wyjątkową wspólnotę ducha, kultury, historii i społecznej więzi, czego wartościowe świadectwo przekazała Karolina Lanckorońska w swoich „Wspomnieniach wojennych”. Pozostawienie bliskich sercu ulic, domów, pamiątek, konieczność zerwania nieraz przyjacielskich lub rodzinnych relacji zapewne wzmogła tęsknotę za lwowską atmosferą, a także utrudniła adaptację do nowych warunków. O zażyłości lwowiaków więcej mówi drugi list, którego analizą zajmiemy się w dalszej części artykułu. BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 1, 3. A. Baumgardten: Zielone czasy. Katowice 1960. 86 BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja..., klatka 1, 3. 87 J. Brzoza: Ziemia. Kraków 1956. Nawet w kontekście przedstawionych w artykule rozważań na temat powstawania powieści Ziemia zastanawiające wydaje się, że M. Dąbrowska na kartach Dzienników wspomina o tej książce w maju 1950 r. Ktoś miał wówczas zapytać przy pisarce o możliwość kupienia tej publikacji. M. Dąbrowska: Dzienniki…, s. 71. 88 J. Brzoza: Moje…, s. 169. 89 B. Dorosz: Brzoza…, s. 321. 90 M. Fazan: Z kroniki…, s. 222. 91 J. Brzoza: Poniewierka. Łódź 1964. 84 85

213

K atarzyna Bereta

W omawianej korespondencji na uwagę zasługuje jeszcze jeden temat. Brzoza opisuje Kozłaniukowi swoją materialno-zawodową sytuację. Z maszynopisu wynika, że pisarz postrzegany był jako osoba dobrze zarabiająca. Tymczasem wyznaje przyjacielowi, że pomimo kilku posad z trudem łączy koniec z końcem i przyznaje, że rodzinę utrzymuje żona, która zarabia szyciem, cerowaniem i gotowaniem. Sytuację finansową dodatkowo utrudniały studia starszych synów oraz nauka młodszego w gimnazjum. Tak oto autor opisuje pełnione przez siebie funkcje: „Jestem litredaktorem /nie to jest co innego/ jestem kierownikiem literackim Trybuny Robotniczej, naczelnikiem wydziału lit-teatralnego Polskiego Radia i zastępcą kierownika literackiego naszego teatru”92. Należy dodać, że wymienione posady były wyjątkowym dowodem zaufania władz. Żona Kazimierza Gołby w rozmowie z K. Heską–Kwaśniewicz93 potwierdziła, że Brzoza był ulubieńcem rządzących94, czego dowodem było przyznanie mu w 1948 roku wspomnianej wyżej nagrody. Celem podobnych działań było oczywiście również pominięcie milczeniem i zdeprecjonowanie powieści Gołby „Wieża spadochronowa”, która ukazała się drukiem w 1947 roku95. Prozaik kilkakrotnie podkreśla także, że najwięcej czasu poświęca na pisanie artykułów – na przemian: atakujących i broniących twórczość innych autorów, skutkiem czego nie może skupić się na budowaniu powieści. Uwaga o konieczności tworzenia tekstów krytycznych – bądź pochwalno-obronnych, bądź negatywnie oceniających sztuki teatralne czy utwory literackie – wskazuje na pojawienie się aparatu sterowania opinią publiczną za pomocą ludzi pióra. Mechanizm ten rozwinął się w pełni w okresie realizmu socjalistycznego, kiedy to zarówno publicystyka, jak i literatura piękna miały służyć kreowaniu propagandowej wizji rzeczywistości, przekonywaniu do niej szarego obywatela i objaśnianiu jej. Brzoza, opisując swoją zawodową sytuację, dodał, że wiele jeździł po Śląsku jako recenzent teatralny. Funkcję tę pełnił w teatrach w Katowicach, Sosnowcu, BielskuBiałej oraz w Opolu. Należy zaznaczyć, że podobne posady były wówczas bardzo dobrze płatne. Skoro zaś obaj synowie studiowali, to jego materialne położenie nie mogło być tak złe, jak sugerował to przyjacielowi. Autor listu po prostu przesadził w tworzeniu wizerunku biednego literata, skutkiem czego jego korespondencja zdaje się być niewiarygodna.

BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 1, 3. Informacja ta została przekazana autorce artykułu przez prof. zw. dr hab. K. Heską–Kwaśniewicz. Trzeba dodać, że nie tylko ulubieńcem, ale z całą pewnością jawnym współpracownikiem. W katowickim oddziale Związku Literatów Polskich był postrzegany jako partyjny pisarz, czego dowodem są materiały zebrane w ramach sprawy agenturalnej „Alfa”. AIPN Ka, sygn. 02/143, T. 1. Nie bez znaczenia będzie dopowiedzenie, że kwerenda na nazwisko J. Worobiec vel J. Brzoza w AIPN w Katowicach oraz w centralnej kartotece w Warszawie nie poskutkowała odnalezieniem żadnych dokumentów, a zatem nie ma dowodów na współpracę tajną i nie należy o nią posądzać pisarza. Autorka artykułu posiada pismo, będące odpowiedzią na złożony wniosek w AIPN w Katowicach. Data listu to 18. VIII 2011 r. 95 K. Gołba: Wieża spadochronowa. Opowiadanie z 1939 r. Poznań 1947. 92 93 94

214

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

Drugim, cennym badawczo, listem jest krótki maszynopis Aleksandra Krawczyńskiego96, datowany na 23 stycznia 1965 roku97. Korespondencja ta została przekazana Brzozie za pośrednictwem Wydawnictwa Łódzkiego, gdyż piszący nie znał jego prywatnego adresu. Nadawca najpierw przypomina swoją osobę – pisze, że obaj znają się ze Lwowa. Brzoza miał ponoć bywać czasami w antykwariacie Krawczyńskiego. Głównym celem listu jest podziękowanie, jakie antykwariusz składa autorowi za powieść „Poniewierka”. Krawczyński podkreśla, że pisarz utrwalił w niej szczerze i prawdziwie „[…] typ atmosfery galicyjsko-lwowskiej, która właściwie przetrwała nieomal do końca dni, które zmieniły wszystko”98. Pamięć o owej atmosferze otwartości, życzliwości, przyjaźni, o mieście kultury, nauki, zabytków i handlu przetrwała w  sercu każdego lwowianina. Dowodem tego były i  są powroty do macierzystej ziemi, spisywane jakże często wspomnienia, powieści oparte na doświadczeniach kresowego życia lub repatriacyjnej tułaczki, wreszcie także uczucie więzi i bliskości rodzące się i trwające nawet pomiędzy ludźmi nieznanymi sobie, których łączy tylko lub aż wspólne pochodzenie ze Lwowa. W kontekście serdecznego języka listu, a także znamiennego nagłówka, w którym Krawczyński tytułuje pisarza następująco: „Pan Jan Brzoza Literat–Lwowianin”99, można wysnuć dwa wnioski, istotne dla pisarskiej i  życiowej drogi autora repatrianta na Śląsku. Po pierwsze: Brzoza na zawsze pozostał lwowiakiem. Pozostał nim we własnym sercu, w oczach współziomków, a zatem prawdopodobnie także i w odbiorze śląskich kolegów po piórze i być może również tutejszych czytelników. Stąd mogły się brać zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne problemy w adaptacji. Po drugie: określenie „lwowiak” było nieomal równoznaczne z pojęciem narodowości, miało porównywalny ciężar gatunkowy. Przy czym nie chodziło o jakąkolwiek konkretną narodowość – polską, ukraińską czy inną, ale o nadanie rzeczownikowi określającemu mieszkańca miasta znaczenia przypisywanego rzeczownikom oznaczającym przynależność narodową. Lwowiak należał zatem do wspólnoty, z której wykluczyć mogła tylko śmierć. Przykładem podobnego myślenia było postawienie przez nadawcę zwrotu „lwowianin” na równi z „literatem”. Krawczyński uznał, że Ze strony internetowej Antykwariatu Naukowego im. A. Krawczyńskiego w Gdańsku wynika, że jego patron, który żył w latach 1891−1971, był zasłużonym dla polskiego księgarstwa i ruchu antykwarycznego wydawcą, publicystą, antykwariuszem i działaczem społecznym. Praktykę zawodową odbywał w krakowskich księgarniach S.A. Krzyżanowskiego oraz Gebethnera i Wolffa, a także w wiodących firmach branżowych Lipska, Wiednia, Paryża i Berlina. Założył i prowadził w Paryżu na zlecenie Gebethnera i Wolffa „Księgarnię Polską” (1925−1934). Pragnąc powrócić do kraju, skierował swoje kroki do Lwowa, gdzie wykupił oficynę księgarsko-wydawniczą „Gubrynowicz i Syn”, którą przemianował na „Księgarnia A. Krawczyńskiego”. W okresie okupacji współpracował z księgarzami i bibliofilami lwowskimi, ratując bezcenne zbiory. W 1945 r. ewakuował się do Gdańska wraz z 11 tonami najcenniejszych polskich książek antykwarycznych. Tam początkowo prowadził „Księgarnię Gdańską” przy ul. Grunwaldzkiej 66, która była największą tego typu placówką na Wybrzeżu. Od 1951 r. prowadził „Gdański Antykwariat Naukowy”. Od 1960 r. był rzeczoznawcą do spraw antykwariatu w gdańskim oddziale „Domu Książki”. Brał czynny udział w organizowaniu i działalności pierwszych w niepodległej Polsce związków zawodowych księgarzy oraz towarzystw bibliofilskich. Z pracy zawodowej zrezygnował dopiero dwa lata przed śmiercią, mając niespełna 80 lat. Nadal jednak dzielił się swoją wiedzą z młodszymi, a także poświęcił się badaniu XIX- i XX-wiecznych dziejów księgarstwa. Por.: Aleksander Krawczyński (1891−1971). [W:] Antykwariat Naukowy im. Aleksandra Krawczyńskiego, http:// www.antykwariat.gdansk.pl/dzialy.php?dzial=oantykwariacie (dostęp 10. III 2011 r.). 97 BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 14–13. 98 Tamże. 99 Tamże. 96

215

K atarzyna Bereta

Brzozę jako osobę określają dwie rzeczywistości – jego literackie powołanie i lwowskie pochodzenie. Oczywiście było to przekonanie samego nadawcy, niekoniecznie zaś adresata. Na zakończenie rozważań należałoby wspomnieć, że ofiarowana Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu korespondencja Brzozy z  lat 1933−1969 zawiera jeszcze kilka drobnych dokumentów. Wśród nich można by wymienić: zaproszenie z  Klubu Literackiego w  Częstochowie przy Związku Zawodowym Literatów Polskich w Katowicach dla prezesa Brzozy na jubileuszową uroczystość z okazji setnego wieczoru literackiego (1949)100, odmowna odpowiedź z Państwowego Wydawnictwa Naukowego w sprawie wydania tłumaczenia książki Machiavellego „Historia Florencji” (1956 lub 1966 – rok poprawiany, nieczytelny)101, odręczny bilecik z podziękowaniem Jana Bolesława Ożoga za nadesłaną mu książkę (1959)102 oraz druk z Polskiego Radia Rozgłośni Lwowskiej zawiadamiający o audycji, podczas której będzie emitowane słuchowisko Brzozy „Drukarnia” (1938)103. Z omówionej korespondencji wyłania się nieco negatywny obraz powojennego katowickiego i łódzkiego środowiska literackiego: w przypadku Łodzi – obraz literatów nic nierobiących, poza Rudnickim104, zaś w przypadku Śląska – delikatny zarys awanturniczego klimatu kawiarnianych spotkań. Katowicki ośrodek prawdopodobnie przyczynił się do początkowych problemów adaptacyjnych lwowskiego prozaika po jego przyjeździe na Śląsk w 1945 roku. Na trudności te miały wpływ także złe, w odczuciu autora, warunki materialne rodziny Brzozów oraz jego nostalgia za miastem pochodzenia. List do Kozłaniuka przekazał nam również obraz megalomana, osoby przewrażliwionej, wyciągającej nieraz uproszczone wnioski, mającej silne poczucie wyobcowania. Korespondencja Krawczyńskiego zwraca nam z kolei uwagę na trwałość tożsamości lwowskiej, która pomimo upływu lat nadal wyciskała piętno na twórczości Brzozy, choć w jego dorobku można odnaleźć także utwory o Śląsku105 czy o okresie okupacji106. Alienacja autora „Ziemi” była zapewne widoczna dla jego kolegów po piórze, z którymi przyszło mu przyjechać do Katowic. Baumgardten w książce „Spotkanie z jutrem”107 zawarł świadectwo potwierdzające tę postawę. W powieści z kluczem o repatriantach lwowskich rozpoczynających nowe życie w stolicy Górnego Śląska BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 9–11. Znamiennym jest, że w komitecie owej uroczystości obok m.in. prezydenta Częstochowy, I sekretarza Komitetu Miejskiego PZPR, przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej, naczelnika Wydziału Oświaty i Kultury w Częstochowie, A. Baumgardtena, J. Brzozy oraz W. Szewczyka znalazły się takie osobistości, jak obywatelka Maria Kordelas – przodownica pracy PZPR (!) oraz obywatel Henryk Biernacki – przodownik pracy huty „Częstochowa” (!). W sumie komitet organizacyjny liczył 17 osób (!). 101 BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 19–20. Nazwisko redaktora odpisującego w imieniu PWN nieczytelne. Prawdopodobnie Karol Kuryku (Kuryluk?). 102 BN Wa, Rps Ossol. 13872/II, Korespondencja…, klatka 21. 103 Tamże, klatka 23–24. 104 Prawdopodobnie chodzi o Adolfa Rudnickiego (1909−1990), prawdziwe nazwisko Aron Hirschhorn. Polski prozaik i eseista żydowskiego pochodzenia. 105 J. Brzoza: Ręce i  kamienie. Kraków 1953. Część opowiadań ze zbioru powstała przed wojną, część została przetworzona lub napisana po niej. Nie wszystkie dotyczą bezpośrednio Śląska. Ponadto Śląska dotyczy tytułowe opowiadanie w zbiorze J. Brzoza: Powrót z niewoli. Warszawa 1956, s. 43–66. Także akcja powieści Ziemia częściowo toczy się na Górnym Śląsku. 106 J. Brzoza: Lodzia tramwajarka. Katowice 1958; J. Brzoza: Ziemia…. 107 A. Baumgardten: Spotkanie z jutrem. Katowice 1962. 100

216

Wokół

nieznanej korespondencji

Jana Brzozy

umieścił bowiem informacje o sobie samym i Brzozie, kryjąc prawdziwe nazwiska pod zmyślonymi. W fabule pierwszy nazywa się Roman Grajnert, a drugi – Antoni Szczapa. Zawarte w tekście fakty z życia prawdziwych literatów pozwalają ustalić z całą pewnością, że wspomniani bohaterowie to Baumgardten oraz Brzoza. Biorąc pod uwagę fikcyjny charakter utworu oraz prawo autora do daleko posuniętych przekształceń świata przedstawionego, należy stwierdzić, że profil osobowościowy Szczapy pokrywa się z  ukazanym powyżej temperamentem Brzozy. Tym samym wykreowaną postać literacką można potraktować jako źródło informacji o jej pierwowzorze. Można przyjąć, że pisarz w zawoalowany sposób przekazał czytelnikom część prawdy o swoim koledze. Stąd warto zacytować wypowiedź, jaką włożył w usta Szczapy: „[…] serdeczny ścisk w tych Katowicach. Gdzie my, człowieku, zmieścimy tu swoje geniusze […]?”108 Zdanie to świadczy o megalomanii, a zarazem dużym poczuciu humoru pytającego, a  w  domyśle najprawdopodobniej również Brzozy. To poczucie humoru stanowiłoby ostatnią cechę charakteru prozaika na zawsze już rozdartego. Po pierwsze, poprzez podwójne korzenie – polsko-ukraińskie (polsko-ruskie?). Po drugie, poprzez podwójną tożsamość – J. Worobca vel J. Brzozy. Po trzecie, poprzez dwie ziemie109 – lwowską, na której przyszło mu się urodzić, i katowicką, w której spoczął na zawsze110.

Tamże, s. 96. O łączności Kresów Wschodnich i Górnego Śląska więcej w: Niezwykła więź Kresów Wschodnich i Zachodnich. Wpływ lwowian na rozwój nauki i kultury na Górnym Śląsku po 1945 roku. Red. K. Heska– Kwaśniewicz, A. Ratuszna, E. Żurawska. Katowice 2012. 110 Grób J. Brzozy znajduje się na katolickim cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach, nieopodal grobowca rodziny Korfantych. 108 109

217

K atarzyna Bereta Katarzyna Bereta

Zum unbekannten Schriftwechsel von Jan Brzoza Zusammenfassung Die Autorin stellt ausgewählte Abschnitte des Lebenslaufs von Jan Brzoza vor, dem 1900 in Lemberg geborenen Schriftsteller, dessen wahrer Name Józef Worobiec lautete. Vor dem Hintergrund der biografischen Reflexionen wird der dem breiten Leserkreis unbekannte Schriftwechsel von Brzoza aus den Jahren 1933–1969 präsentiert. Diese Briefe schenkte er selbst der Ossolinski-Nationalbibliothek in Breslau. Eine besondere Aufmerksamkeit der Autorin gilt zwei Briefen: dem des Prosaisten Brzoza an seinen Schreibgenossen aus Lemberg Piotr Kozłaniuk, sowie dem des Antiquars Aleksander Krawczyński an Brzoza. Katarzyna Bereta

Around the unknown correspondence of Jan Brzoza

Summary The article describes selected issues concerning the life of Jan Brzoza, a writer born in 1900 in Lviv, and whose true name was Józef Worobiec. It presents, along with the background of biographical reflections, the writer’s correspondence from 1933–1969, earlier unknown to the wider public, which he donated to the National Ossolinski Institute in Wrocław. The author pays special attention to two letters – of the prose writer to his fellow writer Piotr Koźlaniuk and from the antiquarian bookseller Aleksander Krawczyński to the researched writer.

218

KOMUNIKATY

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Mirosław Węcki

Dokumenty dotyczące losów ks. Emila Szramka w okresie II wojny światowej w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach Ksiądz dr Emil Szramek (1887–1942), proboszcz katowickiego kościoła Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w latach 1926–1940, jest jednym z najbardziej znanych kapłanów katolickich działających na Górnym Śląsku w pierwszej połowie XX wieku. Ten rdzenny Górnoślązak (urodzony 29 września 1887 roku w Tworkowie pod Raciborzem), duszpasterz, polski patriota (znakomicie rozumiejący jednak specyfikę narodowościową Górnego Śląska) oraz naukowiec, był jedną z najwybitniejszych postaci wśród duchowieństwa województwa śląskiego w okresie międzywojennym1. Działalność oraz aresztowanie przez władze nazistowskie w 1940 roku, a w rezultacie śmierć ks. Szramka w obozie koncentracyjnym Dachau w 1942 roku skłoniły polskie władze kościelne do zaliczenia go do grona męczenników Kościoła w latach 1939–1945. W 1999 roku ks. Emil Szramek został beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II. Nie dziwi zatem, że osobie ks. Szramka poświęcono już wiele opracowań naukowych i popularyzatorskich2. Badaczom udało się dotrzeć do wielu dokumentów ilustrujących działalność ks. Szramka jako kapłana oraz naukowca. Wśród tych opracowań istotną rolę zajmują teksty poświęcone ostatniemu, tragicznemu okresowi życia katowickiego proboszcza w  okresie II wojny światowej. Na potrzeby niniejszego tekstu warto wskazać na pierwszą biografię ks. Szramka autorstwa Herberta Bednorza i Józefa Bańki3 oraz najnowsze ustalenia Jerzego Myszora, który nie tylko podsumował dotychczasowy stan badań, lecz także – na podstawie licznych dokumentów – zrekonstruował okoliczności aresztowania oraz pobytu ks. Szramka w nazistowskich obozach koncentracyjnych4. Wobec takiego zainteresowania omawianą tematyką warto zwrócić uwagę na wciąż nieopublikowane dokumenty dotyczące ks. Szramka znajdujące się w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach. Niniejszy tekst dzieli się na dwie części. Pierwsza obejmuje omówienie odnalezionych mate1

2

3 4

Słownik polskich teologów katolickich 1918–1981. T. R–Z. Red. L. Grzebień. Warszawa 1983, s. 234– 241. Wyliczenie wszystkich tych prac przekracza możliwości niniejszego tekstu. Zestawienie publikacji poświęconych ks. E. Szramkowi wydanych do 2002 roku znajdzie czytelnik w opracowaniu: Nowe oblicza ks. Emila Szramka. Red. K. Heska–Kwaśniewicz, J. Myszor. Katowice 2003, s. 146–152. H. Bednorz, J. Bańka: Życie i działalność ks. Emila Szramka 1887–1942. Katowice 1966. J. Myszor: Dlaczego zginął ksiądz Emil Szramek? [W:] Victor – quia Victima. Ksiądz Emil Szramek (1887–1942). Katowice 1996, s. 59–66; J. Myszor: Sługa boży ks. Emil Szramek – proces beatyfikacyjny męczenników II wojny światowej. Nowe pytania i odpowiedzi. Edycja tekstów źródłowych. „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1997, nr 30, s. 249–271.

221

Mirosław Węcki

riałów. Drugą jest aneks zawierający edycję najciekawszych dokumentów w języku niemieckim. Ze względów chronologicznych jako pierwszy należy tu wymienić dokument datowany na 15 września 1939 roku, a więc na pierwsze dni II wojny światowej i początkowy okres działalności niemieckiej administracji okupacyjnej w  Katowicach. Wobec wprowadzonej przez władze niemieckie godziny policyjnej, proboszcz Szramek zwrócił się do niemieckiego nadburmistrza Katowic z prośbą o wystawienie dokumentów umożliwiających poruszanie się po mieście w nocy w celu odwiedzin chorych parafian. Wniosek zawierał prośbę o wydanie stosownej zgody dla samego proboszcza oraz ks. Emanuela Mola, ks. Ignacego Rembowskiego i kustosza Józefa Steindora5. Wymowa tego dokumentu z pewnością nie jest z punktu widzenia historiografii przełomowa. Ilustruje on dość oczywiste trudności w sprawowaniu posługi, z jakimi byli skonfrontowani księża katoliccy w warunkach wojennego stanu wyjątkowego. Wartość opisywanego dokumentu zwiększa jednak fakt, że jest on opatrzony własnoręcznym podpisem ks. Szramka. Dużo dramatyczniejszą wymowę mają kolejne dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach znajdujące się w zespole akt najważniejszego urzędu nazistowskiej administracji na okupowanym Górnym Śląsku – nadprezydium prowincji górnośląskiej (Oberpräsidium Oberschlesien). Wiążą się one z aresztowaniem ks. Szramka oraz prośbami o jego uwolnienie. Interwencje katowickich władz kościelnych zmierzające do uwolnienia księdza miały miejsce już po jego aresztowaniu 8 kwietnia 1940 roku. Ks. prałat Franciszek Strzyż interweniujący w tej sprawie u szefa katowickiej gestapo Emmanuela Schäfera6 usłyszał, że „dla wszystkich może prosić o prawo łaski, za wyjątkiem Szramka”7. Mimo stanowczej odmowy, w następnych miesiącach kuria katowicka nie ustawała w próbach interwencji. Działania podjął też ks. Józef Szubert, który wynajął nawet bytomskiego adwokata dr. Wichmanna8. Bezczynna nie pozostawała siostra ks. Szramka, Augusta Hanus, nauczycielka mieszkająca wraz mężem i dziećmi w Zabrzu. 14 października 1941 roku udzieliła ona adwokatowi z Królewskiej Huty, G. Schaferowi, pełnomocnictwa sądowego w sprawie brata9. Właśnie z tą próbą Hanus wiążą się dokumenty przechowywane w Archiwum Państwowym w Katowicach. Jednym z nich jest pismo Hanus z 1 listopada 1941 roku, skierowane do Ministerstwa Rzeszy do spraw Kościelnych (Reichsministerium für die kirchlichen Angelegenheiten)10. Jest to prośba o uwolnienie ks. Szramka z obozu koncentracyjnego w Dachau. Motywując swoją prośbę, Hanus wysunęła wiele argumentów mających Archiwum Państwowe w Katowicach (dalej: AP Kat), zespół 12/81 Akta miasta Katowic, sygn. 368, s. 3. 6 Emmanuel Schäfer – ur. w 1900 r., członek SS i NSDAP. W latach 1934–1939 szef Gestapo w Opolu. We wrześniu 1939 r. dowódca grupy operacyjnej II (Einsatzgruppe II) przy 10. armii gen. Reichenaua. W latach 1939–1941 szef gestapo w Katowicach. Od 1941 r. szef dowódca Policji Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei) i Służby Bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst) w Belgradzie. Za: R. Kaczmarek: Pod rządami gauleiterów. Elity i instancje władzy w rejencji katowickiej w latach 1939–1945. Katowice 1998, s. 238. 7 H. Bednorz, J. Bańka: Życie i działalność…, s. 82. 8 J. Myszor: Sługa Boży ks. Emil Szramek…, s. 257–258. 9 Tamże, s. 258. 10 AP Kat, zespół 12/117 Naczelne Prezydium w Katowicach (Oberpräsidium Kattowitz) (dalej: OPK), sygn. 289, k. 2. 5

222

Dokumenty

dotyczące losów ks.

Emila Szramka

w okresie

II

wojny światowej…

świadczyć na korzyść jej brata. Podkreślała m.in., że Szramek jako proboszcz kościoła NMP w Katowicach „zawsze wspierał wszystko co niemieckie w swojej parafii, wbrew woli polskiego rządu”. Wskazała także na fakt, że wszystkie osoby zatrudnione przez brata były Niemcami. Wymieniła z nazwiska rzemieślników pracujących na rzecz parafii: mistrza budowlanego Wawrzika, mistrza malarskiego Jerscha, dekarza Riegera oraz elektryków Gonsiorowskiego i Masura. Z kolei studenci, określeni przez nią jako volksdeutsche, mieli otrzymać od proboszcza wsparcie materialne (ks. Wilhelm Lisura, ks. Franciszek Sedlaczek). Na tej podstawie wskazywała, że ks. Szramek był „zawsze uważany za przyjaciela Niemców”. Wiedząc o chorobie brata, argumentowała także, że jego śmierć w  obozie mogłaby zrobić bardzo złe wrażenie („sehr unangenehmen Eindruck”) na ludności Katowic. Osobnym wątkiem argumentacji było odwołanie do sytuacji rodziny Hanusów, przedstawionych jako dobra niemiecka rodzina. Hanus wskazała, że jej mąż Antoni Hanus, urzędnik górniczy (Bergverwalter) w Rydułtowach, został z powodu niemieckiego nastawienia zwolniony przez Polaków z pracy. Zapewniła również, że całą ósemkę swoich dzieci wychowała w duchu niemieckim. Należy założyć, że konstrukcja prośby Augusty Hanus została skonsultowana z adwokatem, a może nawet z kręgami kościelnymi. Wydaje się bowiem, że wnioskodawczyni mogła znać treść dokumentów związanych z wcześniejszymi interwencjami w sprawie ks. Szramka. Do takiego wniosku uprawniają wyniki porównania z kilkoma dokumentami opublikowanymi przez Myszora. Argumenty o przychylności ks. Szramka dla Niemców są właściwie lapidarnym powtórzeniem słów samego księdza, które zawarł on w swoim piśmie do ministra ds. kościelnych Rzeszy Hansa Kerrla i Heinricha Himmlera z 10 lutego 1940 roku11. Ks. Szramek próbował w ten sposób obronić się przed wydanym przez gestapo nakazem opuszczenia, wcielonego w 1939 roku do Rzeszy, Górnego Śląska i udania się do Generalnego Gubernatorstwa. Głównym powodem polecenia gestapo były zarzuty o to, że ks. Szramek „zawsze podburzał przeciwko niemczyźnie”. Właśnie zgodne z prawdą odwołania do dobrych stosunków z niemieckimi parafianami i sporów ks. Szramka z administracją wojewody śląskiego Michała Grażyńskiego, dążącego do polonizacji Górnego Śląska, miały – w intencji proboszcza – zapobiec jego wygnaniu z Katowic. Jak wiadomo, nadzieje te okazały się płonne, jednak atut poparcia niemieckich parafian kościoła NMP w Katowicach próbowała wykorzystać w 1941 roku także Hanus. Wiązało się to z rzeczywistymi objawami sympatii wobec ks. Szramka ze strony parafian. Dowodzą tego opublikowane przez Myszora korzystne dla katowickiego proboszcza oświadczenia jego parafian i współpracowników kierowane do władz niemieckich jesienią 1941 roku, a więc w okresie, gdy przygotowywała swoją interwencję Hanus12. Akcja poparcia musiała mieć pewien szerszy wymiar, o czym świadczy opinia niemieckich władz gminy Tworków, miejsca urodzenia ks. Szramka, skierowana do gestapo we wrześniu 1941 roku. Wymieni są tam liczni niemieccy świadkowie, którzy złożyli korzystne dla księdza oświadczenia13. Wśród nich znajdują się też osoby wymienione we wniosku Hanus: mistrz budowlany Th. Wawrzyk (Wawrzik), mistrz malarski J. Myszor: Sługa Boży ks. Emil Szramek…, s. 259–260. Tamże, s. 261–263. 13 Tamże, s. 263–264. 11 12

223

Mirosław Węcki

Jersch, dekarz Rieger oraz ks. Lisura i Sedlaczek (Sedlatschek). Możliwe zatem, że część tych ludzi kontaktowała się z siostrą Szramka osobiście. Za konieczność chwili należy uznać podkreślanie przez A. Hanus zarówno „niemieckości” brata, jak i jej samej oraz jej rodziny. Trzeba zresztą abstrahować od jej rzeczywistej postawy narodowościowej, która na Górnym Śląsku nie była wówczas sprawą oczywistą (sam ks. Szramek twierdził, że był Polakiem związanym z kulturą niemiecką). Zamieszkała w Zabrzu Hanus była przecież obywatelką Rzeszy i jako taka musiała wręcz demonstrować swoją niemieckość, zwłaszcza jeżeli liczyła, że może to pomóc w uratowaniu brata. Tak samo należy ocenić podpisanie przez nią omawianej petycji obowiązującym w nazistowskim państwie pozdrowieniem „Heil Hitler!” Argumenty o chorobie i „niemieckości” ks. Szramka nie spotkały się z zainteresowaniem władz w Berlinie. W listopadzie 1941 roku pismo Hanus zostało przekazane do nadprezydium prowincji górnośląskiej w Katowicach. To właśnie stamtąd wyszła prośba o ustosunkowanie się do sprawy, skierowana do szefa katowickiego gestapo14. Urząd ten pełnił wówczas Rudolf Mildner15. Objął on stanowisko w Katowicach na początku 1941 roku, można więc założyć, że okoliczności aresztowania ks. Szramka nie znał. Jednak po zapoznaniu się z aktami sprawy to właśnie Mildnerowi przypadło sformułowanie ostatecznego stanowiska gestapo w  tej kwestii. Mildner zawarł je w piśmie skierowanym do nadprezydium 4 grudnia 1941 roku (odpowiedź była przeznaczona dla urzędnika dr. Hahna)16. Szef gestapo przypomniał, że ks. Szramek został aresztowany w kwietniu 1940 roku w ramach akcji przeciwko polskiej inteligencji. Wspomniał także o  wydanym proboszczowi nakazie opuszczenia parafii, jednak termin jej opuszczenia stracił na aktualności w wyniku aresztowania. Jest to kwestia o tyle interesująca, że ks. Szramek, po swojej interwencji w sprawie nakazu wyjazdu, był przekonany, że sprawa ta ucichła17. Z kolei Mildner wydaje się nie łączyć bezpośrednio aresztowania z  przekroczeniem terminu nakazu opuszczenia parafii. Dla szefa gestapo aresztowanie ks. Szramka było po prostu częścią większej akcji, niezależnej od nakazu wyjazdu do Generalnego Gubernatorstwa. Jeszcze bardziej interesująca jest ocena osoby i działalności katowickiego proboszcza. Mildner określił go jako „niewątpliwie duchownego znaczącego duchowego i moralnego stopnia” [zweifellos ein Geistlicher von bedeutenden geistigen und moralischen Graden]. Gestapowiec stwierdził wprawdzie, że Szramek nie miał żadnych związków z polskim ruchem oporu (w cytowanym piśmie: „polskimi terrorystami”), zawsze jednak był „polskim propagandzistą od strony naukowej” i „zadeklarowanym wrogiem niemieckiej sprawy”. Koronnym dowodem polskości księdza była dla Mildnera opinia bp. Stanisława Adamskiego, wystawiona Szramkowi przed wybuchem wojny, w której został on przedstawiony jako szczery i zaangażowany polski patriota. AP Kat, OPK, sygn. 289, k. 3. Rudolf Mildner – ur. w 1902 r., członek NSDAP od 1931 r. i SS od 1935 r. Od 1932 r. praca w niemieckiej policji, od 1937 r. – w gestapo. W latach 1941–1943 szef gestapo w Katowicach i przewodniczący policyjnego sądu doraźnego, w 1943 r. szef SD i policji w Danii, następnie wysokie funkcje w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt). Po wojnie aresztowany przez aliantów, świadek w procesie norymberskim. Zwolniony z obozu jenieckiego w 1949 r. Prawdopodobnie zbiegł do Argentyny, gdzie zmarł w latach sześćdziesiątych. R. Kaczmarek: Pod rządami gauleiterów…, s. 234; http://pl.wikipedia.org/wiki/Rudolf_Mildner (dostęp 21. V 2013 roku). 16 AP Kat, OPK, sygn. 289, k. 4–5. 17 H. Bednorz, J. Bańka: Życie i działalność…, s. 82. 14 15

224

Dokumenty

dotyczące losów ks.

Emila Szramka

w okresie

II

wojny światowej…

Szef gestapo dostrzegł jednak, że zachowanie proboszcza wobec niemieckich parafian było zawsze nienaganne. Tym tłumaczył, że część ludności uważała go za przyjaznego Niemcom. Pozytywna ocena ks. Szramka jako kapłana nie wystarczyła do poparcia wniosku o jego uwolnienie. Co więcej, to właśnie czyniło go tak niebezpiecznym w  oczach nazistów, generalnie wrogich Kościołowi i religii katolickiej oraz dążących do całkowitego zniemczenia Górnoślązaków. Dla kapłana będącego polskim patriotą, głoszącym jednak – w myśl podstawowych zasad chrześcijańskich – potrzebę pokojowej koegzystencji różnych narodowości, nie było miejsca w kreowanej przez nazistów rasistowskiej rzeczywistości. Jego postawa czyniła go jednoznacznym wrogiem narodowosocjalistycznego „światopoglądu”, a wrogów naziści zwykli fizycznie likwidować. To przesądzało sprawę. Mildner stwierdził, że gestapo nie może poprzeć wniosku Augusty Hanus. Jeszcze 10 grudnia 1941 roku otrzymała ona stosowną odpowiedź z nadprezydium18. Tym samym zgasła ostatnia nadzieja na uwolnienie ks. Szramka z Dachau, gdzie został on zamęczony 13 stycznia 1942 roku. Mildner w swoim raporcie wspomniał o jeszcze jednej kwestii związanej z aresztowaniem proboszcza kościoła NMP w Katowicach. Urzędnicy gestapo skonfiskowali wówczas cenny księgozbiór księdza naukowca. Mildner stwierdził, że został on przekazany do utworzonego przez Niemców w 1941 roku Archiwum Państwowego w Katowicach (Staatsarchiv Kattowitz). Nie był to pierwszy taki przypadek. Dyrektor archiwum, dr Karl Gustaw Bruchmann, nie stronił od współpracy z gestapo przy przejmowaniu skonfiskowanych Polakom i Żydom cennych archiwaliów i książek19. Najnowsze badania J. Myszora i W. Pawłowicz wskazują jednak, że kwestia ta była bardziej skomplikowana20. Część książek została ukryta przez właściciela jeszcze przed aresztowaniem, część przekazał zaufanym osobom. Większość skonfiskowanych tomów została przekazana przez gestapo Śląskiej Bibliotece Krajowej (Schlesische Landesbibliothek) w Katowicach oraz bibliotece uniwersyteckiej we Wrocławiu. Pewną część księgozbioru kuria katowicka odzyskała po zakończeniu wojny, wiadomo jednak, że wiele tomów przepadło. Nie są natomiast znane liczba i los książek przekazanych do Staatsarchiv Kattowitz. Wydaje się jednak, że ich liczba mogła być dość znaczna. W zachowanym raporcie z 4 lutego 1942 roku poświęconemu sytuacji Staatsarchiv znalazł się też następujący fragment: „Skład biblioteki jest bardzo nieorganiczny i niesystematyczny, gdyż zasoby napłynęły z różnych źródeł, z domu misyjnego w Rybniku [dom Misyjnego Zgromadzenia Słowa Bożego, tzw. werbistów, w Rybniku – M.W.], z biblioteki proboszcza Szramka, z innych różnych placówek, przede wszystkim z byłej biblioteki administracyjnej województwa”21. Nie ma niestety dokładniejszych danych na temat liczby książek z biblioteki proboszcza przekazanych przez gestapo do Staatsarchiv. Fakt wyraźnego wskazania w cytowanym raporcie źródła pochodzenia (i to na druAP Kat, OPK, sygn. 289, k. 6. T. Hajewski, M. Węcki: Karl Gustaw Bruchmann jako zwierzchnik niemieckiej służby archiwalnej na Górnym Śląsku w latach 1939–1943. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 4, 2008, s. 82, 89–90. 20 J. Myszor: Sługa Boży ks. Emil Szramek…, s. 255–257; W. Pawłowicz: Księgozbiory polskiego duchowieństwa katolickiego na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku (do 1939 roku). Katowice 2009, s. 328– 404. 21 AP Kat, zespół 12/137 Archiwum Państwowe w Katowicach (Staatsarchiv Kattowitz), sygn. 7, k. 28. 18 19

225

Mirosław Węcki

gim miejscu) świadczy jednak o tym, że musiało ich być niemało. Brak informacji na temat dalszych losów książek ks. Szramka w zasobie archiwum do 1945 roku. Wiadomo, że część przejętych z różnych instytucji książek została zniszczona, a część stopniowo, od 1942 roku, wywożono z Katowic z obawy przed nalotami. Zachowane źródła milczą także o tym, co stało się z „archiwalnym” księgozbiorem proboszcza po wojnie. Wiadomo, że po zakończeniu wojny władze polskiego już Archiwum Państwowego w Katowicach oddały część przejętego księgozbioru właścicielom. Tak stało się na przykład ze wspomnianą w cytowanym raporcie z 1942 roku biblioteka Zgromadzenia oo. Werbistów w Rybniku oraz książek Zakonu oo. Jezuitów w Dziedzicach22. J. Myszor i  W. Pawłowicz, opierając się na dokumentacji z  Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach, nie wskazują jednak, aby jakiekolwiek książki ks. Szramka zostały zwrócone po wojnie przez Archiwum Państwowe w Katowicach. Podobnych informacji nie ma także w dokumentacji Archiwum. Poszukiwania przeprowadzone na potrzeby tego artykułu nie przyniosły pozytywnych rezultatów. Obecny stan zewidencjonowania biblioteki Archiwum Państwowego w Katowicach nie pozwala zresztą na jednoznaczne ustalenie, czy wciąż znajduje się tam część księgozbioru ks. Szramka. Jest to tym trudniejsze, że nie ma listy zaginionych książek. Być może dalsza kwerenda w bibliotece Archiwum pozwoli na bardziej precyzyjne ustalenia w tej kwestii. Opisane wyżej dokumenty nie mają z pewnością przełomowego znaczenia dla badań naukowych poświęconych osobie ks. Szramka. Po tylu latach poszukiwań historycznych trudno byłoby zresztą oczekiwać takiego rezultatu. Wydaje się jednak, że zawarte w nich informacje mogą stanowić istotne potwierdzenie bądź uzupełnienie szczegółów w dotychczasowych ustaleniach historyków.

ANEKS Dokument nr 1 Pismo Augusty Hanus do Ministerstwa Rzeszy do spraw Kościelnych z 1 listopada 1941 roku w sprawie uwolnienia z Dachau księdza Emila Szramka Źródło: AP Kat, OPK, sygn. 289, k. 2.

Auguste Hanus

Hindenburg, den 1. November 1941. Augustestr. 7

An das Reichskirchenministerium zu Berlin Als Schwester des seit dem 8.IV.1940 in Schutzhaft befindlichen Pfarrers von St. Maria in Kattowitz, Prälaten Dr. Emil Schramek bitte ich ein hohes Kirchenministerium, sich für seine Freilassung auszusprechen, indem ich meine Bitte wie folgt begründe: 22

I. Lentowicz, J. Sowa: Zbiory biblioteczne. [W:] Archiwum w regionie. Region w Archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 143– 144.

226

Dokumenty

dotyczące losów ks.

Emila Szramka

w okresie

II

wojny światowej…

Mein Bruder ist nach seiner eigenen Aussage unserem Volke kulturverbunden, hat alles Deutsche in seiner Pfarrgemeinde gegen den Willen der polnischen Regierung unterstützt. Er ging auf die Forderung, die deutsche Vereine aufzulösen, nicht ein sonder erhielt sie bis zu letzt am Leben. Für deutsche Literaten Oberschlesiens zeigte er immer Interesse. Alle Kirchenbeamten waren deutsch und wurden trotz Druckes von aussen ja sogar trotz teilweise schwerer Unstimmigkeiten in ihrem Dienst nicht entlassen. An seiner Kirche wurden nur deutsche Handwerker beschäftigt (Baumeister Wawrzik, Malermeister Jersch, Dachdecker Rieger, Elektriker Gonsiorowski und Masur usw.). Volksdeutsche Studenten fanden bei ihm materielle Unterstützung (Lisura, Sedlatschek). Von der polnischen Regierung und Bevölkerung wurde er immer als Deutschenfreund angesehen. Ausserdem ist er jetzt im Lager krank und würde sein Tod gerade auf die deutsche Bevölkerung von Kattowitz einen sehr unangenehmen Eindruck machen. Seine jetzige Anschrift lautet: Schramek Emil, geboren 29.9.1887 Gef. Nr. 21.987 Block 30/3 Konzentrationslager Dachau 3 K. Hinzufügen möchte ich noch, dass mein Gatte als Bergverwalter in Rydultau wegen unserer deutschen Gesinnung vorzeitig von der Polen abgebaut worden ist und dass ich alle meine Kinder, 8 an der Anzahl, immer deutsch erzogen habe. Der Verhaftete ist der einzige Bruder den ich noch habe. Darum bitte ich ein hohes Kirchenministerium, sich dafür einzusetzen, dass er freigelassen wird oder dass seine Haft wenigstens in Landesverweis umgewandelt wird.

Heil Hitler! Auguste Hanus, geb. Schramek.

Dokument nr 2 Pismo szefa katowickiej gestapo Rudolfa Mildnera z 4 grudnia 1941 roku do Nadprezydium Prowincji Górnośląskiej w sprawie uwolnienia księdza Emila Szramka Źródło: AP Kat, OPK, sygn. 289, k. 4–5.

Geheime Staatspolizei Staatspolizeileitstelle Kattowitz Nr. II B 1 – 3303/40 – Fol.

Kattowitz, den 4. Dezember 1941. Bernhardstrasse Nr. 49

An den Herrn Oberpräsidenten der Provinz Oberschlesien z.Hd. von Herrn Dr. Hahn o.V.i.A. in Kattowitz. Betrifft: Dr. Emil Szramek, geb. am 29.9.1887 in Tworkau, Prälat und Kanonikus. Vorgang. Dort. Schreiben vom 20.11.1941 – O.P. I a 2 – 1213/41. 227

Mirosław Węcki

Pfarrer Szramek wurde am 8.4.40 im Zuge der Aktion gegen die polnische Intelligenz festgenommen. Bereits vordem war er auf Grund eines Erlasses des Reichsministers für die kirchl. Angelegenheiten vom 2. Dezember 1939 – II 5768/39 – gerichtet an das Reichssicherheitshauptamt in Berlin, aus dem Reichsgebiet ausgewiesen worden. Es war ihm hierbei eine Frist gesetzt, die dann durch die Festnahme überholt worden ist. Pfarrer Szramek ist zweifellos ein Geistlicher von bedeutenden geistigen und moralischen Graden. In seiner aktiven radikal polnischen Haltung aber ist er umso gefährlicher. Er gehörte zwar nicht den polnischen Terroristen an, doch ist seine politische Tätigkeit für das Deutschtum umso unheilvoller gewesen. Szramek war stets der polnische Propagandist von der wissenschaftlichen Seite her. Viele Schriften und Artikel über den polnischen Charakter des oberschlesischen Menschen und Landes entstammen seiner Feder. Seine reichhaltige Bibliothek, die er für seine polnischen Schriften und Studien gebrauchte, ist dem Staatsarchiv Kattowitz übergeben worden. Es war immer ein erklärter Feind deutschen Belange, wenn auch keine Freund der Politik des Wojewoden Grazynski war. Persönlich ist er anspruchslos. Er verwandte sein Einkommen hauptsächlich zum Erwerb von Büchern und Dokumenten aus der geschichtlichen Vergangenheit Oberschlesiens. Als Pfarrer hat er sich seinen Parochianen gegenüber einwandfrei benommen. Seine Parochie umfasste in der Hauptsache volksdeutsche Mitglieder. So ist es erklärlich, dass er von der Bevölkerung teilweise als deutsch freundlich angesehen wurde. Szramek ist seiner eigenen Angabe nach Pole. Der polnische Bischof Adamski hat in einem Schreiben an den derzeitigen Führer des Aufständischenverbandes in Kattowitz folgende Beurteilung über ihn abgegeben: „Pfarrer Emil Szramek, Pfarrer in Kattowitz, Parochie Marienkirche, Kanonikus, Kämmerer des hl. J. geboren 29.9.87, geweiht 22.6.1911. Auf die Auferstehung Polens wartend bemühte er sich den Boden in Oberschlesien dafür vorzubereiten. Machte was nur möglich war, hier das Polentum zu erhalten. Alle seine Zeit widmete er der Volksaufklärung und der polnischen Literatur. /cfr/ Diec. Jahresweiser 1936. Mehrere Male stiess er mit den preussischen Behörden zusammen, meistens in den letzten Kriegsjahren mit dem Vertreter des Generalkommandos in Breslau, wegen des polnischen Vorbereitungsunterrichts in Nikolai, welchen er durchsetzen wollte. Es wurde ihm vorgeworfen, dass er den Kindern antipreussische Lieder beibringt. In der Zeit des ersten Aufstandes wurde er wegen Sympathisierung mit den Aufständischen verhaftet und 9 Tage lang in Arrest gehalten. 1920 verfolgte ihn der Unterprokurator wegen der Tätigkeit im Verein der Aufklärung des hl. Johann, mit dem Vorwurf der Aufwiegelung des Volkes zum Schulstreik. 1922 wurde er in Piskowitz von den Stosstrupplern als „Insurgent aus Nikolai“ überfallen und bis zur Bewusstlosigkeit geschlagen.“ Eine Haftentlassung kann von hier nicht befürwortet werden. Mildner (–)

228

Dokumenty

dotyczące losów ks.

Emila Szramka

w okresie

II

wojny światowej…

Mirosław Węcki

Dokumente zum Schicksal des Priesters Emil Szramek aus der Zeit des Zweiten Weltkriegs in den Beständen des Staatsarchivs Kattowitz Zusammenfasssung Der Priester Dr. Emil Szramek (1887–1942), in den Jahren 1926–1940 als Pfarrer der katholischen Kirche St. Marien (Unbefleckte Empfängnis) in Kattowitz tätig, ist einer der namhaften katholischen Priester, die in der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts in Oberschlesien wirkten. Im Zweiten Weltkrieg wurde ihm ein tragisches Schicksal zuteil. 1940 verhaftete ihn die deutsche Gestapo, worauf er 1942 als Häftling des Konzentrationslagers Dachau dort verstarb. Im Beitrag werden bisher nicht veröffentlichte Unterlagen zum Schicksal dieses katholischen Pfarrers aus den Jahren 1939–1942 präsentiert, die im Staatsarchiv Kattowitz aufbewahrt werden. Mirosław Węcki

Documents concerning the life of Reverend Emil Szramek during World War II in the fonds of the State Archives in Katowice

Summary Reverend Emil Szramek, PhD (1887–1942), parish priest of the Immaculate Conception of the Blessed Virgin Mary church in Katowice in 1926–1940, is one of the best known Catholic priests working in Upper Silesia in the first half of the 20th century. His fate during World War II was tragic. In 1940 he was arrested by the Gestapo and in 1942 died in Dachau Concentration Camp. The article presents the so far unpublished documents concerning the life of the parish priest from Katowice in 1939–1942 which are stored in the fonds of the State Archives in Katowice.

229

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Ewelina Muszyńska

Rekonesans badawczy materiałów dotyczących Górnego Śląska w zbiorach Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet” Inicjatorką utworzenia Fundacji „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet” była Elżbieta Zawacka, ps. „Zelma”, „Zo” – druga w Polsce kobieta generał, uczestniczka obrony Lwowa w 1939 roku, organizatorka łączności w Komendzie Okręgu Śląsk Związku Walki Zbrojnej (dalej: KO ZWZ), kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej (dalej: KG AK) oraz jedyna spośród kobiet, która powróciła do Polski jako „cichociemna”1. Zamysł powołania archiwum AK powstał w latach sześćdziesiątych XX wieku, kiedy to Zawacka zaczęła gromadzić materiały źródłowe dotyczące II wojny światowej. Skupiła się głównie na dokumentacji dotyczącej dziejów konspiracji pomorskiej, funkcjonowania „Zagrody” czyli Wydziału Łączności Zagranicznej KG AK oraz historii Wojskowej Służby Kobiet (dalej: WSK). Pierwsze jej starania doprowadziły do utworzenia Klubu Historycznego przy Toruńskim Oddziale Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, zainicjowała także powołanie Stowarzyszenia Żołnierzy AK, które w jej zamyśle doprowadzić miało do stworzenia Archiwum AK. W 1990 roku w Toruniu powstała Fundacja „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”, której założycielami zostali: E. Zawacka, Stanisław Salmonowicz oraz Grzegorz Górski. W 2002 roku fundacja ta zmieniła nazwę na „Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Kobiet”, aby wreszcie – od 9 marca 2009 roku, aż do dnia dzisiejszego – funkcjonować pod nazwą Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej „Archiwum i  Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Kobiet (dalej: AiMPAKoWSK).”2 Głównym celem placówki jest gromadzenie dokumentacji z czasów wojny, opracowanie tych materiałów oraz udostępnianie ich tak, aby czas nie zatarł pamięci o trudnych latach wojny. Zbiory fundacji to jednak nie tylko archiwalia, ale także pamiątki muzealne: odznaczenia, medale, obrazy, mundury (ok. 2300 zabytków), 1

2

Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet” (dalej: AiMPAKoWSK), 443/WSK, teczka osobowa E. Zawackiej. Elżbieta Zawacka – ur. 19. III 1909 roku w Toruniu, zm. 10. I 2009 również w Toruniu. Instruktorka Przysposobienia Wojskowego Kobiet, organizatorka kobiecej komórki SZP–ZWZ–AK, szef łączności KO Śląskiego ZWZ, kurierka KG. Po wojnie działaczka organizacji WiN. Z wykształcenia docent habilitowany andragogiki. Założycielka Fundacji AiMPAKoWSK. D. Zawacka–Wakarecy: Powstanie i działalność Fundacji Archiwum Pomorskie Armii Krajowej. [W:] Informator o zbiorach Fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”. Red. K. Minczykowska. Toruń 2000, s. 7–12; A. Tomczak: Pięć lat Archiwum Pomorskiego Armii Krajowej. „Archeion” 1996, t. 26, s. 322–324.

231

Ewelina Muszyńska

mikrofilmy, dyskietki komputerowe, taśmy magnetofonowe, filmy (ok. 121), liczne fotografie (ok. 4500) – m.in. dotyczące Przysposobienia Wojskowego Kobiet (dalej: PWK), „Zagrody”, konspiracji na Pomorzu, działalności Fundacji, a także zbiory biblioteczne, a w nich książki, opracowania niepublikowane, podziemna i zagraniczna prasa, ulotki i obwieszczenia z czasów okupacji, mapy i plany. Tematycznie zbiory biblioteczne dotyczą głównie Polskiego Państwa Podziemnego (dalej: PPP), konspiracji pomorskiej oraz działalności WSK3. Biblioteka Fundacji wydaje wiele publikacji – głównie posesyjnych4 – ukazało się także sporo książek inspirowanych nie poszczególnymi spotkaniami i narzuconą przez kalendarz tematyką odnoszącą się do znaczących wydarzeń czy rocznic, lecz zgromadzonymi przez Fundację dokumentami, które wciąż nie zostały w pełni wykorzystane5. Zasób archiwalny Fundacji to ok. 40 mb. dokumentów, które tematycznie podzielić można na trzy główne działy: Archiwum Pomorskie AK (w skład którego wchodzą nie tylko archiwalia dotyczące działalności AK, ale także innych działających na Pomorzu organizacji konspiracyjnych), Archiwum Wojskowej Służby Kobiet oraz Archiwum Wydziału Łączności Zagranicznej ZWZ–AK „Zagroda”. Najistotniejsze materiały wchodzące w skład działu pierwszego to akta i materiały dotyczące Okręgu Pomorskiego ZWZ–AK oraz Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Pośród dokumentów zgromadzonych w  tym dziale można odnaleźć także teczki osobowe Polaków walczących na Pomorzu, teczki problemowe dotyczące szczegółów konspiracji pomorskiej oraz warunków egzystencji oraz walki na tych terenach6. Drugim działem zbiorów jest Archiwum Wojskowej Służby Kobiet. Jak sama nazwa wskazuje, jego zasób dotyczy wojennej działalności kobiet, materiały nie ograniczają się, jak to było w  przypadku działu pierwszego, jedynie do relacji i  dokumentów z terenu Pomorza, a ukazują funkcjonowanie WSK na terenie całego kraju. Znalazły się tu m.in. odpisy akt WSK KG AK. Osobną kategorię tworzy zasób źródeł i materiałów dotyczących PWK, które Zawacka wykorzystała do opracowania publikacji „Czekając na rozkaz”7. Dostępne są także archiwalia Komisji Historii Kobiet, które Fundacji przekazane zostały przez Towarzystwo Miłośników Historii. Trzeci duży dział zbiorów to Archiwum Wydziału Łączności Zagranicznej ZWZ– AK „Zagroda”. Materiały tam dostępne sukcesywnie zbierane były jeszcze przed rokiem 1990 przez gen. Zawacką8. 3

4

5

6

7

8

K. Minczykowska: Informator…, s. 165–171; www.zawacka.pl/zbiory.html (oficjalna strona Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej AiMPAKoWSK, dostęp 16. IV 2013 r.). Walka podziemna na Pomorzu w latach 1939–1945. Red. J. Sziling. Toruń 1990; Powojenne losy konspiracji na Pomorzu. Red. E. Zawacka, R. Kozłowski. Toruń 1995; Organizacje paramilitarne i pokrewne na Pomorzu w przededniu II wojny światowej. Red. M. Wojciechowski, W. Rezmer. Toruń 1996. E. Zawacka: Szkice z dziejów Wojskowej Służby Kobiet. Toruń 1992; I. Tomalak: Drugi brzeg. Wiersze wojenne i więzienne. Toruń 1994; Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939–1945. Red. E. Zawacka. Toruń 1994; T. Jaszowski: Okręg Pomorski AK. Podokręg Południowo-Wschodni. Toruń 1996. W. Kwiatkowska: Zbiory archiwalne Fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej” w Toruniu. [W:] Armia Krajowa na Pomorzu. Materiały sesji naukowej w Toruniu w dniach 14–15 listopada 1992. Red. E. Zawacka, M. Wojciechowski. Toruń 1993, s. 299–304; www.zawacka.pl/zbiory.html (dostęp 16. IV 2013 r.). E. Zawacka: Czekając na rozkaz. Pogotowie Społeczne Organizacji Przysposobienia Wojskowego Kobiet w przededniu II wojny światowej. Lublin 1992. K. Minczykowska: Informator…, s. 20, 157.

232

Rekonesans

badawczy materiałów dotyczących

Górnego Śląska...

Dla historyków śląskich szczególnie interesujące wydają się zbiory stanowiące część Archiwum WSK odnoszące się do udziału kobiet w konspiracji na terenie działania Okręgu Śląskiego ZWZ–AK (a więc na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim). Większość stanowią relacje zebrane przez Adelę Korczyńską – szefa WSK na Śląsku, która w latach 1971–1984 podjęła się żmudnej pracy dokumentowania udziału śląskich konspiratorek w ruchu oporu9. Sporo relacji zebrała także gen. Zawacka, która zawsze z wielkim sentymentem wspominała „jej ukochany Śląsk”. W 1939 roku „Zelma” pełniła w Katowicach funkcję komendantki Rejonu Śląskiego PWK, następnie jako żołnierz SZP – ZWZ–AK zorganizowała autonomiczną komórkę kobiecą SZP – ZWZ na Śląsku, pełniła funkcję szefa łączności KO Śląskiego ZWZ, a  także brała udział w  tajnym nauczaniu w  Zagłębiu. Z  pewnością z  tych względów zrodziła się ogromna sympatia do Śląska oraz do uczestniczek ruchu oporu działających na tym terenie. Doskonałym przykładem może być jej przyjaźń z Korczyńską – zawiązana w czasie okupacji, a kontynuowana także w latach powojennych. W zbiorach Fundacji zachowała się dość liczna korespondencja wymieniana pomiędzy nimi. W listach tych poruszone są zarówno kwestie dokumentacji udziału kobiet w  ruchu oporu, jak i sprawy prywatne. Korczyńska często skarżyła się na swój wciąż pogarszający się stan zdrowia, jednak do końca podkreślała, że priorytetem dla niej i ideą, która przyświeca jej życiu, jest dalsze spisywanie i dokumentowanie udziału kobiet w walce z  okupantem10. Innym razem wyjawiła Zawackiej, iż nie może zaakceptować bierności ówczesnych naukowców i ich obojętności wobec zagadnienia ruchu oporu na Śląsku. W liście z 24 października 1983 roku oceniała, że wielu historyków ze względów politycznych obawia się ujawniać z nowymi poglądami, nie chce uchodzić za bezkompromisowych i niezakłamanych badaczy11. Jednoznaczne wyodrębnienie zbiorów dotyczących działania na terenie Okręgu Śląskiego ZWZ–AK z całości zasobu Archiwum WSK nie jest łatwe. Niedostatek pomocy archiwalnych wynika z sytuacji instytucji, jaką jest Fundacja i braku dostatecznej liczby pracowników czy wolontariuszy. Autorka, korzystając z pomocy Pani Anny Rojewskiej, dotarła dotąd do 133 teczek12. Należy sądzić, że dalsze badania i prace inwentaryzacyjne pozwolą na precyzyjne określenie objętości zbiorów o tematyce śląskiej. Zbiory śląskie to przede wszystkim materiały biograficzne kobiet żołnierzy. Typowa teczka zawiera relacje (własne bądź świadków), korespondencję, kserokopie dokumentów, w  niektórych przypadkach także fotografie. Materiały te umożliwiają poznanie struktury organizacyjnej podziemia na Śląsku, ukazują konspiracyjną działalność AK oraz WSK, a także dają sposobność odtworzenia wydarzeń związanych z działalnością w podziemnych organizacjach niepodległościowych. Adela Korczyńska (1912–1985) ps. „Zośka”, kpt. Armii Krajowej, harcmistrzyni Związku Harcerstwa Polskiego, zastępczyni komendantki Pogotowia Harcerek Chorągwi Śląskiej, szef WSK KO Śląsk AK. Autorka największej liczby relacji o losach uczestniczek ruchu oporu na terenie Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. 10 AiMPAKoWSK, 155/WSK, teczka osobowa A. Korczyńskiej, korespondencja A. Korczyńskiej do E. Zawackiej. 11 Tamże. 12 132 teczki z materiałami biograficznymi śląskich konspiratorek oraz 1 teczka problemowa WSK Okręg Śląski. 9

233

Ewelina Muszyńska

Każda teczka podpisana jest imieniem oraz nazwiskiem uczestniczki ruchu oporu, wypisane są także informacje, które pomagają w przeprowadzeniu kwerendy, a więc: przynależność do organizacji, pseudonim, data śmierci oraz imię i nazwisko autora relacji. W teczkach znajdują się kserokopie kartotek gestapo, fałszywe legitymacje czy dowody osobiste. Czasami załączone są także wypełnione przez członkinie PWK ankiety, z  których uzyskać można informacje o  zasadach funkcjonowania PWK, o jego celach oraz funkcjach, o poziomie i charakterze przedwojennego przygotowania kobiet do działań wojskowych. Dostępna jest także korespondencja prowadzona w celu odszukania świadków bądź rodzin poległych. W przypadku nieodnalezienia bliskich zwracano się listownie z prośbą o udostępnienie wiadomości do różnych organizacji, takich jak: Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (dalej: ZBoWiD), Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce czy Śląski Instytut Naukowy. Kombatantki często ze sobą korespondowały – bądź to z nadzieją uzyskania informacji o swoich koleżankach z konspiracji, bądź z czystej sympatii, zachowując i utrwalając przyjaźnie nawiązane w czasach okupacji, które przetrwały pomimo upływającego czasu i odległości. To właśnie z listów uzyskać można najwięcej informacji o powojennych losach kobiet żołnierzy. W niektórych teczkach dostępne są wycinki artykułów z gazet, fragmenty publikacji, a także zdjęcia – czarno-białe jeszcze z czasów okupacji i wykonane w latach powojennych, na przykład z okazji spotkania kombatantów czy uroczystości odsłonięcia pamiątkowych tablic. Z  kolei relacje pisane są według typowego schematu: dane osobowe, wykształcenie, pochodzenie, zawód, działalność przed rokiem 1939. Najbardziej rozbudowaną i szczegółową część relacji stanowią dzieje okupacyjne: informacje odnoszące się do przynależności organizacyjnej, funkcji w konspiracji, terenu działania, kontaktów wewnątrzorganizacyjnych, zatrzymania przez gestapo, okoliczności oswobodzenia bądź miejsce i datę śmierci. W przypadku przetrwania trudnych lat wojny opisane są również powojenne losy konspiratorek. To właśnie relacje pozwalają na poznanie realiów życia w latach 1939–1945, często ukazują też osobiste przeżycia kobiet żołnierzy. Każda teczka z reguły zawiera jedną relacje, czasem jest to relacja własna lub spisana przez Korczyńską czy Zawacką. Pośród wszystkich relacji dotyczących działalności ruchu oporu na terenie Okręgu Śląskiego ZWZ–AK znajdują się teczki wybitnych i znanych konspiratorek, takich jak Teresa Delekta13 czy Michalina Konieczna14, wówczas – co naturalne – liczba relacji znajdujących się w ich aktach osobowych jest większa. Delekta jako szef łączności konspiracyjnej Okręgu Śląskiego ZWZ–AK swoją relację spisała osobiście, ale w jej teczce dostępne są także relacje opracowane przez jej koleżanki z konspiracji – A. Korczyńską oraz Marię Szewczyk15. Teresa Delekta ps. „Janka”, ur. 23. VIII 1906 r., instruktorka PWK, członkini „śląskiej sieci WSK”, szef łączności konspiracyjnej w sztabie Komendy SZP–ZWZ Olkusz, a od 1941 r. szef łączności w sztabie KO Śląsk. 14 Michalina Konieczna ps. „Halina”, ur. 20. IX 1898 r., radna miasta Sosnowiec, działaczka Pogotowia Społecznego PWK, szef samodzielnej kobiecej siatki wywiadowczej w Wydziale II sztabu KO ZWZ–AK Śląsk. W maju 1942 r. aresztowana i skazana na karę śmierci. Wyrok wykonano w Oświęcimiu 16. VIII 1942 r. 15 Maria Szewczyk, instruktorka PWK, uczestniczka obrony Lwowa w 1939 r., kierowała pracą Milowickiej Grupy w zakresie samopomocy, łączniczka siatki wywiadowczej. W latach powojennych spisała wiele relacji kobiet biorących udział w ruchu oporu na Śląsku. 13

234

Rekonesans

badawczy materiałów dotyczących

Górnego Śląska...

Niestety, nie wszystkie teczki zawierają tyle samo materiałów źródłowych. Jedne charakteryzują się pokaźną objętością, inne zawierają co najwyżej jedną relację z podstawowymi danymi. Z pewnością nie bez znaczenia jest tu zaangażowanie w walkę, stopień w organizacji oraz funkcja walczącej. O mniejszym zbiorze dokumentów mógł zadecydować chociażby brak źródła pozwalającego na pozyskanie informacji o danej osobie, bywały bowiem w konspiracji śląskiej przypadki, gdy w czasie wojny zamordowana została cała rodzina. Dodatkowym potwierdzeniem takich sytuacji może być fakt, że wśród teczek śląskiego WSK zauważalne są te same nazwiska. Świadczy to o nieprzypadkowości zaangażowania w walkę całej rodziny. Przykład stanowić może familia Binków, gdzie w konspirację zaangażowana była Józefa Binek16, jej trzy córki: Stanisława17, Bronisława18 i Zofia19 oraz syn Władysław. Wojnę z całej rodziny przeżyła tylko matka i jedna z córek – Stanisława ps. „Staszka”. Z tej i innych relacji wynika także, iż często to jeden spośród członków rodziny „werbował” resztę swoich krewnych do pracy w organizacji niepodległościowej. Relacje zawsze wymagają krytycznego podejścia, dlatego najlepiej zestawić je z innymi dostępnymi dokumentami, należy jednak pamiętać, że lata wojny nie sprzyjały, a wręcz w dużej części eliminowały możliwość spisywania i dokumentowania dziejów okupacyjnych, tym bardziej na terenie Śląska. Korczyńska, autorka największej liczby relacji, skrupulatnie konfrontowała je ze sobą, a także szukała innych źródeł potwierdzenia danych informacji. W niektórych przypadkach jednak relacje okazują się jedynymi źródłami teraźniejszej wiedzy o danym temacie. Na podstawie 133 teczek objętych kwerendą, a  dotyczących śląskiej konspiracji WSK zgromadzonych i opracowanych w Archiwum WSK można uzyskać pewien zbiorowy obraz kobiet walczących na terenie Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Z pewnością stwierdzić należy, iż znaczna część kobiet, których akta osobowe dostępne są w zbiorach Archiwum, w okresie wojny zaprzysiężona była w organizacji SZP – ZWZ–AK. Są też relacje, których bohaterka należała do Obozu Zjednoczenia Narodu Polskiego, Związku Jaszczurczego czy w początkowym okresie wojny do Organizacji Orła Białego. Rzadkie są materiały dokumentujące zaangażowanie kobiet w ruch oporu i walkę z okupantem niemieckim w ramach Polskiej Partii Robotniczej. Wśród 132 uczestniczek śląskiego ruchu oporu, których teczki objęto kwerendą, 35 kobiet to harcerki20. To właśnie na strukturze Związku Harcerstwa Polskiego (dalej: ZHP) Korczyńska jako komendantka WSK oparła odbudowę łączności w Zagłębiu po masowych aresztowaniach w roku 1942. Dzięki niej w latach powojennych powstała znaczna część relacji potwierdzających udział harcerek w wojnie21. Należy nadmienić, że część relacji spisanych przez Korczyńską posłużyła jej do opracowania 400 not biograficznych śląskich konspiratorek zawartych w „Słowniku uczestniczek

AiMPAKoWSK, 20/WSK, teczka osobowa Józefy Binek. AiMPAKoWSK, 22/WSK, teczka osobowa Stanisławy Binek. 18 AiMPAKoWSK, 21/WSK, teczka osobowa Bronisławy Binek. 19 AiMPAKoWSK, 23/WSK, teczka osobowa Zofii Binek. 20 Zaznaczyć należy, iż nie w każdym biogramie odnotowano przynależność bądź jej brak do ZHP. 21 A. Korczyńska: Harcerki śląskie w czasie okupacji hitlerowskiej 1939–1945. [W:] Z dziejów harcerstwa śląskiego. Red. W. Janota. Katowice 1985, s. 190. 16 17

235

Ewelina Muszyńska

walki o niepodległość Polski 1939–1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej”22. Spory odsetek kobiet stanowią peowiaczki, które dzięki przedwojennym szkoleniom na obozach czy kursach nabyły spore umiejętności między innymi posługiwania się bronią. Przygotowania te owocowały ukształtowaniem się zaufania do kadry PWK. Na pytanie znajdujące się w ankietach kobiet przynależnych do PWK: „Która osoba z pracy pewiackiej wywarła na ciebie największy wpływ” spora liczba uczestniczek wymieniła Elżbietę Zawacką i to właśnie ona sporządziła najwięcej relacji odnoszących się do członkiń PWK. Gdy przegląda się akta osobowe uczestniczek walk o niepodległość, można dostrzec, że znacząca większość kobiet miała pochodzenie robotnicze i wykształcenie średnie. Pośród Ślązaczek, których życiorysy umieszczone zostały w  teczkach Fundacji, były 44 nauczycielki. Bardzo często zaangażowane one były w latach okupacji w tajne nauczanie, przechowywanie zbiorów książkowych, odpowiedzialne były za obieg książek polskich, niektóre spośród nich pisały artykuły do podziemnej prasy, takiej jak: „Społem”, „Błyskawica” „Orzeł Biały”23 bądź też pomagały w jej kolportażu. Znaczna większość kobiet występowała w podziemnej działalności w roli łączniczek, co jednak nie wydaje się domeną tylko i wyłącznie śląską, a raczej ogólnopolską. Kobiety działały także w obrębie siatki wywiadowczej doskonale kierowanej na Śląsku przez Konieczną. Ich domy często sprawowały rolę punktów bądź skrzynek kontaktowych, a one same nierzadko działały niejako na dwóch przestrzeniach, sprawując jednocześnie funkcję kurierki oraz pomagając więźniom i jeńcom wojennym. Odnotowane są wśród zbiorów śląskich WSK przypadki zaangażowania Ślązaczek w pracę w dywersji, a także w działania partyzantki. Doskonałym przykładem może być konspiracyjna praca Wandy Chełmickiej24, która jako łączniczka współpracowała z partyzanckimi oddziałami „Twardego” i „Hardego”, dostarczając im pocztę, amunicje i broń, a jednocześnie wykonując powierzone jej zadania w dywersyjnej grupie por. Lucjana Nowocienia25, która działała na terenie Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Zaangażowanie kobiet w pracę konspiracyjną miało niestety swoje konsekwencje. Wiele młodych uczestniczek ruchu oporu podczas brutalnych przesłuchań oraz tortur poniosło śmierć w więzieniu katowickim lub mysłowickim, największym jednak miejscem kaźni dla młodych konspiratorek okazał się obóz koncentracyjny Auschwitz–Birkenau. Do aresztowań dochodziło najczęściej z powodu „wsypy”. Zatrzymana konspiratorka z reguły przewożona była do mysłowickiego więzienia. Konsekwencją odmowy współpracy był wyrok śmierci bądź przewiezienie do obozu koncentracyjnego, co w wielu wypadkach przesądzało o tym samym. Tylko nielicznym udało się przeżyć. W relacjach własnych kobiety, które uszły z życiem, opisują traumatyczne przeżycia egzystencji w obozie, realia obozowego życia, wspominają towarzyszki niedoli zamordowane podczas egzekucji, przytaczają próby ucieczek więźniów. Wśród Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939–1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Red. H. Michalska, M. Stopień, B. Tazbir–Tomaszewska, W. Turkowska, W. Zastocka. Warszawa 1988. 23 AiMPAKoWSK, 153/WSK, teczka osobowa Agnieszki Kopel. 24 AiMPAKoWSK, 44/WSK, teczka osobowa Wandy Chełmickiej. 25 Lucjan Nowocień – mianowany szefem Kedywu w inspektoracie sosnowieckim przez Zygmunta Waltera–Jankego w maju 1943 r. 22

236

Rekonesans

badawczy materiałów dotyczących

Górnego Śląska...

akt osobowych znajdują się także teczki kobiet zaangażowanych w akcję pomocy więźniom. Dostępne są więc relacje odnoszące się do tego samego problemu, a jednocześnie pochodzące od osób znajdujących się w skrajnie odmiennych sytuacjach – od tych, którzy przeżywali barbarzyństwo obozowe bezpośrednio, oraz tych, którzy starali się im pomóc, pozostając na wolności. Te wspomnienia wzajemnie się dopełniają i weryfikują. W 132 teczkach osobowych śląskich konspiratorek bardzo rzadko w dokumentach odnaleźć można nieścisłości. Nie występują antynomiczne relacje dotyczące udziału w konspiracji, funkcji czy życia powojennego danej kobiety. Oprócz akt osobowych kobiet żołnierzy, w zbiorach odnoszących się do funkcjonowania ruchu oporu w Okręgu Śląskim ZWZ–AK dostępna jest także teczka problemowa, w której znajdują się materiały dotyczące spraw ogólnych ruchu oporu na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim.26 W teczce tej zawarty jest szkic z roku 1968 autorstwa Jadwigi Wiktor „Kingi”, charakteryzujący Wojskową Służbę Kobiet przy Legionie Śląskim. Podjęto tam temat zaangażowania młodych dziewcząt w pracę konspiracyjną, opisano okoliczności ich zaprzysiężenia w AK, a także zrelacjonowano moment powołania WSK przy Legionie Śląskim. Scharakteryzowano również kolejno pracę w poszczególnych służbach: gospodarczej, sanitarnej, łączności. Teczka zawiera także sześciostronicową „Relację o  WSK Szefa WSK w  Okręgu Śląskim AK w latach 1939–1945”. Relacja ta została napisana przez Korczyńską i obejmuje cały okres okupacji, uwzględniając charakterystykę terenu, rzut historyczny, relację o swojej działalności, opis pracy WSK KO Śląsk AK, a także okoliczności pracy w terenie. Kolejnym materiałem zawartym w teczce jest „Relacja z udziału kobiet w ruchu oporu w szeregach ZWZ–AK na terenie Okręgu Śląskiego” autorstwa Pawła Miguli27. Skrupulatnie wymienia on kobiety, z którymi w okresie okupacji współpracował, a których pracę oraz zaangażowanie chciał podkreślić szczególnie. Teczka zawiera także zgromadzone przez Korczyńską wypisy opracowań i archiwaliów, między innymi wykaz kobiet w składzie osobowym kompanii rezerwowej baonu partyzanckiego „Surowiec”. Wykaz ten przekazany został Zawackiej przez Korczyńską w roku 1980 i obejmuje spis kobiet działających w okresie wojny w partyzantce. Znalazł się tu wyciąg z listy gestapo zatytułowany „Raport specjalny Wydz. IV katowickiego gestapo z 10 listopada 1942 roku /betr. Poln. Widerstandsbewegung ZWZ/”. Został on przekazany przez Korczyńską 26 czerwca 1980 roku i obejmuje 26 nazwisk śląskich konspiratorek, uwzględniając ich funkcje, teren działania oraz daty aresztowań oraz śmierci. Bardzo istotna jest sporządzona przez Korczyńską lista członkiń WSK KO Śląsk, zawierająca 401 nazwisk oraz pseudonim, funkcję, stopień, czas służby, teren pracy oraz w niektórych przypadkach uwagi. Możliwość wykorzystania materiałów AK i  WSK ze zbiorów Archiwum i  Muzeum Pomorskiego jest ważna dla postępu badań nad dziejami II wojny światowej na terenie Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Biogramy niektórych spośród konspiratorek śląskich znalazły się w publikacjach wydawanych przez Fundację, dotyczą one kobiet pełniących wyższe funkcje, takich jak: Irena Kabat, M. Konieczna, T. Delekta czy A. Korczyńska. Nie wszystkie relacje, wspomnienia, biogramy kobiet zostały opubli26 27

AiMPAKoWSK, 4/Okręg Śląski. Materiały z teczki problemowej WSK, Okręg Śląski – ruch oporu. Paweł Migula – od 1941 r. szef oddziału operacyjnego w Komendzie Okręgu ZWZ.

237

Ewelina Muszyńska

kowane. Dzięki dokumentom znajdującym się w Archiwum możemy dowiedzieć się więcej nie tylko na temat samego uczestnictwa kobiet w walce, ale i o warunkach codziennego życia na Śląsku i w Zagłębiu, w więzieniach oraz w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Zbiory zgromadzone w Fundacji Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz WSK są niezwykle różnorodne. Stanowią wartościowy materiał do badań nad konspiracją śląską, dostarczają okazji do porównania realiów sytuacji walki na Śląsku i Pomorzu. Problematyka specyfiki działalności WSK w  różnych regionach nie doczekała się dotąd skrupulatnego badania. Materiały dotyczące Okręgu Śląskiego ZWZ–AK są w dużej mierze niewykorzystane. Przyczyna pewnie tkwi w miejscu, w jakim się znajdują. Stąd zamysł zasygnalizowania ich istnienia. Zbiory takiej wartości powinny doczekać się opracowania, a także głębszej analizy, aby praca samej założycielki oraz osób z nią współpracujących nie poszła na marne, a dokumenty pomogły „ocalić od zapomnienia” biografie Ślązaczek czasów wojny.

ANEKS Wykaz teczek objętych kwerendą w zbiorach Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet” Lp.

Imię i nazwisko

Przynależność organizacyjna

1.

Stefania Adamaszek

Związek Odwetu

1/WSK

2.

Władysława Aksak

Opieka nad Więźniami „Patronat”

2/WSK

3.

Maria Andryszaków

Brak danych

3/WSK

4.

Agata Antończyk

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

4/WSK

5.

Maria Babińska-Adamczyk

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

5/WSK

6.

Antonina Bargieł

Armia Krajowa

9/WSK

7.

Irena Bartonez

Związek Walki Zbrojnej

11/WSK

8.

Maria Bawoł

Polskie Siły Zbrojne

12/WSK

9.

Józefa Bełtowska

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

14/WSK

10.

Adela Bem

Rada Główna Opiekuńcza

15/WSK

11.

Bronisława Benesz

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Odwetu

16/WSK

12.

Wanda Bieniewska

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej

19/WSK

13.

Aurelia Bieńka

Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

24/WSK

14.

Bronisława Binek

Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej

21/WSK

15.

Józefa Binek

Brak danych

20/WSK

16.

Stanisława Binek

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

22/WSK

17.

Zofia Binek

Związek Walki Zbrojnej

23/WSK

18.

Elżbieta Blachnicka

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

25/WSK

19.

Jadwiga Błach

Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

26/WSK

238

Sygnatura

Rekonesans

badawczy materiałów dotyczących

Górnego Śląska...

Lp.

Imię i nazwisko

Przynależność organizacyjna

20.

Maria Bobrzecka

Polska Partia Socjalistyczna, współpraca z Batalionami Chłopskimi i Armią Krajową

Sygnatura 27/WSK

21.

Wanda Bojdoł

Obóz Zjednoczenia Narodu Polskiego

28/WSK

22.

Konstancja Brzozowska

Związek Walki Zbrojnej

34/WSK

23.

Teresa Burdzińska

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej

40/WSK

24.

Wanda Chełmicka

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

44/WSK

25.

Elżbieta Cierpioł

Brak danych

49/WSK

26.

Olimpia Cott

Organizacja Orła Białego

50/WSK

27.

Henryka Czapla

Organizacja „Płomień”, Związek Walki Zbrojnej

53/WSK

28.

Maria Czapla

Związek Walki Zbrojnej

54/WSK

29.

Teresa Delekta

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

57/WSK

30.

Konstantyna Długajczyk

Związek Walki Zbrojnej

59/WSK

31.

Stanisława Dobrowolska

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

60/WSK

32.

Danuta Domańska

Związek Walki Zbrojnej

61/WSK

33.

Pawełka Drozd

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

63/WSK

34.

Zuzanna Drozd

Brak danych

64/WSK

35.

Alfreda Dukowicz

Brak danych

66/WSK

36.

Franciszka Dulibon

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

65/WSK

37.

Jadwiga Dylik

Związek Walki Zbrojnej

70/WSK

38.

Józefa Dzióbek

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

69/WSK

39.

Maria Dyner

Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej

72/WSK

40.

Gertruda Franke

Brak danych

75/WSK

41.

Józefa Fritze

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

77/WSK

42.

Zofia Fritze

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

78/WSK

43.

Helena Frontczak

Związek Walki Zbrojnej

76/WSK

44.

Wiesława Gajosińska

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

82/WSK

45.

Wiktoria Gaweł

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

84/WSK

46.

Wanda Gawlikowska

Organizacja „Płomień”

85/WSK

47.

Magdalena Gdynia

Obóz Zjednoczenia Narodu Polskiego

86/WSK

48.

Maria Górecka

Pomoc więźniom

95/WSK

49.

Wanda Górecka

Pomoc więźniom

96/WSK

50.

Zofia Gromska

Organizacja Orła Białego

88/WSK

51.

Helena Gubała

Związek Walki Zbrojnej

99/WSK

52.

Julia Habryka

Polska Partia Socjalistyczna

105/WSK

53.

Władysława Hała

Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

107/WSK

54.

Maria Herdegen

Związek Odwetu

108/WSK

55.

Urszula Hermach

Brak danych

109/WSK

239

Ewelina Muszyńska Lp.

Imię i nazwisko

Przynależność organizacyjna

56.

Alojza Hyla

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

114/WSK

57.

Stefania Janus

Gwardia Ludowa, Polska Partia Socjalistyczna

122/WSK

58.

Maria Jaworska

Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR, Polska Partia Robotnicza

124/WSK

59.

Róża Jeleń-Chroń

Obóz Zjednoczenia Narodu Polskiego

125/WSK

60.

Antonina Jonkisz

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

126/WSK

61.

Adolfina Jurenka

Brak danych

127/WSK

62.

Maria Kania

Kolportaż gazetki „Płomień”

132/WSK

63.

Wiktoria Karasiuk

Tajne nauczanie

133/WSK

64.

Urszula Kaszyńska

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

136/WSK

65.

Maria Kawik

Brak danych

137/WSK

66.

Łucja Kempa

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

138/WSK

67.

Monika Kieromin

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

140/WSK

68.

Janina Klatt

Związek Walki Zbrojnej

142/WSK

69.

Michalina Konieczna

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

149/WSK

70.

Florentyna Konturek

Brak danych

151/WSK

71.

Agnieszka Kopel

Obóz Zjednoczenia Narodu Polskiego

153/WSK

72.

Eugenia Kopik

Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej

154/WSK

73.

Adela Korczyńska

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

155/WSK

74.

Wiktoria Korfanty

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

156/WSK

75.

Janina Kowalska

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

165/WSK

76.

Franciszka Kożdoń

Polska Organizacja Powstańcza

167/WSK

77.

Irena Kozubowska

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

168/WSK

78.

Zofia Krzywolak

Rewolucyjny Ruch Oporu, Polska Partia Robotnicza

178/WSK

79.

Jadwiga Kubicka

Brak danych

181/WSK

80.

Bronisława Kubisty

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

182/WSK

81.

Antonina Kudera

Organizacja Orła Białego

184/WSK

82.

Paulina Kulik

Obóz Zjednoczenia Narodu Polskiego

187/WSK

83.

Irena Kuśnierzewska

Śląska Chorągiew Harcerek, Opieka nad Więźniami „Patronat”

190/WSK

84.

Maria Kujawska

Polski Czerwony Krzyż

185/WSK

85.

Anna Kulinicz

Związek Walki Zbrojnej

188/WSK

86.

Wanda Kurek

Związek Walki Zbrojnej

189/WSK

87.

Zofia Lach

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

194/WSK

88.

Urszula Leszczyńska

Związek Walki Zbrojnej

196/WSK

89.

Janina Lewicka

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

198/WSK

240

Sygnatura

Rekonesans

badawczy materiałów dotyczących

Górnego Śląska...

Lp.

Imię i nazwisko

Przynależność organizacyjna

Sygnatura

90.

Helena Lewkonowicz

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

200/WSK

91.

Aurelia Łuszczkiewicz

Związek Walki Zbrojnej

211/WSK

92.

Eleonora Markiewicz

Tajne nauczanie

215/WSK

93.

Helena Migoń

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

227/WSK

94.

Antonina Milke

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

231/WSK

95.

Stefania Musiał

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

242/WSK

96.

Matylda Muszalik

Tajna Organizacja Oświęcim

243/WSK

97.

Irena Myszor

Przysposobienie Wojskowe Kobiet, pomoc jeńcom

244/WSK

98.

Helena Opiełka

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej

258/WSK

99.

Maria Polańska

Tajne nauczanie

276/WSK

100.

Aurelia Radzymińska

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

286/WSK

101.

Janina Radzymińska

Organizacja Orła Białego, Związek Walki Zbrojnej

287/WSK

102.

Anna Rzychoń

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej

296/WSK

103.

Zofia Siemiginowska

Związek Walki Zbrojnej –Armia Krajowa

306/WSK

104.

Walentyna Skalska

Organizacja Orła Białego

309/WSK

105.

Krystyna Skupień

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

313/WSK

106.

Julia Socha

Gwardia Ludowa, Polska Partia Socjalistyczna

316/WSK

107.

Aleksandra Stefaniuk

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

328/WSK

108.

Anna Stefek

Polska Organizacja Powstańcza – Związek Walki Zbrojnej

330/WSK

109.

Stefania Stefek

Związek Walki Zbrojnej

322/WSK

110.

Stanisława Stefkowska

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

331/WSK

111.

Anna Stopa

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

333/WSK

112.

Leonia Szewczyk

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

347/WSK

113.

Maria Szewczyk

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

345/WSK

114.

Michalina Szewczyk

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

346/WSK

115.

Pelagia Szewczyk

Brak danych

348/WSK

116.

Teodozja Szych

Brak danych

352/WSK

117.

Maria Tomczak

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

359/WSK

118.

Maria Topolnicka

Przysposobienie Wojskowe Kobiet

360/WSK

119.

Genowefa Wala

Gwardia Ludowa

363/WSK

120.

Bronisława Wawszczak

Brak przynależności do organizacji

369/WSK

121.

Antonina Wątek

Brak danych

364/WSK

122.

Krystyna Wysocka

Związek Jaszczurczy

384/WSK

123.

Halina Zapolska

Organizacja Orła Białego – Służba Zwycięstwu Polski –Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

388/WSK

241

Ewelina Muszyńska Lp.

Imię i nazwisko

Przynależność organizacyjna

124.

Elżbieta Zawacka

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

Sygnatura 443/WSK

125.

Joanna Zerzoń

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

397/WSK

126.

Jadwiga Zerzoń

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

398/WSK

127.

Maria Zerzoń

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

399/WSK

128.

Halina Zygmunt

Organizacja Orła Białego

403/WSK

129.

Antonina Żyłczanka

Brak danych

578/WSK

130.

Antonina Żyłka

Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

411/WSK

131.

Bronisława Żyłka

Brak danych

412/WSK

132.

Wanda Żyłka

Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa

133.

Teczka problemowa WSK Okręg Śląsk

413/WSK 4/Okręg Śląsk

Ewelina Muszyńska

Ein Forschungsüberblick zu den Unterlagen in den Beständen der Stiftung der Generalin Elżbieta Zawacka „Pommersches Archiv und Museum für Landesarmee und Wehrdienst der Frauen” Zusammenfassung In dem Beitrag wird der Erhaltungszustand der Bestände dargestellt, die im Archiv der Stiftung der Generalin Elżbieta Zawacka „Pommersches Archiv und Museum für Landesarmee und Wehrdienst der Frauen“ verwahrt werden. Die Autorin nennt und beschreibt kurz die einzelnen Abteilungen des Archivs, wobei sie ihre besondere Aufmerksamkeit den Unterlagen zum Wehrdienst der Frauen schenkt, die als schlesische Konspirantinnen bekannt sind. Muszyńska merkt an, dass diese Archivalien in den Forschungen zur Geschichte der Widerstandsbewegung in Oberschlesien bisher unberücksichtigt blieben. Ewelina Muszyńska

Research reconnaissance of the materials concerning Upper Silesia found in the collection of General Elżbieta Zawacka‘s “Foundation The Pomeranian Archives and Museum of the Home Army and Women‘s Military Service“ Summary The article attempts to compile a report on the state of the preservation of the archival fonds of General Elżbieta Zawacka’s “Foundation The Pomeranian Archives and Museum of the Home Army and Women’s Military Service.” The author lists and briefly describes each department of the Archives, with particular attention to the documents of the Women’s Military Service concerning Silesian female underground activists. The author draws our attention to the fact that these documents remain unused in research on the resistance movement in Upper Silesia.

242

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Rafał Michalski

Zamach na papieża Jana Pawła II w świetle meldunków wywiadu PRL Zamach na papieża Jana Pawła II, do jakiego doszło 13 maja 1981 roku, był wydarzeniem, które zachwiało kruchą równowagą sił na świecie w dobie „zimnej wojny”. Ze zrozumiałych przyczyn pojawiło się pytanie: kto zlecił próbę zamordowania człowieka stojącego na czele Kościoła rzymskokatolickiego i będącego równocześnie obywatelem państwa położonego za „żelazną kurtyną”? Ze względów oczywistych sprawą niedoszłego zabójstwa papieża interesował się wywiad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (dalej: PRL). Najbardziej zaangażowana w gromadzenie informacji o zamachu na Jana Pawła II była rezydentura Departamentu I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (dalej: MSW) PRL, czyli po prostu wywiadu PRL, w Rzymie. Spośród dokumentów wytworzonych w tym okresie przez pracowników rezydentury wywiadu PRL w Rzymie zdecydowana większość dotyczy spraw związanych z Watykanem, czyli de facto z osobą Jana Pawła II oraz jego najbliższego otoczenia. W meldunkach wywiadu PRL pojawia się wiele istotnych informacji dotyczących nie tylko samego zamachu, ale także śledztwa, które miało doprowadzić do odkrycia wszystkich jego okoliczności. Świat wstrzymał oddech, gdy w Rzymie na placu św. Piotra kule dosięgły papieża Jana Pawła II. W klinice Gemelli rozpoczęła się walka o życie papieża, zakończona zwycięsko. Oprócz niej rozpoczęła się jeszcze jedna batalia – toczona przez włoski wymiar sprawiedliwości. Jej cel był prosty – odnaleźć sprawcę lub sprawców zamachu na Jana Pawła II, ustalić motywy, jakie nimi kierowały oraz dotrzeć do zleceniodawcy planowanej zbrodni. Po oddaniu strzałów do papieża zamachowiec Mehmet Ali Agca, Turek z pochodzenia, członek terrorystycznej organizacji „Szare Wilki”, został natychmiast zatrzymany. Próbując początkowo ustalić powiązania Agcy ze znanymi na świecie organizacjami terrorystycznymi, Włosi wpadli na trop powiązań zamachowca z palestyńskimi terrorystami, a wywiad PRL bardzo szybko poznał wyniki ich pracy. Już 16 maja 1981 roku oficer wywiadu PRL o pseudonimie „Kostrzewa” z rezydentury w Belgradzie, wykorzystując informacje od źródła o pseudonimie „Finn”, w szyfrogramie nr 2596 skierowanym do centrali zawarł następujące stwierdzenie: „Wydział konsularny Ambasady Włoch ustalił, że zamachowiec na papieża Agca przebywał w marcu br. w Belgradzie, posiadając paszport jordański. Ubiegał się o wizę włoską. Nie otrzymał jej, gdyż miał powiązania z organizacją palestyńską Habacha”1. Pisząc w meldunku o „Habachu” „Kostrzewa” najprawdopodobniej miał na myśli George’a Haba1

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN Wa), zespół Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (dalej: MSW), sygn. 0449/31/7/CD, s. 38–39. Materiały archiwalne zespołu MSW są analizowane w ramach śledztwa nr S 12/06/Zk w sprawie udziału funkcjonariuszy państw komunistycznych w związku przestępczym o charakterze zbrojnym m.in. w celu pozbawienia życia Karola Wojtyły.

243

Rafał Michalski

sza, terrorystę z Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny (dalej: LFWP), zwanego „mścicielem Jasira Arafata w świecie palestyńskim”2. W latach siedemdziesiątych XX wieku stojący na czele LFWP dwaj przywódcy: Wadi Haddad i George Habasz zasłynęli jako organizatorzy porwań samolotów3. Obecnie nie ulega wątpliwości, że wspomniani terroryści, dysponujący obozami szkoleniowymi na Bliskim Wschodzie4, byli wspierani przez służby specjalne państw bloku komunistycznego5. Początkowo Ali Agca w śledztwie nie wspominał o swoich mocodawcach zza „żelaznej kurtyny”, licząc na to, że wspólnicy w jakiś sposób wyciągną go z więzienia. Agca, skazany 22 lipca 1981 roku na dożywocie, nie mogąc doczekać się pomocy, zaczął wreszcie „sypać” pod koniec 1982 roku. Wówczas sędzia Illario Martella po raz pierwszy usłyszał o Bułgarach, którzy byli odpowiedzialni za logistyczne przygotowanie zamachu na Jana Pawła II6. Pytanie, jaki interes Ludowa Republika Bułgarii (dalej: LRB) mogła mieć w zabiciu Jana Pawła II, jest oczywiście pytaniem retorycznym. Służby specjalne LRB, w rzeczywistości zależne od służb specjalnych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckiego (dalej: ZSRR), nie mogły podjąć akcji o takim znaczeniu bez inspiracji Sowietów. Przesłuchujący Agcę włoski sędzia Ferdinando Imposimato nie miał co do tego żadnych wątpliwości. Ponadto w toku śledztwa ustalono, że ceną za zamordowanie papieża miały być 3 mln marek zachodnioniemieckich. Agca i jego wspólnicy mieli je otrzymać za pośrednictwem Bekira Celenka, szefa tureckiej mafii w Bułgarii, od ambasady sowieckiej w Sofii7. Powiązania służb specjalnych LRB ze służbami sowieckimi nie są obecnie dla historyków żadną tajemnicą. Przykładem współdziałania obydwu służb może być chociażby morderstwo Georgija Markowa, dawnego współpracownika Teodora Żiwkowa, który po ucieczce na Zachód został redaktorem Radia Wolna Europa. Morderstwa dokonał funkcjonariusz wywiadu LRB w Londynie we wrześniu 1978 roku. Markow został na ulicy skaleczony parasolem, w którym ukryto ampułkę z trucizną, i po kilku dniach zmarł. Po pewnym czasie okazało się, że śmiercionośny parasol pochodził z laboratorium sowieckiego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (dalej: KGB). Tak zeznał sowiecki gen. Oleg Kaługin, który porzucił służbę w KGB i pozostał na Zachodzie8. Ciekawą opinię na temat powiązań obydwu służb Kaługin wygłosił w wywiadzie dla CNN w styczniu 1998 roku: „Bułgarska tajna policja była ramieniem KGB. Może nigdy nie powiedziałbym tego o wschodnich Niemcach lub 2 3

4

5

6

7

8

F. Ajami: Szejkowie, myśliciele, terroryści. Warszawa 2002, s. 69. W. Gadowski, P. Wojciechowski: Tragarze śmierci. Polskie związki ze światowym terroryzmem. Warszawa 2010, s. 110. W palestyńskim obozie w Syrii w 1977 r. został przeszkolony Mehmet Ali Agca. Zob. „Papież musiał zginąć”. Wyjaśnienia Ali Agcy. Wybór i opracowanie A. Grajewski, M. Skwara. Katowice 2011, s. 11. Warto przytoczyć słowa Markusa Wolfa, szefa Stasi: „Organizowanie kontaktów z Palestyńczykami powierzyłem mojemu specjaliście od spraw Bliskiego Wschodu kryptonim „Roscher” (nie chcę tu wymieniać jego nazwiska). „Roscher” utrzymywał w ograniczonym stopniu osobistą znajomość z funkcjonariuszami OWP i George’em Habaszem z Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny”. Zob. W. Gadowski, P. Wojciechowski: Tragarze śmierci…, s. 67. „Papież musiał zginąć”..., s. 199–219. Protokół z wolnego przesłuchania Mehmeta Ali Agcy z 28. X 1982 r. „Papież musiał zginąć”..., s. 31; F. Musiał: „Sowiecki trop”. „Nasz Dziennik” nr 109 (4040) z 12. V 2011 r. P. Machcewicz: „Monachijska menażeria”. Walka z Radiem Wolna Europa. Warszawa 2007, s. 319– 320.

244

Zamach

na papieża

Jana Pawła II

w świetle meldunków wywiadu

PRL

Polakach, lub nawet Czechach, Bułgarzy byli po prostu 16. republiką, cokolwiek mówią”9. Informacja o tym, że Mehmet Ali Agca działał z inspiracji sowieckiej, pojawiła się zresztą już dużo wcześniej, wkrótce po zamachu. Odnotowała to rezydentura wywiadu PRL w Rzymie, odznaczająca się dużymi możliwościami operacyjnymi z racji obecności wielu Polaków w Watykanie. Na podstawie zebranych wiadomości 27 czerwca 1981 roku, czyli jeszcze przed skazaniem Agcy na dożywocie, oficer Departamentu I MSW PRL posługujący się nazwiskiem „Emczyński” sygnalizował centrali, powołując się na źródło nr 4072, że zachodnioniemieckie kręgi związane z CDU/ CSU szerzą informację, jakoby Ali Agca działał z polecenia KGB. Godny uwagi jest fakt, że dokument wspomina o sowieckiej inspiracji w czasie, gdy nie został jeszcze odkryty bułgarski ślad zamachu. Oto treść dokumentu: „Koła powiązane z CDU/ CSU, a wcześniej związane z Gehlenem i zbliżonymi do niego wyższymi urzędnikami BND rozpowszechniają na terenie RFN własną wersję zamachu na J. Pawła II. Sugerują, że za zamachowcem Turkiem Ali Agca stoi radziecka służba wywiadowcza KGB – jako siła inspirująca i organizująca. W koncepcji takiej wersji zamachu wskazuje się, że zamach odbył się w chwili »końca wielkiej siły duchowej i politycznej Polski – kard. S. Wyszyńskiego«. Z jego śmiercią ruch związkowy »Solidarność« utracił swojego duchownego przywódcę i swoje oparcie (orientacja prokościelna w »Solidarności« z L. Wałęsą). Jako symbol narodowy pozostał Polakom tylko J. Paweł II w Rzymie. »Przybycie J. Pawła II na pogrzeb kard. S. Wyszyńskiego do Warszawy spowodowałoby, że świadomość narodowa Polaków otrzymałaby nową siłę napędową – stąd należało papieża wyłączyć z gry«. W kołach CDU/CSU zamierza się poprzez szeroki kolportaż tej wersji podnieść nastroje antyradzieckie w PRL”10. Spośród Bułgarów wskazanych przez Agcę tylko jeden znajdował się w  zasięgu włoskiego wymiaru sprawiedliwości – Siergiej Antonow, formalnie zatrudniony jako zastępca dyrektora Balkan Air w Rzymie. Agca znał go pod nazwiskiem operacyjnym „Bajramik”. Został on aresztowany we Włoszech 25 listopada 1982 roku. Stało się to kilkanaście dni po zmianie warty na Kremlu. 10 listopada 1982 roku zmarł Leonid Breżniew. Dwa dni później jego miejsce zajął Jurij Andropow, dotychczasowy szef KGB. W kręgach wywiadowczych PRL aresztowanie Antonowa potraktowano 9 10

T. Kisielewski: Zabójcy. Widma wychodzą z cienia. Poznań 2007, s. 376. AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/5/37/CD, s. 273. Reinhard Gehlen (zm. 1979) był twórcą wywiadu RFN, potocznie zwanego „Organizacją Gehlena”, od 1956 – Federalną Służbą Wywiadowczą (BND – Bundesnachrichtendienst). Warto odnotować, że w chwili, gdy powstawał raport „Emczyńskiego”, Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna/Unia Chrześcijańsko-Społeczna (CDU/CSU) znajdowała się w opozycji, a władzę w Republice Federalnej Niemiec (RFN) sprawował kanclerz Helmuth Schmidt stojący na czele koalicji złożonej z Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) i Wolnej Partii Demokratycznej (FDP). W bliskiej przyszłości miało się okazać, że Helmuth Schmidt nie jest skłonny współpracować z prezydentem Ronaldem Reaganem w jego rozgrywce ze Związkiem Sowieckim, więc nie powinno dziwić, że pojawiające się w RFN informacje o powiązaniach Agcy z KGB trafiły do Watykanu nie za pośrednictwem kręgów rządowych, lecz właśnie opozycyjnych. O postawie Schmidta Reagan mógł się przekonać po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. Podczas wizyty w Białym Domu 5. V 1982 r. Schmidt sprzeciwił się proponowanym przez Reagana sankcjom wobec ZSRR i PRL, uznając stan wojenny za wewnętrzną sprawę Polski. Właściwa współpraca USA i RFN przeciwko blokowi komunistycznemu rozpoczęła się dopiero po 1. X 1982 r., kiedy nowym kanclerzem RFN z ramienia CDU/ CSU został Helmuth Kohl. Warto przypomnieć, że to właśnie za jego kadencji Reagan mógł na terenie RFN rozmieścić pociski „Pershing II”, w zasięgu których znalazła się Moskwa i w ten sposób szachować przywódców Związku Sowieckiego.

245

Rafał Michalski

jako cios skierowany w nowego przywódcę Związku Sowieckiego. 19 grudnia 1982 roku oficer wywiadu PRL z Belgradu o pseudonimie „Rems”, wykorzystując informacje otrzymane od I sekretarza amerykańskiej ambasady Davida Cariensa, pisał w meldunku o aresztowaniu Antonowa, silnych powiązaniach służb specjalnych LRB z KGB oraz przypominał o fakcie, że 13 maja 1981 roku na czele KGB stał właśnie Andropow: „1. Sprawę aresztowania przez policję włoską Antonowa, pod zarzutem »współudziału« w zamachu na papieża, Dep. Stanu USA traktuje wielopłaszczyznowo (zarówno w kontekście propagandowym, jak i politycznym), uważając, że może ona mieć daleko idące konsekwencje w stosunkach Wschód – Zachód, wpływając na ich dalsze pogorszenie. Poza gwałtownym już zaostrzeniem stosunków włosko-bułgarskich – jedną z płaszczyzn rozpatrywania tej sprawy jest niejako »polski aspekt«. Aktualnie Dep. Stanu za pośrednictwem ambasady USA w Warszawie pilnie śledzi reakcję polskich środków masowego przekazu, władz partyjno-rządowych, Kościoła oraz wpływowych kół społeczeństwa polskiego. 2. Zakłada się, że po formalnym oskarżeniu A. i rozpoczęciu procesu wzrastać będzie coraz bardziej zainteresowanie społeczeństwa polskiego tą sprawą. Oczekuje się, że udowodnienie winy A. i jego skazanie (co uważa się niemal za pewnik) wywołają falę protestów w społeczeństwie polskim i postawią w kłopotliwej sytuacji oficjalne władze polskie. Spekuluje się, że na tym tle może dojść do nowych napięć na linii Państwo – Kościół i postawić pod znakiem zapytania wizytę papieża. 3. Kolejną płaszczyzną sprawy A. to jej radziecki akcent. Od samego początku podkreśla się, że bułgarska służba wywiadowcza (którą oskarża się o zorganizowanie zamachu) posiada, ze wszystkich KS najbliższe powiązania z radziecką służbą bezpieczeństwa i że w istocie za tą sprawą stoi KGB. W tym celu coraz częściej przypomina się, że na czele KGB w ostatnich 15 latach stał Jurij Andropow. Zakłada się, że proces A. »musi położyć cień na prestiż przywódcy państwa radzieckiego, dyskredytując i osłabiając jego pozycję w kierownictwie radzieckim i na arenie międzynarodowej«. 4. USA zamierza w swych działaniach na Polskę szczególnie eksponować sprawę A. Uważa się, że z uwagi na polskie pochodzenie papieża sprawa ta posiada duży ładunek emocjonalny i może skutecznie wpływać na »osłabienie wiarygodności władz komunistycznych w Polsce w oczach głęboko religijnego katolickiego społeczeństwa polskiego«”11. Analogiczne wnioski z sytuacji wynikającej z aresztowania Antonowa wyciągnął niejaki Topkow, radca ambasady LRB w Warszawie. 28 stycznia 1983 roku, a więc niedługo po aresztowaniu Antonowa, miała miejsce rozmowa Topkowa z wicedyrektorem Urzędu do spraw Wyznań Aleksandrem Merkerem. Notatkę informacyjną na temat tego spotkania, sporządzoną przez źródło o pseudonimie „Pelle”, przyjął 3 lutego 1983 roku oficer „Olcha” z Departamentu I MSW. Z notatki wynika, że Topkow przewidywał skazanie Antonowa (do czego nie doszło) i snuł rozważania na temat potencjalnych sprawców oskarżenia Andropowa o zainicjowanie zamachu na Jana Pawła II, włączając do swojej teorii Izrael oraz amerykańską Centralną Agencję Wywiadowczą (dalej: CIA): „Najnowszym rozwinięciem tej wersji jest wskazanie na inicjatorską rolę wywiadu izraelskiego wobec CIA. Izrael chce w ten sposób mścić się na tow. Andropowie za rzekome umacnianie antysemityzmu w ZSRR w czasie, 11

AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/53/1/CD, s. 83–85.

246

Zamach

na papieża

Jana Pawła II

w świetle meldunków wywiadu

PRL

gdy był szefem KGB. Zwraca się uwagę na zbieżność w czasie wrzawy wokół »sprawy Antonowa« z wyborem tow. Andropowa na I sekretarza KC KPZR”12. Gdy aresztowanie Antonowa położyło cień na LRB oraz sowieckiego przywódcę, służby specjalne PRL przyłączyły się do akcji ratowania z opresji swoich bułgarskich towarzyszy. Udział służb specjalnych PRL w kampanii dezinformacyjnej związanej ze zrzucaniem odpowiedzialności za zamach na papieża z barków jego rzeczywistych mocodawców wynikał nie tylko z faktu, że Polska znajdowała się w sowieckiej strefie wpływów, ale także z tego powodu, że rezydentura wywiadu PRL w Rzymie działała bardzo efektywnie. Jednym z powodów był brak bariery językowej ze względu na wspomnianą już obecność Polaków w Stolicy Apostolskiej. W końcu papież był Polakiem i w jego otoczeniu znalazło się wielu rodaków. Ponadto Polacy stanowili od lat pokaźne zaplecze kadrowe dla Watykanu ze względu na silnie zakorzenioną w Polsce religię rzymskokatolicką. W środowisku tym aktywną działalność prowadził Departament I MSW. Nie jest żadną tajemnicą, że pierwszoplanowym celem rozpracowania wywiadu PRL w Wiecznym Mieście był główny lokator Watykanu – Jan Paweł II. Oficerów rezydentury wywiadu PRL w Rzymie interesowało wszystko: plan papieskich podróży zagranicznych, treść papieskich homilii i dokumentów, kontakty z polskim episkopatem, polityka zagraniczna Watykanu ze szczególnym uwzględnieniem kierunku wschodniego. Dokumenty nie pozostawiają tutaj żadnych wątpliwości. Sprawy związane z bezpieczeństwem osobistym Jana Pawła II znalazły odzwierciedlenie w dokumentach sporządzanych przez Departament I. Wiele uwagi poświęcono nieudanemu zamachowi na życie papieża w Fatimie 12 maja 1982 roku, którego dokonał ks. Juan Fernandez Krohn. Przed podróżą apostolską do Belgii „Dis” – wykorzystując informacje źródła o pseudonimie „Prorok” – donosił 23 kwietnia 1985 roku z Rzymu, że zamach na Jana Pawła II podczas wizyty przygotowuje libijski terrorysta Omar Sodani13. Do zamachu w Belgii jednak nie doszło. Podobnie jak i do rzekomego zamachu w Polsce w 1983 roku. Gen. Zenon Płatek oświadczył, że próbę zamachu na Jana Pawła II podczas jego wizyty w Polsce wykryto i udaremniono. Kardynał Franciszek Macharski podważył wiarygodność tego oświadczenia, pytając, dlaczego nikogo nie nagrodzono za ten „sukces”, co z kolei odnotowano w informacji sygnalizacyjnej z 31 stycznia 1985 roku na podstawie doniesień szefa rezydentury wywiadu PRL w Rzymie o pseudonimie „Dis”14. Niespodziewane oświadczenie gen. Płatka mogło wynikać z faktu, że po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, do którego doszło 19 października 1984 roku, Służba Bezpieczeństwa usiłowała za wszelką cenę poprawić swój wizerunek. Osobiste bezpieczeństwo Jana Pawła II stało się przedmiotem „szczególnej troski” wywiadowców PRL. Byli oni doskonale zorientowani w systemie zabezpieczeń, jakie stosowano w Watykanie. Świadczy o tym notatka informacyjna sporządzona 23 listopada 1985 roku przez oficera wywiadu o pseudonimie „Tibor”. Oto najważniejsze fragmenty tego elaboratu: „Istnieje system kilkustopniowej kontroli: a) przy wjeździe na teren Stato della Citta del Vaticano (terytorium Państwa Watykańskiego) pierwszą kontrolę dokonują funkcjonariusze gwardii szwajcarskiej dokonująAIPN Wa, MSW, sygn. 0449/31/6/CD, s. 100. AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/53/4/CD, s. 93–95. 14 AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/53/12/CD, s. 118–119. 12 13

247

Rafał Michalski

cy wstępnej selekcji osób uprawnionych [...] Należy dodać, że przed wjazdem do Watykanu jest zawsze obecna policja włoska – uzbrojona, z gotowymi do »startu« samochodami. Policja ta stanowi specjalny oddział, wydzielony z MSW włoskiego, do prewencyjnej ochrony bezpośredniego zaplecza Watykanu; b) w odległości od 20–40 m od punktu kontroli Gwardii znajduje się posterunek Policji watykańskiej. Tu następuje dość szczegółowa kontrola (łącznie z zapisywaniem nr samochodu, o ile nie znają oni właściciela). Do dyspozycji mają małą wartownię z monitorami TV; c) dalszy system bezpieczeństwa zależy od urzędu, do którego się udaje petent. Przy udaniu się do Rady ds. Publicznych (a więc MSZ watykańskiego) istnieją jeszcze 3 stopnie kontroli: policyjny przy wjeździe na dziedziniec Belvedere i 2 stanowiska gwardzistów – tj. przy wejściu do Pałacu i na 3 Loggia. W każdej sytuacji żądają okazania odpowiednich dokumentów uprawniających. O wiele trudniejszy jest dostęp do apartamentów papieża (właściwie tylko poprzez protokół dyplomatyczny i kontakt ze Służbą Bezpieczeństwa) i na 2 Loggia do urzędu Casaroliego. Bez uprzedniego awiza nie jest możliwe dotarcie do w/w […]. System ten został uzupełniony przez obecność cywilnych funkcjonariuszy watykańskiej Vigilanza (SB) w ważniejszych punktach Pałacu Apostolskiego [...]”15. 31 października 1986 roku „Tibor” sporządził nawet szczegółową notatkę dotyczącą porządku dnia papieża16. Służby specjalne PRL, doskonale zorientowane w środowisku watykańskim, mogły oddać cenne usługi, by oczyścić swoich kolegów z  LRB z zarzutów o zorganizowanie zamachu na Jana Pawła II. O współpracy służb świadczą telegramy, jakie wymienili ze sobą szefowie resortów spraw wewnętrznych PRL i LRB – gen. Czesław Kiszczak i gen. Dymitr Stojanow – w drugiej połowie 1985 roku w związku z procesem Antonowa17. Interesująco brzmi telegram Kiszczaka adresowany do jego bułgarskiego odpowiednika. Warto przytoczyć go w  całości: „Telegram, Warszawa, 1985, 11, Ściśle tajne. Minister Spraw Wewnętrznych LRB tow. Dymitr Stojanow m. Sofia. Szanowny Tow. Ministrze! Potwierdzam odbiór Waszego telegramu nr 911/85 z 24 września br. i serdecznie dziękuję Wam za szczegółową informację o przebiegu procesu S. Antonowa i innych bułgarskich obywateli, których bezpodstawnie obwinia się o udział w zamachu na życie papieża. Całkowicie podzielam Waszą polityczną ocenę co do znaczenia i przebiegu procesu, a także Waszą troskę o zabezpieczenie prawnej ochrony i wszelkiej pomocy fałszywie oskarżonym bułgarskim obywatelom. Świadomy wzajemnej, głębokiej solidarności naszych organów bezpieczeństwa, poleciłem podległym mi służbom, aktywować nasze wspólne wysiłki w celu zdemaskowania wrogich zamiarów amerykańskich i zachodnich służb specjalnych, fałszywych oskarżeń przeciw Ludowej Republice Bułgarii i innych krajów socjalistycznych, pojawiających się w trakcie procesu. Korzystając z okazji pragnę zapewnić Was, Towarzyszu Ministrze, o swoim niezłomnym życzeniu rozwijania w przyszłości owocnej współpracy między naszymi resortami. Z socjalistycznym pozdrowieniem Czesław Kiszczak Minister Spraw Wewnętrznych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”18. Niewykluczone, że słowa o „głębokiej solidarności naszych organów bezpieczeństwa” w związku ze „sprawą Antonowa”, jakie Kiszczak skierował do swojego bułgarAIPN Wa, MSW, sygn. 0449/5/36/CD, s. 421–424. AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/9, t. 1, k. 263–267. 17 AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/9, t. 2, k. 4–9. 18 AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/9, t. 2, k. 9. Oryginał w języku rosyjskim. 15 16

248

Zamach

na papieża

Jana Pawła II

w świetle meldunków wywiadu

PRL

skiego odpowiednika, były pokłosiem roboczej wizyty złożonej w Warszawie 9–10 kwietnia 1985 roku przez zastępcę dyrektora Zarządu Wywiadu MSW LRB gen. Włado Todorowa19. Kilka dni później, 18 kwietnia 1985 roku, z  Warszawy do rezydentur wywiadu PRL w stolicach (m.in. do Rzymu) wysłano szyfrogram nr 1483 dotyczący spodziewanego wprowadzenia sankcji wobec LRB przez USA oraz o amerykańskim dążeniu do umiędzynarodowienie sprawy Antonowa poprzez zaangażowanie Turcji20. Aby należycie ocenić skuteczność Departamentu I MSW PRL, należy cofnąć się do 1984 roku. Sensacyjnym dokumentem wytworzonym przez wywiad PRL jest szyfrogram nr 7489 z rezydentury w Rzymie, opracowany przez oficera o pseudonimie „Dis”. Powołując się na źródło o pseudonimie „Bren” i informacje pochodzące z ambasady USA w Rzymie, „Dis” pisał o powiązaniach Antonowa „z Agcą i jego grupą” i prognozował, że Antonow zostanie uniewinniony z powodu braku dowodów: „Wg informacji pochodzących z ambasady USA w Rzymie zebrane w sprawie Antonowa dowody nie pozwolą na jego skazanie. Zostanie uniewinniony z powodu braku dostatecznych dowodów winy. Bezsprzecznie natomiast Antonow miał powiązania wywiadowcze z Agcą i jego grupą. Włoski wymiar sprawiedliwości znalazł się w sprawie Antonowa w swego rodzaju pułapce. Istnieją obawy, że uniewinnienie A. wywoła próby poszukiwania inspiratorów tej mistyfikacji, których logicznie rzecz biorąc należy szukać we włoskich służbach specjalnych. Nie można również wykluczyć, że w sprawę zamieszane są czynniki polityczne. Krążą pogłoski, że liczy się na to, że A. załamie się i przyzna do winy. Znajduje się podobno w bardzo złym stanie psychicznym”21. Najciekawsze jest to, że wspomniany szyfrogram sporządzono 19 listopada 1984 roku, czyli jeszcze przed rozpoczęciem procesu Antonowa! Przyszłość pokazała, że „Dis” się nie mylił. Proces rozpoczęty w 1985 roku zakończył się w kwietniu 1986 roku uniewinnieniem Antonowa z powodu braku wystarczających dowodów winy22. Dokumenty Departamentu I MSW wskazują na to, że wywiad PRL przed procesem i podczas procesu Antonowa starał się trzymać rękę na pulsie i śledzić bieg wydarzeń. Jeszcze przed sensacyjnym szyfrogramem nr 7489 z Rzymu 16 października 1984 roku do Warszawy trafił meldunek z Budapesztu z informacją o spodziewanym ułaskawieniu Antonowa w zamian za uwolnienie dwóch Włochów uwięzionych w LRB za szpiegostwo23. Informacja ta okazała się jednak nieprawdziwa. 24 stycznia 1985 roku, wykorzystując informacje sprawdzonego już źródła o pseudonimie „Bren”, oficer „Dis” donosił z Rzymu o tym, że proces Antonowa zostanie przesunięty z powodu wizyty szefa sowieckiej dyplomacji Andrieja Gromyki we Włoszech24. Dokument ten, z pozoru niezbyt istotny, rzuca światło na fakt, jak wielkie reperkusje na arenie międzynarodowej przyniósł zamach na Jana Pawła II. Dla obserwatorów od początku było jasne, że akty terroru nie są zjawiskami bezpańskimi i większość terrorystów ma swoich możnych protektorów. AIPN Wa, MSW, sygn. 2320/516, t. 5, k. 235–240. AIPN Wa, MSW, sygn. 2320/515, t. 5, k. 235–240. AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/53/16/CD, s. 46–47. 22 „Papież musiał zginąć”..., s. 13. 23 AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/53/16/CD, s. 37. 24 AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/53/16/CD, s. 38–39. 19 20 21

249

Rafał Michalski

Pontyfikat papieża Jana Pawła II dobiegł końca 2 kwietnia 2005 roku. Do najbardziej znanych zdjęć Jana Pawła II należy fotografia wykonana 27 grudnia 1983 roku we włoskim więzieniu Rebibbia, na której obok papieża znajduje się jego niedoszły zabójca. Jan Paweł II zapewniał o tym, że wybaczył zamachowcowi. O tym, że w ślad za tą szlachetną deklaracją poszły realne czyny, świadczy jeszcze jeden dokument wytworzony przez Departament I MSW PRL. 11 marca 1987 roku „Dis” na podstawie informacji uzyskanych od źródła o pseudonimie „Mides” w szyfrogramie nr 2296 poinformował centralę o tym, że „Watykan prowadzi dyskretne zabiegi o prezydencki akt łaski dla Agcy i jego szybki wyjazd do któregoś z krajów muzułmańskich”25. Z tego doniesienia jasno wynika, że służby specjalne PRL nie zaprzestały inwigilacji Jana Pawła II po uniewinnieniu Antonowa. Pocieszający jest fakt, że wytężona praca rezydentury wywiadu PRL w Rzymie nie była w stanie zapobiec demontażowi komunistycznego systemu w Europie Środkowo-Wschodniej, do którego niewątpliwie przyczynił się papież Jan Paweł II. Dokumentacyjny „dorobek” Departamentu I MSW dotyczący zamachu na Jana Pawła II i jego następstw jest obecnie gromadzony w Oddziale IPN w  Katowicach w ramach śledztwa o  sygnaturze S 12/06/ Zk. Wraz z postępami śledztwa możemy poznawać prawdę nie tylko o zamachu na papieża, ale także o ogromie sił i środków, jakie komunistyczne władze PRL zaangażowały w celu inwigilacji naszego wielkiego rodaka. Rafał Michalski

Das Attentat auf den Papst Johannes Paul II. im Lichte der Meldungen des Geheimdienstes der Volksrepublik Polen Zusammenfassung In dem Aufsatz versucht der Autor die Handlungen des „zivilen“ Geheimdienstes der Volksrepublik Polen anhand des geheimen Schriftverkehrs aus den Residenturen der  I. Abteilung des Innenministeriums in Rom und in Belgrad zu rekonstruieren, der nach dem Attentat auf Papst Johannes Paul II. am 13. Mai 1981 in Rom getätigt wurde. In den Meldungen wurde dem in Italien stattgefundenen Prozess gegen den bulgarischen Staatsbürger Sergej Antonow viel Platz gewidmet. Der Geheimdienst der Volksrepublik Polen verfolgte den Prozess im Rahmen einer Kooperation mit den Geheimdiensten anderer Staaten des Warschauer Paktes, um den auf die „Genossen aus Bulgarien“ fallenden Verdacht der Urheberschaft dieses Attentats beiseite zu schieben. Rafał Michalski

The Pope John Paul II assassination attempt according to the intelligence reports of the People’s Republic of Poland

Summary The article is an attempt to reconstruct the operations of the civic intelligence services of the People’s Republic of Poland (PRL) after the Pope John Paul II assassination attempt on 13th May 1981 in Rome, based on the cryptograms from the residences of Depart25

AIPN Wa, MSW, sygn. 0449/9, t. 1, k. 248. Ali Agca został ułaskawiony i deportowany do Turcji w 2000 r., tam odbył karę za inne przestępstwo i ostatecznie wyszedł na wolność w 2010 r. Zob. „Papież musiał zginąć”…, s. 12.

250

Zamach

na papieża

Jana Pawła II

w świetle meldunków wywiadu

PRL

ment I of the Ministry of Internal Affairs in Rome and Belgrade. A lot of attention was devoted to the Italian trial of a Bulgarian citizen – Sergiej Antonov. The PRL secret service watched the trial as a part of cooperation with secret services of other countries of the Warsaw Pact in order to remove suspicion from “comrades from Bulgaria”.

251

WSPOMNIENIA

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

Irena Antonów–Nitsche

Dr Michał Antonów (1903–1985) W wielokulturowym, pełnym zabytków mieście Lwowie przy ulicy Krasickich (obecnie Ohijenki), nieopodal Uniwersytetu Jana Kazimierza, mieszkała rodzina Antonów. Maksymilian Antonów pracował w magistracie miasta Lwowa, jego żona Helena z domu Smaha prowadziła dom i wychowywała pięcioro dzieci. Michał był najstarszym z rodzeństwa (urodził się 15 września 1903 roku). Po nim kolejno przyszli na świat: siostra Maria (1905), bracia Jan (1909), Roman (1911) i Adam (1919). Chłopcy kończyli Gimnazjum im. Jana Długosza, siostra gimnazjum żeńskie. Całe rodzeństwo prowadziło niezwykle aktywny tryb życia. Wyprawy górskie, kolarstwo, tenis, siatkówka, pływanie, zimą eskapady na nartach wypełniały im czas wolny od nauki. W 1921 roku Michał podjął studia na Wydziale Historyczno-Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza. W trakcie nauki zaliczył roczny kurs w Państwowej Akademii Handlowej (1924). W 1926 roku ukończył studia i pozostał na Uniwersytecie. Do 1929 roku był asystentem prof. Stanisława Zakrzewskiego przy Katedrze Historii Polski. Jako stypendysta uczelniany przebywał w międzyczasie na uniwersytetach w Belgradzie i Zagrzebiu, gdzie pogłębiał wiedzę z zakresu historiografii serbochorwackiej. Znał języki niemiecki, rosyjski, ukraiński, serbochorwacki. W okresie od 15 września 1929 do 30 września 1930 roku pełnił obowiązkową służbę wojskową w podchorążówce w Rawie Ruskiej. W 1935 roku otrzymał nominację na podporucznika rezerwy piechoty. W 1931 roku Michał Antonów otrzymał dyplom doktora filozofii. W latach 1931–1932 pracował w charakterze archiwisty w Archiwum Towarzystwa Badania Historii Obrony Lwowa. Był ponadto nauczycielem historii w Państwowym Gimnazjum im. Króla Kazimierza Wielkiego. Dnia 4 grudnia 1932 roku ożenił się z Wandą Rysiakiewicz (kościół św. Marcina). Kilka dni po ślubie wraz z żoną przeprowadził się do Katowic. Zamieszkali w wynajętym pokoju przy ulicy Ligonia. Pierwsze projekty utworzenia w Katowicach wojewódzkiego archiwum historycznego, spełniającego również funkcję terenowego archiwum państwowego powstały w 1928 roku. Dnia 10 listopada 1932 roku wojewoda śląski dr Michał Grażyński podpisał „Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego”. Z  dniem 15 grudnia tego roku dr Michał Antonów objął stanowisko kierownika tej placówki. Do 1935 roku stanowił jednoosobową obsadę Archiwum, czyli organizował całość prac, począwszy od spraw lokalowych i wyposażeniowych, po te najważniejsze, czyli zabezpieczanie i przejmowanie archiwaliów z terenu województwa śląskiego z  okresu od końca XVIII wieku do 1922 roku (około 1000 metrów bieżących), w tym akta Polskiego Komisariatu Plebiscytowego dla Górnego Śląska, akta Rejencji Opolskiej, akta dotyczące polskiej części Śląska Cieszyńskiego, landratur, inspektoratów szkolnych oraz prowadzenie prac porządkowych. W latach 255

Irena Antonów–Nitsche 1938–1939 był członkiem komisji, która na terenie Czechosłowacji przejmowała akta dotyczące terenu Zaolzia. W sierpniu 1939 roku w związku z przewidywanym najazdem hitlerowskim organizował wywiezienie z Katowic do Archiwum Miejskiego we Lwowie około 50 metrów bieżących śląskich akt plebiscytowo-powstańczych (25 skrzyń), co uniemożliwiło władzom niemieckim dostęp do dokumentacji personalnej kilku tysięcy działaczy plebiscytowych i powstańczych, akt Sejmu Śląskiego, najcenniejszej części archiwum książąt pszczyńskich i innych. Wywiezione archiwalia odnaleźli Niemcy dopiero z końcem 1941 roku i przewieźli je z powrotem do Katowic. Z dniem 31 sierpnia 1939 roku Michał Antonów został zmobilizowany. Odbył kampanię wrześniową jako podporucznik 73. Pułku Piechoty. Z końcem września przybył do Lwowa i tu ukończył kurs pedagogiczny dla nauczycieli geografii (marzec – sierpień 1940). W roku szkolnym 1940/1941 był nauczycielem w Rzęśnie Polskiej pod Lwowem, następnie zredukowany przez niemieckie władze szkolne podjął w latach 1941–1944 tajne nauczanie. Od 1 września 1944 do 25 września 1945 roku uczył w radzieckiej szkole średniej z polskim językiem nauczania w Rzęśnie Polskiej. Wojenna tragedia nie ominęła rodziny Antonów. Rodzice Michała, którym ich dzieci przed wybuchem wojny kupiły wiejski dom z ogrodem we wsi Batorówka pod Lwowem, zostali w 1940 roku w ciągu godziny, z podręcznym bagażem, umieszczeni w pociągu towarowym wywożącym Polaków do Kazachstanu. Córka Maria, pracująca w prywatnej firmie, na wieść o nieszczęściu zostawiła koleżance klucze do mieszkania, a sama pobiegła na dworzec i dobrowolnie dołączyła do transportu, by opiekować się rodzicami. Koleżanka zdążyła dostarczyć jej ciepłą odzież oraz futro, które ratowało ją przed mrozem, kiedy z odległości ponad dwudziestu kilometrów dźwigała żywność dla ginących z głodu Polaków. Cała trójka wróciła w 1946 roku do kraju. Brat Roman, prawnik, człowiek Armii Krajowej, złapany w czasie akcji i umieszczony w karnym transporcie, wyskoczył z pędzącego pociągu i ukrywał się do końca wojny. Brat Jan, kapitan Wojska Polskiego, zginął w 1944 roku podczas obrony Hanczowa przed Niemcami. Najmłodszy Adam, uczestnik obrony Lwowa w 1939 roku, został aresztowany w 1940 roku i skazany na osiem lat obozów. Był więziony m.in. w Chersoniu, Omsku i Tomsku. Zmarł w 1942 roku. Z końcem października 1945 roku dr Michał Antonów wraz z rodziną wrócił towarowym pociągiem do Katowic. Mieszkanie w katowickim „drapaczu chmur” (ulica Żwirki i Wigury), które otrzymał po wybudowaniu tego nowoczesnego budynku, było zajęte przez obcych lokatorów, a zawartość przepadła. Przyznano mu lokal zastępczy w Ligocie i dopiero po kilku latach z żoną i córką Ireną zamieszkał ponownie w „drapaczu”, skąd aż do końca życia oglądał z dwunastego piętra piękną panoramę miasta. Od 1 listopada 1945 roku podjął pracę w Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego (od 1946 roku Archiwum Państwowym, od 1951 roku Wojewódzkim Archiwum Państwowym, od 1983 roku Archiwum Państwowym) na stanowisku kierownika, od 1949 roku dyrektora tej placówki aż do przejścia na emeryturę. W 1946 roku przeprowadził szeroką akcję poszukiwania materiałów archiwalnych wywiezionych w 1944 roku przez Niemców z Katowic. Uratował przed znisz256

Dr Michał Antonów (1903–1985)

czeniem archiwalia o szczególnej nieraz wartości, m.in. protokolarz miasta Woźnik, sięgający drugiej połowy XV wieku, z tekstami w języku polskim od 1521 roku, odszukany wśród bezwartościowych papierów w klasztorze oo. Franciszkanów pod Prudnikiem. W latach 1951–1952 zorganizował sieć dwunastu powiatowych archiwów państwowych w województwie katowickim. W  1957 roku był członkiem komisji do spraw rewindykacji mienia kulturalnego i archiwalnego między Polską a Czechosłowacją. Wykładał na kursach, konferencjach, zebraniach, przybliżając działalność Archiwum i organizację państwowej służby archiwalnej. Prowadził w latach 1958–1966 wykłady i ćwiczenia z archiwistyki w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach, wygłaszał pogadanki w Polskim Radiu, udzielał wywiadów, popularyzując działalność Archiwum na łamach śląskiej prasy. Współpracował z Polskim Instytutem Spraw Międzynarodowych w Warszawie (inwentaryzacja materiałów z okresu międzywojennego), ze Śląskim Instytutem Naukowym w Katowicach (materiały dotyczące Józefa Lompy, materiały do Śląskiej Kartoteki Bibliograficznej, czynny udział w sesjach naukowych), z Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach (kwerendy), z Żydowskim Instytutem Historycznym w Warszawie (kwerendy archiwalne). W 1964 roku powołany został na stanowisko samodzielnego pracownika naukowo-badawczego. Działał w Polskim Towarzystwie Historycznym (Oddział we Lwowie 1926–1934, Oddział w Katowicach 1934–1939, 1947–1985), w Stowarzyszeniu Archiwistów Polskich Oddział w Katowicach (1965–1969), Stowarzyszeniu „Śląski Instytut Naukowy” w Katowicach (1959–1971). Był członkiem: Rady Archiwalnej Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Warszawie (1965–1969), Centralnej Komisji Metodycznej w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych (1965–1968), Wojewódzkiej Rady Kultury w Katowicach (1948–1949), Rady Redakcyjnej czasopisma „Zaranie Śląskie” (1959–1962), Komisji Historyczno-Propagandowej Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (1965–1969), Związku Bibliotekarzy i Archiwistów (wiceprezes Zarządu Koła 1950), Ligi Morskiej (kierownik Koła w Archiwum Państwowym 1947–1949), Rodziny Urzędniczej w Urzędzie Wojewódzkim Śląskim (kierownik grupy 1933–1939). Brał udział w  międzynarodowych konferencjach, wygłaszając referaty i komunikaty: konferencja historyków polskich i czeskich w Czeskim Cieszynie (1957), konferencja Polsko-Czechosłowackiej Komisji Historycznej i Podkomisji Archiwalnej w Bratysławie (1965), w Katowicach (1966), w Ołomuńcu (1976). W Archiwum Centralnym w Merseburgu przeprowadził kwerendę materiałów archiwalnych (1961, 1964). Opracował zespoły i zbiory archiwalne, z których trzy najwcześniej wymienione zaginęły po wywiezieniu ich przez władze niemieckie: Königliche Regierung in Oppeln Abteilung für Kirchen- und Schwulwesen (inwentarz kartkowy), Königliches Provinzial-Schulkollegium zu Breslau (inwenatrz kartkowy), Polski Komisariat Plebiscytowy dla Górnego Śląska w Bytomiu 1919–1922 i Powiatowe Komitety Plebiscytowe 1919–1922 (inwentarz roboczy), Archiwum Górnicze z Dąbrowy Górniczej, 1799–1918, część zespołu (inwentarz książkowy), 257

Irena Antonów–Nitsche Archivberatungsstelle Oberschlesien Kattowitz, [1935] 1942–1945 (inwentarz książkowy), Powiatowy Urząd Rozjemczy do spraw majątkowych posiadaczy mniejszych gospodarstw wiejskich w Zawierciu, [1921] 1932–1939 (inwentarz książkowy), Powiatowy Związek Samorządowy – Wydział Powiatowy w Zawierciu, 1927–1939 (inwentarz książkowy), Stahlindustrie Meyerhold AG in Sosnowitz, 1923–1943 (inwentarz książkowy), Polskie Zakłady Babcock–Zieleniewski S.A. w Sosnowcu, [1926] 1929–1939 (inwentarz książkowy). Był autorem publikacji z zakresu archiwistyki i dyscyplin pokrewnych (wybór): Dwa przyczynki do działalności Konaszewicza Sahajdacznego. „Kwartalnik Historyczny” 1926, nr 2; Rola Stanisława Koniecpolskiego w  przygotowaniu Komisji Kurukowskiej w  1625 roku. Lwów 1929; Stanisław Koniecpolski, hetman koronny a  Kozaczyzna (1617–1646). [W:] Sprawozdania Towarzystwa Naukowego Wydziału Historyczno-Filozoficznego. Lwów 1931; Przyczynki do dziejów Kudaku. Prace historyczne w 30-lecie działalności prof. Stanisława Zakrzewskiego. Lwów 1934; Uwagi o losach archiwaliów górnośląskich w związku z ostatnią wojną. Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 44, 1947; Materiały do roku 1848 na Górnym Śląsku w Archiwum Państwowym w Katowicach. „Archeion” 1948, t. 18; Organizacja straży obywatelskiej i powiatowych oddziałów bezpieczeństwa na Śląsku w roku 1848. „Zarania Śląskie” 1948, z. 1; Archiwa na Górnym Śląsku. ŚKH „Sobótka” 1948, nr 2; Archiwum Państwowe w Katowicach. ŚKH „Sobótka” 1949, nr 4; Archiwum Państwowe Katowice. „Rocznik Dziejów Społeczno-Gospodarczych” 1949, t. 12; Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Stalinogrodzie oraz jego Oddziały Terenowe i Archiwa Powiatowe. Warszawa 1955 [z J. Jarosem i S. Poprawską]; Archiwa państwowe. [W:] Po X latach. Województwo stalinogrodzkie. Katowice 1955; Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach w latach 1949–1955. ŚKH „Sobótka” 1956, nr 3; Ogólny wykaz zagadnień, do których znajdują się materiały w starszych archiwaliach Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie. ŚKH „Sobótka” 1956, nr 3; Memoriał A. Muhra z 1844 roku w sprawie zorganizowania na Górnym Śląsku żydowskiej kolonii rolniczej. „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1957, nr 1; Zaprava o archivnich materialech k českym otazkam ve Vojvodskam štatnim archivu v Katovicich a ve šatnim archivu v Tešinie. „Slezsky Sbornik” 1957, nr 4. Ruch strajkowy w  Zagłębiu Dąbrowskim w  1907 roku. „Zaranie Śląskie” 1957, z. 1/2; 258

Dr Michał Antonów (1903–1985)

Wojewódzkie Archiwum Państwowe w  Katowicach jako baza źródłowa dla badań historycznych. „Zaranie Śląskie” 1958, z. 3; Materiały archiwalne Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w  Katowicach do działalności KPP. „Zaranie Śląskie” 1958, z. 4; Dwudziestopięciolecie Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach (1932– 1957). „Archeion” 1958, t. 28; Działalność kulturalna polskich towarzystw na Górnym Śląsku w  2 połowie XIX i na początku XX wieku w świetle współczesnej prasy polskiej. „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1958, t. 2; Organizacje komunistyczne na Górnym Śląsku i w  Zagłębiu Dąbrowskim 1918– 1922. Materiały źródłowe. Katowice 1958 [z H. Rechowiczem i J. Sochanikiem]; Sprawozdanie z działalności Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach w roku 1958. ŚKH „Sobótka” 1959, nr 2; Działalność Józefa Lompy w związku nauczycielskim (1826–1840). „Zaranie Śląskie” 1958, z. 3; Bezrobocie na Górnym Śląsku w okresie międzywojennym. Wybór materiałów archiwalnych. „Teki Archiwalne” 1959, z. 6 [z W. Kostusiem]; Materiały źródłowe do historii KPP w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1920–1939. Katowice 1961 [z H. Rechowiczem]; Materiały archiwalne na terenie województwa katowickiego i wskazówki do korzystania z nich. [W:] Tysiąclecie Państwa Polskiego w pracy nauczyciela. „Biuletyn nr 3 Zarządu Okręgu Związku Nauczycielstwa Polskiego w  Katowicach”. Katowice 1961; Informacja o działalności Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach za lata 1959–1960. ŚKH „Sobótka” 1961, nr 2; Polska działalność kulturalno-oświatowa na Górnym Śląsku po zakończeniu I wojny światowej (1919–1921). [W:] Powstania śląskie. Materiały z sesji naukowej w Katowicach 13–14.VI.1961. Katowice 1963; Materiały źródłowe do dziejów powstania styczniowego w archiwach województwa śląskiego. „Archeion” 1964, t. 40; Wzajemne przekazanie archiwaliów przez Czechosłowacką Republikę Socjalistyczną i Polską Rzeczpospolitą Ludową. „Archeion” 1964, t. 40; Towarzystwa przemysłowców polskich w Bytomiu, Katowicach i Królewskiej Hucie w latach 1890–1914 (w świetle materiałów archiwalnych). „Kwartalnik Opolski” 1964, z. 3–4; Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach w latach 1961–1964. ŚKH „Sobótka” 1965, nr 4; Rejestracja bohemików w polskich archiwach państwowych. „Zaranie Śląskie” 1966, z. 4; Polsko-Czechosłowacka Konferencja Komisji Historycznej i Podkomisji Archiwalnej w Katowicach. „Archeion” 1967, t. 47; Polsko-Czechosłowacka Konferencja Komisji Historycznej i Podkomisji Archiwalnej w Katowicach. „Archeion” 1968, t. 50;

259

Irena Antonów–Nitsche Zasób Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. [W:] Sześćdziesięciolecie polskich archiwów państwowych. Materiały z sesji Łódź 10. XI 1979. Warszawa 1981; Grzegorzek Antoni (1887–1955), redaktor, archiwista. [W:] Śląski słownik biograficzny. T. 3. Katowice 1981; Hejda Jerzy (1891–1976), nauczyciel. [W:] Śląski słownik biograficzny. T. 3. Katowice 1981; Z dniem 1 stycznia 1970 roku dr Michał Antonów przeszedł na emeryturę. W latach 1972–1985 kontynuował pracę w niepełnym wymiarze czasu na stanowisku kustosza w Powiatowym Archiwum Państwowym w Będzinie, od 1975 roku Oddziale Archiwum w Będzinie. Nigdy nie należał do jakiejkolwiek partii. Był człowiekiem całkowicie oddanym pracy i rodzinie, łagodnego charakteru, skromnym i życzliwym. Prywatnie – wraz z żoną i córką Ireną – uczestniczył w życiu kulturalnym Katowic, korzystając z propozycji Teatru Śląskiego, Filharmonii Śląskiej, Muzeum Śląskiego, Opery Śląskiej, kin. Organizował rodzinne wyjazdy do miejscowości turystycznych oraz miejsc kultu religijnego. Kontynuował sportowe nawyki. Grał w tenisa na katowickich kortach, w siatkówkę, chodził po górach, pływał. Dnia 23 września 1985 roku zmarł we śnie, w  którym zapewne przebywał w „swoim” archiwum, bo na jego twarzy pozostał miły uśmiech. Spoczywa na cmentarzu parafialnym przy ulicy Sienkiewicza w Katowicach. Za swoją pracę odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem 10-lecia Polski Ludowej, Złotą Odznaką Zasłużonemu w Rozwoju Województwa Katowickiego, Odznaką Zasłużony Działacz Kultury, Odznaką Honorową za Zasługi dla Archiwistyki, Odznaką Tysiąclecia. W czasie uroczystości obchodów 80-lecia Archiwum Państwowego w  Katowicach, które miały miejsce w dniu 5 grudnia 2012 roku, Pracowni Naukowej Archiwum nadano imię dr. Michała Antonowa. Irena Antonów–Nitsche

Dr. Michał Antonów (1903–1985) Zusammenfassung Die Autorin des Beitrags ist die Tochter des Begründers und ersten Leiters des Archivs für Historische Akten der Woiwodschaft Schlesien, Dr. Michał Antonów. Er kam 1932 nach Oberschlesien, um die damals in Gründung befindliche erste Einrichtung, die als ein historisches Archiv gedacht war, zu leiten. Antonów war in Kattowitz bis 1970 tätig, wobei er seine Arbeit während der deutschen Besatzungszeit unterbrechen musste. Der Text beschreibt sowohl sein berufliches Leben, das eng mit der Geschichte des Staatsarchivs Kattowitz verbunden war, als auch seine Lehrtätigkeit und seine wissenschaftlichen Leistungen. Angehängt an den Beitrag wurden die Verzeichnisse der von ihm erschlossenen Archivbestände sowie eine Liste seiner zahlreichen wissenschaftlichen Publikationen.

260

Dr Michał Antonów (1903–1985) Irena Antonów–Nitsche

Michał Antonów, PhD (1903–1985) Summary This article was written by the daughter of Michał Antonów, PhD, the Director of Public Record Office of the Silesian Voivodeship, who came to Upper Silesia in 1932 to assume the management of the first institution taking on the character if historical archives. He was connected with this place until 1970, with one break during World War II. The text describes both his professional life connected with the Archives in Katowice and his educational and academic activity. It also presents lists of fonds he studied and compiled as well as a list of his numerous academic publications.

261

SPRAWOZDANIA

Szkice Archiwalno-Historyczne

nr

10 (2013)

SPRAWOZDANIE DYREKTORA ARCHIWUM PAŃSTWOWEGO W KATOWICACH ZA 2012 ROK Gromadzenie i kształtowanie zasobu W sytuacji lokalowej Archiwum Państwowego w  Katowicach w 2012 roku nie zaszły niestety żadne znaczące zmiany, dlatego 2012 był kolejnym rokiem, kiedy ograniczano przejmowanie materiałów archiwalnych z uwagi na kurczące się rezerwy magazynowe. Rezultat przeprowadzonych remontów w celu uzyskania nowych powierzchni magazynowych będzie skutkował dopiero w 2013 roku. Do zasobu przejęto 46,5 tys. jednostek archiwalnych z 45 zespołów archiwalnych o rozmiarze 174,8 metrów bieżących. W tym oprócz materiałów aktowych przejęto między innymi 2,9 tys. dokumentacji technicznej. Na koniec 2012 roku zasób Archiwum liczył 5255 zespołów z 2 177 997 jednostkami archiwalnymi o rozmiarze przekraczającym 21,4 kilometrów bieżących. Do najciekawszych przejęć należały w  katowickiej Centrali: Sąd Obwodowy w Katowicach (1797–2011), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach (1961–1975), kartoteki osobowe pracowników kopalni „Rozbark” w Bytomiu, urodzonych w latach 1871–1944 oraz kopalni „Grodziec” w Grodźcu, urodzonych w latach 1809–1933, dokumentacja techniczna z Huty „Florian” w Świętochłowicach (1946–1997), Huty im. F. Dzierżyńskiego w  Dąbrowie Górniczej ([1848] 1945–1989 [1999]) oraz Zakładów Górniczych „Trzebionka” S.A. w Trzebini (1952– 2010), a także kronika klasowa z Prywatnego Żeńskiego Gimnazjum i Liceum Wandy Replińskiej w Będzinie (1933–1937); w Oddziale w Cieszynie: Sąd Okręgowy w Cieszynie (1919–1939), Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Matki Boskiej Śnieżnej w Zarzeczu (1851–1910); w Oddziale w Gliwicach: akta Urzędów Stanu Cywilnego w Gliwicach (1906–1910), Wójtowej Wsi (1906–1910), Łabędach (1906–1910), Sośnicy (1904–1910), Małym Zabrzu (1908–1910), Starym Zabrzu (1908–1910), Zaborzu (1908–1910), Biskupicach (1908–1910), Pawłowie (1908– 1910), Kończycach (1908–1910), Makoszowach (1908–1910), Mikulczycach (1908– 1910), Rokitnicy (1908–1910) oraz kopalni „Knurów” w Knurowie (1903–1945 [1954]); w Oddziale w Oświęcimiu: Sąd Powiatowy w Oświęcimiu (1952–1959); w Oddziale w Pszczynie: Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie w Pszczynie (1926–1936), Państwowe Liceum Pedagogiczne w Pszczynie (1937–1970) oraz Akta stanu cywilnego Okręgu Bóżniczego w Pszczynie (1847–1874); w Oddziale w Raciborzu: akta Urzędów Stanu Cywilnego w Brzeziu (1907–1911), Studziennej (1907), Płoni (1907–1910), Ostrogu (1907–1911), Miedoni (1906–1907), Raciborzu (1907–1911), Raciborzu–Zamek (1907), Pietrowicach Wielkich (1874–1907), Krowiarkach (1874–1910), Bosaczu (1874–1906), Starej Wsi (1874–1902). Katowickie Archiwum, nadzorujące państwowe i samorządowe archiwa zakładowe na obszarze środkowej i południowej części województwa śląskiego i zachodnich powiatów województwa małopolskiego, miało pod swoją ustawową opieką 807 jednostek organizacyjnych, gdzie przechowywano ponad 34 kilometry bieżące materiałów archiwalnych, z których do natychmiastowego przejęcia z przyczyn ustawowych 265

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

i ratunkowych jest około 4,8 kilometrów bieżących materiałów zakwalifikowanych do wieczystego przechowywania. Pracownicy Archiwum skontrolowali 260 archiwów zakładowych. W kolejnym działaniu Archiwum zatwierdziło 1005 wniosków na brakowanie w  jednostkach znajdujących się pod nadzorem oraz zaopiniowało 122 wnioski jednostek nie będących pod nadzorem państwowej służby archiwalnej. W związku z wyjaśnianiem wątpliwości przy zatwierdzaniu wniosków na brakowanie Archiwum przeprowadziło 99 ekspertyz archiwalnych dokumentacji, dotyczących prawidłowości brakowania dokumentacji niearchiwalnej. Działająca wspólnie dla Archiwów w  Katowicach i Częstochowie Komisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji odbyła 4 posiedzenia. Ustalenia Komisji pozwoliły na wypracowanie zasad pomocnych przy przeprowadzaniu ekspertyz archiwalnych w zainteresowanych jednostkach organizacyjnych, wykorzystywano je także przy wydawaniu zgody na brakowanie dokumentacji niearchiwalnej z kolejnych jednostek organizacyjnych. Oprócz nadsyłanych z jednostek organizacyjnych do zatwierdzenia normatywów kancelaryjno-archiwalnych, pracownicy Archiwum zaopiniowali w roku sprawozdawczym na polecenie Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych kwalifikacje archiwalne klas merytorycznych jednolitego rzeczowego wykazu akt dla Urzędów Kontroli Skarbowej.

Opracowanie zasobu W roku sprawozdawczym, jak w poprzednich latach, ograniczono opracowanie całkowite do niektórych prac zaplanowanych w cyklu wieloletnim, stąd opracowano tylko 12 zespołów liczących 6,4 tys. jednostek o rozmiarze 46,1 metrów bieżących. Natomiast w dalszym ciągu koncentrowano się – zgodnie z przyjętym wieloletnim planem – na ewidencjonowaniu zasobu pozbawionego jakichkolwiek pomocy ewidencyjnych. Ewidencjonowaniem objęto 50,1 tys. jednostek archiwalnych o rozmiarze 187,1 metrów bieżących dokumentacji przechowywanej w 140 zespołach, rejestrując to w  elektronicznej bazie danych IZA. Prace ewidencyjne będą dalej prowadzone w Centrali w Katowicach oraz Oddziale w Raciborzu. Kontynuowano wprowadzanie danych (ponad 6,6 tys. rekordów) z rękopiśmiennych kartkowych inwentarzy roboczych i spisów zdawczo-odbiorczych do bazy IZA. Wspólna dla Archiwów w Częstochowie i Katowicach Komisja Metodyczna odbyła 4 posiedzenia, podczas których ocenie poddano 19 inwentarzy archiwalnych (18 z Archiwum w Katowicach i 1 z Archiwum w Częstochowie). Ostatecznie zatwierdzono 12 inwentarzy (11 z Katowic i 1 z Częstochowy). Ocenie poddano także 130 spisów zdawczo-odbiorczych zespołów nowo przejętych do Archiwum (54 z Katowic, 76 z Częstochowy), 58 nowo przejętych zespołów uznano za opracowane (1 z Katowic, 57 z Częstochowy), pozostałe otrzymały kartę B.

Dokumentacja o czasowym okresie przechowywania W związku z wyczerpaniem się rezerwy magazynowej, niedoborami kadrowymi i zaleceniami Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych ograniczono ilość przejmowanej dokumentacji tego rodzaju. W 2012 roku dokumentacji niearchiwalnej przejęto łącznie 68,6 metrów bieżących, co oznacza spadek o 12% w stosunku do roku 2011. Dokumentacji osobowej przejęto 18,9 metrów bieżących, czyli o 60% 266

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

mniej niż w roku ubiegłym, dokumentacji płacowej 13,3 metrów bieżących, więcej o 12%, a pozostałej dokumentacji 36,4 metrów bieżących, wzrost o 94%. W 2012 roku dokonano brakowania części dokumentacji o  czasowym okresie przechowywania w ilości 292,2 metrów bieżących akt (2,7 tys. jednostek). Proces brakowania został poprzedzony szczegółową analizą dokumentacji wytypowanej do brakowania. Na koniec 2012 roku Archiwum posiadało ponad 3,8 kilometrów bieżących (ponad 347 tys. jednostek ewidencyjnych) dokumentacji niearchiwalnej przejętej po 1 kwietnia 2003 roku oraz 1,1 kilometra bieżącego dokumentacji przejętej w depozyt, co stanowi łącznie ponad 4856 metrów bieżących dokumentacji, będąc tym samym nadal największym w Polsce, poza specjalistycznym Archiwum Państwowym Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku, przechowawcą w sieci archiwów państwowych.

Udostępnianie zasobu W 2012 roku udostępnianie materiałów archiwalnych zmniejszyło się w stosunku do 2011 roku w zakresie liczby tematów zgłoszonych przez użytkowników o ok. 5%, a w liczbie odwiedzin o 10%. Na stałym poziomie pozostała ilość udostępnionych materiałów archiwalnych. W sumie Archiwum zarejestrowało 1412 użytkowników, którym w trakcie 5012 odwiedzin udostępniono 43,9 tys. jednostek inwentarzowych z 1430 zespołów. Podobnie jak w latach ubiegłych, wśród korzystających przeważały osoby prowadzące badania o charakterze naukowym i popularnonaukowym (ok. 50% ogólnej liczby użytkowników). W tematyce badań dominowała problematyka regionalna, głównie dotycząca dziejów miejscowości i poszczególnych instytucji, dziejów szkolnictwa i lecznictwa, komunikacji autobusowej i kolejowej, sportu, architektury oraz losów Kresowian. Spora grupa badaczy interesowała się dokumentami dotyczącymi Żydów oraz materiałami dotyczącymi osób związanych z naszym regionem. Drugą najliczniejszą grupę użytkowników stanowili genealodzy (ok. 25% wszystkich korzystających). Z roku na rok rośnie liczba użytkowników deklarujących publicystykę jako cel badawczy. W  2012 roku w tej grupie nastąpił wzrost o  20% w stosunku do roku poprzedniego. Cudzoziemcy, wśród których tradycyjnie dominują obywatele Niemiec (ponad 60% użytkowników), tak jak w latach poprzednich prowadzili głównie badania o  charakterze genealogicznym. W pracowniach naukowych Archiwum ponadto udostępniono 189 czytelnikom 2,3 tys. publikacji ze zbiorów bibliotecznych. W 2012 roku zarejestrowano ogółem 5663 kwerendy, w tym 1432 kwerendy z dokumentacji o czasowym okresie przechowywania. Liczba kwerend nieznacznie wzrosła w stosunku do 2011 roku, choć nie we wszystkich oddziałach tendencja ta przedstawiała się jednakowo. Nie odnotowano zaś większych zmian w  ich strukturze. Nadal najliczniejszą grupę stanowiły wnioski o charakterze własnościowym, a wśród nich kwerendy dotyczące udokumentowania repatriacji i posiadania mienia na terenach byłych wschodnich województw RP (ta ostatnia grupa stanowiła ok. 25% wszystkich kwerend). Znaczny procent kwerend o charakterze własnościowym stanowiły również poszukiwania do celów spadkowych. Kolejną grupę kwerend stanowiły kwerendy o charakterze socjalnym głównie z dokumentacji o czasowym okresie przechowywania, gdzie odnotowano dalszy wzrost ich liczby w stosunku do 2011 267

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

roku. W tej grupie odnotowano spadek liczby kwerend dotyczących potwierdzania okupacyjnych losów oraz pracy i służby w Powszechnej Organizacji „Służba Polsce”. Trzecią co do liczebności grupę kwerend stanowiły kwerendy o charakterze genealogicznym. Wśród wnioskodawców w tej grupie przeważały osoby prywatne, głównie z zagranicy. Najrzadziej występowały kwerendy o charakterze naukowym. W odpowiedzi na złożone podania wydano 37 zaświadczeń i 3,1 tys. stron uwierzytelnionych kopii dokumentów. Ponadto z dokumentacji o czasowym okresie przechowywania wykonano 5,9 tys. uwierzytelnionych kserokopii dokumentacji, 7 odpisów i  3 zaświadczenia. W roku sprawozdawczym odnotowano zmniejszenie w stosunku do 2011 roku o przeszło 7 tys. sztuk ilości wydanych kserokopii. Odnotowano również znaczny spadek ilości wykonywanych skanów, skanów z mikrofilmów oraz fotografii cyfrowych. Spadek ilości wykonywanych reprodukcji dla użytkowników spowodowany był wprowadzeniem możliwości samodzielnego wykonywania fotografii. Z tej formy kopiowania skorzystała spora grupa użytkowników prowadzących badania naukowe i genealogiczne. W roku sprawozdawczym złożono 810 deklaracji (to jest o 656 więcej niż w 2011 roku) i udostępniono do samodzielnego kopiowania 6,3 tys. jednostek inwentarzowych. W 2012 roku kontynuowano współpracę z większością miejscowych placówek muzealnych. Z  nowych inicjatyw wymienić należy przede wszystkim podpisanie porozumienia pomiędzy Archiwum a  katowickim Oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej dotyczącego stałej współpracy w celu popularyzacji wiedzy o materiałach archiwalnych, organizowania wspólnych sesji, wydawania publikacji. Archiwum podjęło ponadto współpracę z Fundacją Doliny Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej z siedzibą we Wrocławiu w zakresie promocji obu regionów. Zostało również podpisane porozumienie pomiędzy Archiwum i  Kołem Związku Górnośląskiego Katowice – Wełnowiec/Józefowiec dotyczące stałej współpracy w celu popularyzacji wiedzy o Archiwum i archiwaliach w tej dzielnicy Katowic, gdzie mieści się siedziba Centrali Katowice. Jest to istotny krok do ożywienia współpracy lokalnej społeczności z Archiwum. Kontynuowano współpracę z Centralnym Archiwum Wojskowym dotyczącą wykonania i przekazania dalszej partii skanów dokumentów powstań śląskich do katowickiego Archiwum – w 2012 roku przejęto 69,3 tys. skanów. Utrzymywano kontakty z Archiwum Krajowym Północnej Nadrenii-Westfalii oraz nawiązano współpracę z Archiwum Miejskim w Ratyzbonie w zakresie wymiany doświadczeń. W 2012 roku Archiwum zorganizowało 5 samodzielnych wystaw: – Obrazy przeszłości. Migawki z Cieszyna utrwalone na starych fotografiach i pocztówkach – ze zbiorów Archiwum w Cieszynie – wystawa zorganizowana w ramach Nocy Muzeów. Prezentowana w Oddziale w Cieszynie (25/26 maja); – Wiktor Karger – wystawa zorganizowana w ramach cyklu imprez XII. Skarby z cieszyńskiej trówły. Prezentowana w Oddziale w Cieszynie (29–30 września); – Żywieckie projekty budowlane Karola Pietschki – architekta arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga. Towarzyszyła zebraniu naukowemu 19 czerwca w Centrali Archiwum w Katowicach, a następnie była prezentowana kolejno: 2 października w Gminnym Ośrodku Kultury w Jeleśni, 6 listopada w Gminnym Ośrodku 268

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Kultury w Koszarawie, 23 listopada w Gminnym Ośrodku Kultury w Milówce, 13 grudnia w Gminnym Centrum Kultury, Promocji i Turystyki RadziechowyWieprz; – Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach. Wernisaż wystawy odbył się 5 grudnia w siedzibie Archiwum w Katowicach. – 80 wydarzeń na 80. urodziny – wystawa fotograficzna przygotowana z okazji 80. rocznicy utworzenia katowickiego Archiwum, prezentująca dzieje Archiwum wyłącznie na zachowanych fotografiach (otwarcie 5 grudnia). Wspólnie z innymi instytucjami zorganizowano 11 wystaw: – Architektura Cieszyńska w XIX w., Cieszyński Biedermeier – wystawa zorganizowana przez Muzeum Śląska Cieszyńskiego przy współudziale Oddziału w Cieszynie (październik 2011 – kwiecień 2012); – Wiek totalitaryzmów. Kiedy Bóg umiera... – wystawa zorganizowana przez Książnicę Cieszyńską przy współudziale Oddziału w Cieszynie (luty – czerwiec); – Na drodze do zapomnienia. Polacy na Zaolziu w latach 1920–1989 – wystawa zorganizowana przez Książnicę Cieszyńską przy współudziale Oddziału w Cieszynie (październik 2012 – luty 2013); – Summa cum laude. Początki 120-letniej historii Szpitala Śląskiego w Cieszynie – wystawa zorganizowana przez Muzeum Śląska Cieszyńskiego przy współudziale Oddziału w Cieszynie (październik 2012 – marzec 2013); – Tradycje górnicze Zaolzia – wystawa zorganizowana przez Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu przy współudziale Oddziału w Cieszynie (listopad 2012 – luty 2013); – Przemysłowy Oświęcim Burmistrza Mayzla – wystawa współorganizowana z Miejską Biblioteką Publiczną im. Ł. Górnickiego w Oświęcimiu przez Oddział w Oświęcimiu (maj – czerwiec); – Roman Mayzel – Burmistrz, magister farmacji, społecznik – wystawa współorganizowana z Muzeum Zamek w Oświęcimiu przez Oddział w Oświęcimiu (wrzesień – październik); – Przyłączenie Pszczyny do Polski. Pszczyna w okresie międzywojennym – wystawa zorganizowana przez pszczyńskie placówki kulturalno-oświatowe przy współudziale Oddziału w Pszczynie (czerwiec – lipiec); – Dawni dziejopisarze górnośląscy. Wybrane postacie – wystawa zorganizowana przez Muzeum w Gliwicach przy współudziale Oddziału w Pszczynie (listopad 2011 – czerwiec 2012); – Książę idzie na polowanie – wystawa zorganizowana przez Muzeum Zamkowe w Pszczynie przy współudziale Oddziału w Pszczynie (2008 – styczeń 2012); – Wybory do Sejmu Ustawodawczego w województwie śląskim 19.01.1947 rok – przygotowana przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach przy współudziale Centrali w Katowicach (styczeń – luty). Wystawie towarzyszyła konferencja naukowa (19 stycznia).

269

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Archiwum brało udział w przygotowaniu i udostępniło materiały na następujące wystawy: – Górnoślązaków żywoty równoległe – wystawa Muzeum Śląskiego w Katowicach, – Szlachta na Śląsku. Historie pałacowe – wystawa Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, – Dawni dziejopisarze górnośląscy. Wybrane postacie – wystawa Muzeum w Gliwicach, – Germania. Niemiecka polityczność na Górnym Śląsku 1871–1945 – wystawa Muzeum w Gliwicach, – Jubileusz 740-lecia Cechu Rzemiosł Różnych w  Oświęcimiu – wystawa cechu Rzemiosł Różnych i Małej Przedsiębiorczości w Oświęcimiu. W 2012 roku Archiwum prezentowało przygotowane wcześniej wystawy: – z 2011 roku wystawę Pamięć o powstaniach śląskich w XX wieku. Uczestnicy – Pomniki – Rocznice w Bibliotece Miejskiej w Mikołowie (luty – maj), w Muzeum Miasta Mysłowice (czerwiec – wrzesień), w Miejskiej Placówce Muzealnej Urzędu Miasta w Mikołowie (wrzesień 2012 – kwiecień 2013); – z 2011 roku wystawę Z Górnego Śląska po Nagrodę Nobla – wystawa przygotowana wspólnie z Muzeum Górnośląskim w Bytomiu – prezentowana w Archiwum Państwowym w Katowicach (marzec – maj) oraz w Górnośląskim Parku Przemysłowym w Katowicach podczas otwarcia pierwszego budynku pasywnego w Polsce, któremu nadano imię katowickiej noblistki Marii Göppert–Mayer (30 sierpnia); – z 2010 roku wystawę Policja Województwa Śląskiego 1922–1939 w Muzeum Miejskim w Zabrzu (wrzesień 2012 – styczeń 2013); – z 2009 roku wystawę Miasta Górnego Śląska i Zagłębia 1939–1945 w Muzeum Miejskim w Mysłowicach (wrzesień – listopad). Ponadto w siedzibie Centrali Archiwum prezentowana była jedna wystawa obca: – Archiwum – wystawa malarstwa przygotowana przez dr Renatę Bonczar (grudzień 2012 – styczeń 2013). Po raz pierwszy zorganizowano w  Centrali Noc muzeów w  Archiwum w  dniu 19  maja 2012 roku. Tego wieczoru odwiedziło nas około 500 osób, które mogły zwiedzić największy magazyn aktowy oraz wystawę ciekawych dokumentów, w pracowni konserwacji jednostkowej między innymi odbywały się pokazy czerpania papieru. Uczestnicy poznali również metody ratowania najcenniejszych archiwaliów oraz dokumentów po katastrofach. Następnie goście zapoznali się ze sztuką masowej konserwacji, czyli rozwiązywaniem problemu z zakwaszonym papierem. W ramach współpracy ze szkołami, wyższymi uczelniami i placówkami oświatowymi Archiwum odwiedziło 35 wycieczek, łacznie 1,9 tys. zwiedzających. Ponadto przeprowadzono 8 lekcji archiwalnych, w tym: Oddział w Pszczynie przeprowadził 2 lekcje, Oddział w Raciborzu – 2 lekcje oraz Oddział w Żywcu – 4 lekcje. W ramach popularyzacji zasobu Archiwum pracownicy udzielili po 3 wywiady radiowe i telewizyjne oraz ukazało się 41 artykułów prasowych. Należy jeszcze w tym miejscu wspomnieć o narastających z roku na rok obowiązkach Archiwum jako urzędu. I tak tylko kancelaria Centrali Archiwum w 2012 roku 270

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

zarejestrowała 9780 spraw, do których wpłynęło ponad 13 tys. pism, ekspediowano również tradycyjną pocztą 9,3 tys. różnego typu listów i paczek.

Konserwacja i reprografia Wiele uwagi w  Archiwum poświęcono technicznemu zabezpieczeniu zasobu. W ramach konserwacji właściwej zdezynfekowano w komorze fumigacyjnej 12,7 tys. jednostek archiwalnych (172,8 metrów bieżących), konserwacji masowej poddano 182,4 tys. kart z 481 jednostek archiwalnych, a konserwacji jednostkowej 1524 karty. Kontynuowano prace profilaktyczne, w tym odkurzono 1,7 tys. metrów bieżących akt, umieszczono w pudłach bezkwasowych 233,1 metrów bieżących, a w teczkach 439,3 metrów bieżących akt, a także spaginowano 1,6 miliona stron. Pracownia introligatorska wykonała między innymi 20 sztuk opraw i 4 niestandardowe pudła archiwalne. Pracownia reprograficzna wykonała 97,7 tys. zabezpieczających kopii cyfrowych z 2,3 tys. jednostek archiwalnych, 57,1 tys. skanów z mikrofilmów z 472 jednostek archiwalnych oraz 9,7 tys. klatek mikrofilmowych z 218 jednostek archiwalnych. W ramach Wieloletniego Programu Rządowego Kultura+ priorytet Digitalizacja Archiwum rozpoczęło zadanie Polski Górny Śląsk w latach 1922–1939 polegający na digitalizacji zespołu 12/17 Sejm Śląski 1922–1939.

Działalność naukowa W Archiwum zorganizowano 3 zebrania naukowe, na których referaty wygłosili: Piotr Greiner: Z Górnego Śląska po Nagrodę Nobla, Bożena Husar: Żywieckie projekty budowlane Karola Pietschki – architekta arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga, Joanna Tofilska: Anton Uthemann – twórca wzorcowych osiedli górniczych Giszowca i Nikiszowca. Indywidualnie pracownicy Archiwum brali udział w następujących sesjach i konferencjach naukowych z oryginalnymi referatami: na sesjach i konferencjach międzynarodowych: na polsko-niemieckiej konferencji Przedsiębiorcy w  procesach industrializacji i modernizacji na Górnym Śląsku i  Zagłębiu Ruhry w XIX i XX wieku. Katowice 12–13 kwietnia 2012 roku: Głowania K.: Zarządcy kopalń w działalności Górnośląskiej Spółki Brackiej na przełomie XIX i XX wieku, Grudniewski J.: Od służby w administracji do kariery w przemyśle. Casus dwóch landratów górnośląskich na przełomie XIX i XX wieku, Kaczmarek R.: Rola gospodarki w życiu politycznym i społecznym Niemiec, Polski i Czechosłowacji w okresie międzywojennym, Kalinowska–Wójcik B.: Pomiędzy księciem, landratem i sołtysem. Ludność powiatu pszczyńskiego w XIX wieku, Węcki M.: Urząd okręgowego doradcy gospodarczego NSDAP na Górnym Śląsku 1941–1945; ponadto: Kaczmarek R.: „Sohreauer Zeitung” – Inhaltsanalyse. Warsztaty naukowe dla studentów Uniwersytetu w Opawie. Opawa 11 maja 2012 roku; 271

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Kaczmarek R.: Człowiek potrzebuje korzeni i skrzydeł. Środki przekazu jako czynnik kształtujący kulturę regionu. Konferencja „The forced conscription in the annexed territories during the IIIrd Reich”. Uniwersytet w Strasburgu. Strasburg 4–5 października 2012 roku; Kaczmarek R.: Die Interessen der europäischen Großmächte und das deutsch-polnische Verhältnis zur Zeit der Weimarer Republik: Negative Vorbelastungen im Schatten des Versailler Vertrages. Konferencja „Od szlabanu do mostu. Polsko-niemiecka granica w XX wieku”. Düsseldorf 22–24 października 2012 roku; Kaczmarek R.: Die nationalsozialistische Politik gegenüber Oberschlesien und den Oberschlesiern; udział w panelu dyskusyjnym: Dekonstruktion und Neucodierung von Regionen – politische und soziale Strukturbrüche während des Nationalsozialismus. Konferencja „Region – Staat – Europa. Regionale Identitäten unter den Bedingungen von Diktatur und Demokratie in Mittel- und Osteuropa“. Berlin 19 kwietnia 2012 roku; Kaczmarek R.: Die Presse in Oberschlesien während des Ersten Weltkrieges. Konferencja naukowa: Industrialisierung, Migrationen, nationalitäten Und kulturelle Probleme In den mittelruropäischen Regionen im 19. Jh. Uniwersytet w Opawie. Opawa 10 maja 2012 roku; Kaczmarek R.: Historia Górnego Śląska – geneza, założenia metodologiczne, problemy redakcyjne. Seminarium naukowe w placówce PAN w Berlinie. Berlin 8 października 2012 roku; Kaczmarek R.: przewodniczenie obradom konferencji naukowej Prawa mniejszości narodowych dawniej i dziś w Europie Środkowo-Wschodniej. Teoria i praktyka. Czeski Cieszyn 30 czerwca 2012 roku; Kaczmarek R.: Wehrmachtsoldaten aus Polen. Konferencja „Geschichte der Wehrmachtsolda-ten“. Muzeum Historii Najnowszej w Lubljanie. Lubljana 17–19 października 2012 roku; Kalinowska–Wójcik B.: Modernisierungsprozesse in der oberschlesischen Gesellschaft im 19. Jahrhundert. Konferencja „Nationale versus regionale Identität am Beispiel Ober-schlesien“ Sommerschule der Universitäten Bremen und Katowice. Rudy Raciborskie 28 września 2012 roku; Węcki M.: „Wir sind Polen, warum zieht man unsere Junge ein?“ Der polnische Widerstand und die deutsche Verfolgung gegen polnische Zwangsrekrutierte. Internationaler Stu-dientag „Zwangsrekrutierung in den annektierten Gebieten des III Reichs“. Uniwersy-tet w Strasburgu. Strasburg 5–6 października 2012 roku; Węcki M.: NS-Aktenbestand im Staatsarchiv Kattowitz. Konferencja „Mitteleuropäische Ar-chivtagung“. Bad Kissingen 29–30 października 2012 roku; na sesjach i konferencjach krajowych: na konferencji Żydzi na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku. Muzeum Miejskie w Rybniku i Instytut Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Rybnik 1 marca 2012 roku: Kalinowska–Wójcik B.: Związek Gmin Synagogalnych Rejencji Opolskiej. Założenia i sfery działalności do 1922 roku, Mitręga W.: Zaginione macewy z cmentarza żydowskiego w Raciborzu, 272

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Węcki M.: Kwestia żydowska w aktach górnośląskiej NSDAP 1933–1945; na konferencji Oni decydowali na Górnym Śląski w XX wieku. Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach, Archiwum Państwowe w Katowicach, Katowice 3 grudnia 2012 roku: Snoch P.: Edward Gierek wobec Górnego Śląska i jego mieszkańców 1957–1970, Węcki M.: Fritz Bracht. Człowiek, który kierował akcją folkslisty na Górnym Śląsku (1941–1945); ponadto: Greiner P.: Granice Diecezji Śląskiej 1925–1939 (1992) w kontekście historycznym. Sesja naukowa „Biskup August Hlond i jego diecezja. W rocznicę powstania Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” Wydział Teologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Katowice 7 listopada 2012 roku; Greiner P.: Granice województwa śląskiego w  latach 1922–1939. Sesja naukowa „90-lecie uchwalenia autonomii śląskiej” Bractwo Rycerskie Bożogrobców, Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Katowicach. Chorzów 19 kwietnia 2012 roku; Greiner P.: Hrabia Wilhelm von Reden – Europejczyk. Sesja naukowa „Fryderyk Wilhelm hrabia Reden ojcem chorzowskiego przemysłu”. Urząd Miasta Chorzów, Chorzów 19 kwietnia 2012 roku; Kaczmarek R.: Identyczne wzorce współpracy pod okupacją hitlerowską i sowiecką? Indywidualni kolaboratorzy w „kraju bez Quislinga”. Dyskusja Lelewelowska organizowana przez Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie, Europejską Sieć Pamięci i Solidarności oraz Instytut Nauk Politycznych PAN. Warszawa 27–28 listopada 2012 roku; Kaczmarek R.: Józef Biniszkiewicz – lider PPS w województwie śląskim. Konferencja „Pod czerwonym sztandarem w imię niepodległości. Ruch socjalistyczny na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w XX wieku” Miejska Biblioteka Publiczna. Dąbrowa Górnicza 14 czerwca 2012 roku; Kaczmarek R.: konferencja naukowa: Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX–XX wiek. Opole 31 marca 2012 roku; Kaczmarek R.: panel dyskusyjny: Wyzwania dla środowiska naukowego w  kontekście zapisów Karty. Konferencja „Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych jako narzędzie europejskiej polityki kulturalno-językowej” Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej w Gliwicach. Kamień Śląski 29 maja 2012 roku; Kaczmarek R.: panel ekspercki: Separatyzm, Autonomia, Regionalizm. XX Ogólnopolski Zjazd Historyków Studentów. Katowice 13 kwietnia 2012 roku; Kaczmarek R.: przewodniczenie konferencji Dylematy polskiej i węgierskiej polityki narodowościowej w XX wieku. Instytut Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Katowice 29–30 marca 2012 roku; Kaczmarek R.: Realizacja projektów autonomii w II RP. Konferencja „Autonomia terytorialna w perspektywie europejskiej”, Muzeum Historii Najnowszej. Ustroń 12 listopada 2012 roku;

273

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Kaczmarek R.: Śląsk i jego mieszkańcy na przełomie XIX i XX wieku. Konferencja „ Johannes Hellmann – ocalić od zapomnienia”; Urząd Miasta Nysa, 25 maja 2012 roku; Mączka M.: Górnictwo w cieniu twierdzy srebrnogórskiej. IV Srebrnogórska Konferencja Historyczna „Wojna siedmioletnia w Sudetach i nowożytne fortyfikacje górskie”. Srebrna Góra 20–21 pażdziernika 2012 roku; Mączka M.: Kopalnia Silberloch w Górach Sowich w świetle nowych badań archiwalnych, inwentaryzacyjnych i dendrochronologicznych. VIII Konferencja „Dziedzictwo i historia górnictwa oraz wykorzystanie pozostałości dawnych robót górniczych”. Świeradów Zdrój 18–20 kwietnia 2012 roku; Małusecki B. (współautor): Szkoła na cmentarzu – problem nawarstwień cmentarza i budynku szkolnego na Starym Mieście w Gliwicach. 3. Forum Naukowe 2012 „Nawarstwienia historyczne miast Europy Środkowej”. Kraków 15–17 listopada 2012 roku; Węcki M.: „Zrabowane miejsca pamięci” – miejsca nazistowskiej celebry w okupowanych Katowicach 1939–1945. XX Ogólnopolski Zjazd Historyków, Studentów i Doktorantów Historii w Katowicach. Katowice 13 kwietnia 2012 roku; Węcki M.: Problem Niemieckiej Listy Narodowej (DVL) na Górnym Śląsku w czasie II wojny światowej. XIII Powiatowa Konferencja Powiatowego Ogniska Pracy Przedszkolnej w Pszczynie, Pszczyna 4 grudnia 2012 roku. Pracownicy Archiwum brali udział w następujących projektach badawczych: Atlas historyczny miast Polski – Gliwice. Grant. Uczestnik: B. Małusecki; Encyklopedia województwa śląskiego. Organizator: Instytut Badań Regionalnych przy Bibliotece Śląskiej w Katowicach. Uczestnik: P. Greiner; Konserwacja, digitalizacja, mikrofilmowanie, kompleksowe opracowanie naukowe oraz wydanie w formie materiału źródłowego rękopisu oprawnego. „ Journal des Empfangs und der Ausgabe das Convent und Krankenspital der Barmherzigen zu Teschen betreffend”. Grant. Uczestnicy: B. Kalinowska–Wójcik, J. Grudniewski; Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX–XX w. Organizator: Państwowy Instytut Naukowy – Instytut Śląski w  Opolu, finansowany przez Narodowy Program Rozwoju Humanistyki nr 11 H 11 019080. Członek zespołu: B. Kalinowska–Wójcik; Monografia Pszczyny. Organizator: Urząd Miejski w Pszczynie. Redaktor: prof. dr hab. R. Kaczmarek. Uczestnicy: J. Szczepańczyk, M. Mączka, P. Greiner, B. Kalinowska–Wójcik, M. Węcki; Powstania śląskie w świadomości mieszkańców ziemi pszczyńskiej. Organizator: Urząd Miasta Pszczyna i Starostwo Powiatowe w Pszczynie. Uczestnik: J. Szczepańczyk. Archiwum opublikowało: – opracowania zwarte: Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012.

274

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Inwentarz zespołu Akta miasta Katowic [1826] 1865–1945 [1953]. Oprac. S. Krupa. Katowice 2012. Frołow I., Małusecki B., Matuszek P., Wolanin J.: Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Gliwicach. Informator o zasobie archiwalnym. Katowice 2012. – publikacje czasopiśmiennicze (parametryzowane): „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 9, 2012. Pracownicy Archiwum opublikowali: Banduch R.: Dokumentacja techniczna, jej masowość i  problemy wartościowania. [W:] Dokumentacja masowa. Z problematyki kształtowania zasobu archiwalnego. Red. I. Mamczak–Gadkowska, K. Stryjkowski. Poznań 2012, s. 159–175. Gałuszka M.: Maroń Józef. [W:] Chorzowski słownik biograficzny. Seria nowa. T. 3. Red. Z. Kapała. Chorzów 2011 [2012], s. 143–144. Głowania K.: Działalność i organizacja komitetów miejskich PPR na terenie Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1945–1948. [W:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – Ludzie – Dokumentacja. Red. D. Magier. Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 127–137. Górecki D.: Henryk Krogulski. [W:] Chorzowski słownik biograficzny. Seria nowa. T. 3. Red. Z. Kapała. Chorzów 2011 [2012], s. 115–116. Greiner P., Hajewski T., Słysz–Szczucka K.: Zabezpieczenie zasobu i jego konserwacja. [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 85–99. Greiner P.: Co nam zostało z tych lat... Gospodarka. „Fabryka Silesia” 2012, nr 2, s. 26. Greiner P.: Działalność naukowa. [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 155–161. Greiner P.: Dzielenie Śląska. „Śląsk” 2012, nr 6, s. 12–16. Greiner P.: Jerzy Jaros. [W:] Chorzowski słownik biograficzny. Seria Nowa. T. 3. Red. Z. Kapała. Chorzów 2011 [2012], s. 92–95. Greiner P.: Katowice na dawnych mapach i planach z wieków XVI–XX. [W:] Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012, s. 634–661. Greiner P.: Mapa i terytorium, albo co to tak naprawdę jest Górny Śląsk. „Czasypismo” 2012, nr 1, s. 6–11. Greiner P.: Mapy sygnowane „Karol Godula”. [W:] Karol Godula. W 160. rocznicę śmierci. Red. M. Lubina. Ruda Śląska 2011 [2012], s. 36–41. Greiner P.: Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2011 rok. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 9, 2012, s. 269–281. Hajewski T., tłumaczenie artykułu T. Cook: Proweniencja w erze cyfrowej: ciężar przeszłości czy nadzieja na przyszłość? „Archeion” 2009–2012, T. 111, s. 9–17. Hajewski T.: Działalność archiwum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach w latach 1953–1990. [W:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – Ludzie – Dokumentacja. Red. D. Magier. Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 577–588. 275

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Hajewski T.: Przemiany organizacyjne Archiwum Państwowego w  Katowicach (1945–2012). [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 53–75. Hajewski T.: Wystawy organizowane prze Archiwum Państwowe w  Katowicach – porównanie. [W:] Wystawy w Archiwum – drugie życie dokumentów. Materiały z seminarium zorganizowanym pod honorowym patronatem J.M. rektora prof. dr hab. inż. R. Barcika, Bielsko-Biała – Szczyrk 15–18. 06. 2010. Red. K. Binda, A. Krzemińska. Bielsko-Biała 2012, s. 40–43. Hudzik P.: Elżbieta Skalińska–Dindorf (1925–2011) „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 9, 2012, s. 285–292. Kaczmarek R., Katholiken und NS-Bewegung in Oberschlesien Reichstagswahlen in der Stadt Glewitz und im Kreis Tost-Gleiwitz 1928–1933. [W:] Grenzen des katholischen Milieus. Stabilität und Gefährdung katholischer Milieus in der Endphase der Weimarer Republik und in der NS-Zeit. Hrsg. J. Kuropka. Münster 2012, s. 129–152. Kaczmarek R., Gawrecki D.: Geschichte Oberschlesiens. Drei Nationen – eine Publikation. „Historie. Jahrbuch des Zentrums für Historische Forschung Berlin der Polnischen Akademie der Wissenschaft“ nr 5, 2011/2012, s. 195–202. Kaczmarek R.: W granicach III Rzeszy. [W:] Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012, s. 360–393. Kaczmarek R.: Żydzi 1939–1945. [W:] Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012, s. 656–657. Kalinowska–Wójcik B.: Archiwa na Śląsku, czyli o potrzebie powstania podręczników do archiwoznawstwa regionalnego. [W:] Podręczniki archiwalne od koncepcji do realizacji. Red. W. Kwiatkowska i A. Rosa. Poznań 2012, s. 123–137. Kalinowska–Wójcik B.: Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego (1932– 1939). [W:] Archiwum w regionie. Region w Archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w  Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 27–39. Kalinowska–Wójcik B.: Gospodarka komunalna. [W:] Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012, s. 317–328. Kalinowska–Wójcik B.: Historia Żydów na Górnym Śląsku. „Rybnicki Kurier Muzealny” 2012, nr 1. Kalinowska–Wójcik B.: Przedmowa. [W:] Pamiętnik XI Ogólnopolskiego Zjazdu Studentów Archiwistyki w Katowicach. Red. B. Broda i J. Popanda. Katowice 2012, s. 9–11. Kalinowska–Wójcik B.: Z dziejów archiwów na Górnym Śląsku przed utworzeniem Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 11–25.

276

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Kalinowska–Wójcik B.: Zivier Ezechiel. [W:] Wieluński słownik biograficzny. T. 1. Red. Z. Szczerbik, Z. Włodarczyk. Wieluń 2012, s. 140–142. Kalinowska–Wójcik B.: Życie polityczne. [W:] Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012, s. 337–353. Kołodziej A.: Nadzór archiwalny. [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska– Wójcik. Katowice 2012, s. 77–83. Krukar–Ruppental D.: Rolnictwo w gminie Wielopole w latach 1950–1953 „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 9, 2012, s. 223–238. Krupa S.: Staatsarchiv Kattowitz (1939–1945). Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 41–51. Krupa S.: Zasób, jego ewidencja i opracowanie. [W:] Archiwum w regionie. Region w  archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w  Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 101–123. Księga kasowa Konwentu Bonifratrów w Cieszynie z lat 1833–1844. Oprac. M. Kuśka, J. Marecki. Transliteracja i tłumaczenie J. Grudniewski i B. Kalinowska–Wójcik. Cieszyn 2012. Lentowicz I., Sowa J.: Zbiory biblioteczne. [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 141–153. Lis P.: Towarzystwo Przyjaciół Archiwum [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 175–179. Małusecki B.: Plany zakładów chemicznych w Oświęcimiu w zbiorach AP w Katowicach O. w Gliwicach. [W:] „Spotkanie z zabytkiem. Były niemiecki obóz zagłady Auschwitz-Birkenau”. Cz. I. 2011 [2012], nr 3, s. 6–12. Matuszek E., Matuszek P.: Sprawy użyteczności publicznej i usług w Tychach. Wybrane aspekty na przykładzie materiałów archiwalnych Archiwum Państwowego w Katowicach. [W:] „Tyskie Zeszyty Historyczne” 2012, z. 9, s. 43–72. Matuszek E.: Administracja. [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 163–164. Matuszek E.: Ludwik Stefan Musioł. [W:] Chorzowski słownik biograficzny. Seria nowa. T. 3. Red. Z. Kapała. Chorzów 2011 [2012], s. 158–160. Matuszek E.: Udostępnianie i  popularyzacja. [W:] Archiwum w  regionie. Region w  archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w  Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 125–139. Matuszek E.: Władysław Stanisław Marchacz. [W:] Chorzowski słownik biograficzny. Seria nowa. T. 3. Red. Z. Kapała. Chorzów 2011 [2012], s. 140–142. Mączka M.: Kopalina Silberloch w Górach Sowich w świetle nowych badań archiwalnych, inwentaryzacyjnych i dendrochronologicznych. [W:] Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury. T. 4. Red. P. Zagożdżon, M. Madziarz. Wrocław 2012, s. 351–377. 277

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

Paszek K., Snoch P.: Akta rejonów ewidencji partyjnej w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach. [W:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – Ludzie – Dokumentacja. Red. D. Magier. Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 625–638. Przesmycka G.: Oddział Stowarzyszenia Archiwistów Polskich w Katowicach. [W:] Archiwum w regionie. Region w Archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 167–173. Słysz–Szczucka K.: Doświadczenia Archiwum Państwowego w Katowicach w organizowaniu wystaw tradycyjnych i w formie banerowej. [W:] Wystawy w Archiwum – drugie życie dokumentów. Materiały z seminarium zorganizowanym pod honorowym patronatem J.M. rektora prof. dr hab. inż. R. Barcika, Bielsko-Biała – Szczyrk 15–18. 06. 2010. Red. K. Binda, A. Krzemińska. Bielsko-Biała 2012, s. 13–15. Sokół–Szołtysek G.: Materiały archiwalne w kształtowaniu świadomości historycznej. [W:] Wystawy w Archiwum – drugie życie dokumentów. Materiały z seminarium zorganizowanym pod honorowym patronatem J.M. rektora prof. dr hab. inż. R. Barcika, Bielsko-Biała – Szczyrk 15–18. 06. 2010. Red. K. Binda, A. Krzemińska. Bielsko-Biała 2012, s. 57–62. Sowa J.: Halina Bolesławska (1954–1999). [W:] Cmentarz św. Rocha w Częstochowie. Przewodnik biograficzny. Red. J. Sętowski. Częstochowa 2012, s.35. Sowa J.: Sosnowiec w fotografii. Materiały fotograficzne do dziejów Sosnowca w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 9, 2012, s. 83–102. Strońska–Przybyła J., Greiner P.: Nieznane plany Pszczyny z XVIII i początków XIX wieku. „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 9, 2012, s. 51–64. Szołtysek W.: Wspomnienia archiwisty z przełomowych lat w historii katowickiego Archiwum 1990–1996. [W:] Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, s. 181–192. Tomczykiewicz M., Strońska–Przybyła J., Szczepańczyk J.: Z dziejów pszczyńskich kamienic i ich mieszkańców 1748–1939. Pszczyna 2012. Węcki M.: Grenzkreisleiter? Kierownicy powiatowi zabrzańskiej NSDAP w latach 1932–1940. „Wieki Stare i Nowe”. Numer specjalny 2012, s. 297–330. Węcki M.: Podczas drugiej wojny światowej. [W:] Historia Czeladzi. Red. J. Drabina. T. 2. Czeladź 2012, s. 181–240. Pracownicy Archiwum byli czynni w centralnych komisjach i zespołach międzyarchiwalnych: Piotr Greiner w Radzie Archiwalnej przy Naczelnym Dyrektorze Archiwów Państwowych, Sławomira Krupa w Centralnej Komisji Metodycznej i Radzie do spraw Informatyzacji i Digitalizacji, Grażyna Przesmycka w Centralnej Komisji Archiwalnej Oceny Dokumentacji i Zespole do wspierania archiwów państwowych i Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w sprawach z zakresu opracowywania i opiniowania projektów przepisów kancelaryjnych i archiwalnych, Anna Machej w Zespole do spraw rozmieszczenia zasobu archiwalnego archiwów państwowych. Udzielali się również w stowarzyszeniach naukowych i kulturalnych: Roland Banduch – członek Zarządu Głównego Stowarzyszenia Archiwistów Polskich, Piotr Greiner 278

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

– członek Komisji Geografii Historycznej Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk, Rad Muzeów Miejskich w Tychach i Rudzie Śląskiej, Komisji Historycznej Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Województwie Śląskim, Paweł Hudzik – prezes Towarzystwa Przyjaciół Archiwum w Katowicach, Bożena Husar – członek Rady Naukowej Muzeum Miejskiego w Żywcu, Anna Machej – członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Historycznego Oddział w Cieszynie, Bogusław Małusecki – członek Zarządu Śląskiego Towarzystwa Miłośników Książki i Grafiki, Piotr Matuszek – członek Zarządu Głównego Stowarzyszenia Archiwistów Polskich, Grażyna Przesmycka – prezes Stowarzyszenia Archiwistów Polskich Oddział w Katowicach, Grażyna Tomecka – członek Zarządu Macierzy Ziemi Cieszyńskiej. Dwaj pracownicy uzyskali w 2012 roku kolejne stopnie naukowe: Piotr Greiner – stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie historii, Mirosław Węcki – stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie historii

Infrastruktura W 2012 roku wykonane zostały w katowickiej Centrali remonty dachów w budynkach 8, 9, 10, prace malarskie w budynkach 1, 8, 9, 10 i remonty w budynkach 1, 8, 10. Do wyremontowanych pomieszczeń z przeznaczeniem na magazyny zakupiono regały jezdne i stacjonarne. W oddziałach w Bielsku-Białej i Żywcu zainstalowano system antywłamaniowy. Zakupiono dwa czytniki do mikrofilmów, skaner do mikrofilmów, serwer oraz w ramach programu Kultura+: 2 skanery, 3 stacje graficzne, aparat cyfrowy i macierz dyskową. Archiwum zakupiło również samochód osobowo-dostawczy Renault Kangoo. Niestety z  przyczyn niezależnych od Archiwum nie udało się rozpocząć budowy nowego budynku Oddziału w Bielsku-Białej, który w  przyszłości ma przejąć zadania dotychczasowych trzech aktualnych oddziałów w Bielsku-Białej, Oświęcimiu i Żywcu.

Dyrektor Archiwum Państwowego w Katowicach dr hab. Piotr Greiner

Bericht des Direktors des Staatsarchivs Kattowitz für das Jahr 2012 Zusammenfassung 2012 wurden 46,5 tausend Archiveinheiten in 45 Archivgruppen in einem Umfang von 174,8 laufenden Metern erschlossen und in die Bestände des Staatsarchivs Kattowitz aufgenommen. Neben Akten wurden ferner 2,9 tausend technische Dokumentationen in das Archiv übernommen. Zum Jahresende 2012 umfassten die Archivbestände des Staatsarchivs Kattowitz 5.255 Gruppen mit 2.177.997 Archiveinheiten in einem Umfang von mehr als 21,4 laufenden Kilometern.

Direktor des Staatsarchivs Kattowitz Dr. habil. Piotr Greiner

279

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego...

The Report by the Director of the State Archives in Katowice for 2012 Summary In 2012 the State Archives in Katowice expanded its fonds by obtaining 46.5 thousand archival units from 45 archival fonds of the size of 174.8 linear metres. This includes, besides the document materials, the acquisition of 2.9 thousand technical documents. At the end of 2012 the fonds of the Archives comprised of 5,255 fonds with 2,177,997 archival units of the size exceeding 21.4 linear kilometres.

280

Director of the State Archives in Katowice Dr. Piotr Greiner

NOTY O AUTORACH Antonów–Nitsche Irena – córka dr. Michała Antonowa, pierwszego dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach Bereta Katarzyna – dr, literaturoznawca Burczyk Dariusz – dr, Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku Drozdowski Aleksander – dr, Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach Dziuba Adam – dr, Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach Greiner Piotr – dr hab., Archiwum Państwowe w Katowicach Keller Dawid – dr, Muzeum w Rybniku Kloch Bogdan – dr, Muzeum w Rybniku Krupa Sławomira – Archiwum Państwowe w Katowicach Michalski Rafał – Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach Musioł Danuta – doktorantka w Instytucie Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Muszyńska Ewelina – doktorantka w Instytucie Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Starczewski Mieczysław – płk, dr hab., emerytowany pracownik Akademii Obrony Narodowej w Warszawie Strońska–Przybyła Joanna – Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Pszczynie Węcki Mirosław – dr, Instytut Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Archiwum Państwowe w Katowicach Wilczok Katarzyna – doktorantka w Instytucie Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

281

WYKAZ WSPÓŁPRACUJĄCYCH RECENZENTÓW „Szkice Archiwalno-Historyczne” są wydawany przez Archiwum Państwowe w Katowicach od 1998 roku, a od 2007 roku ukazują się regularnie co roku. Od 2011 roku „Szkice Archiwalno-Historyczne” są naukowym czasopismem parametryzowanym, kiedy to zostały umieszczone na liście czasopism punktowanych Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego (lista „B”, obszar nauki „H”) z 6 punktami (za 2010 rok), a w 2012 roku z 4 punktami (za 2011 rok). Do zamknięcia numeru 10 „Szkiców Archiwalno-Historycznych” nie została jeszcze podana przez MNiSW punktacja za 2012 rok. W 2013 roku czasopismo ponadto pomyślnie przeszło proces ewaluacji IC Journals Master List 2012 i zostało ocenione według wskaźnika ICV (Index Copernicus Value) w wysokości 4,57 punktów. Artykuły zawarte w bieżącym numerze zostały zaopiniowane w zanonimizowanej formie przez następujących recenzentów: prof. dr hab. Marek Czapliński (Wydział Historyczny, Uniwersytet Wrocławski) dr hab. Adam Dziurok (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach) dr Wacław Gojniczek (Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet Śląski w Katowicach) dr hab. Joanna Januszewska–Jurkiewicz (Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet Śląski w Katowicach) prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek (Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet Śląski w Katowicach) prof. dr hab. Zbigniew Kadłubek (Wydział Filologiczny, Uniwersytet Śląski w Katowicach) ks. prof. dr hab. Jerzy Myszor (Wydział Teologiczny, Uniwersytet Śląski w Katowicach) dr Weronika Pawłowicz (Biblioteka Śląska w Katowicach) dr hab. Aleksandra Skrzypietz (Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet Śląski w Katowicach) dr Mirosław Węcki (Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet Śląski w Katowicach, Archiwum Państwowe w Katowicach)

282

PUBLIKACJE ARCHIWUM PAŃSTWOWEGO W KATOWICACH 2011–2013

Archiwum w regionie. Region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012. Red. B. Kalinowska–Wójcik. Katowice 2012, ss. 247. ISBN 978-83-63031-12-1, 978-83-62421-31-2

Regesty listin uložených v Horním Slezsku. Sv. II (1401–1450). Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku. T. II (1401–1450). Oprac. A. Barciak i K. Müller. Opava – Opole – Katowice 2011, ss. 346. ISBN 978-83-825863-3-3

283

Publikacje Archiwum Państwowego

w Katowicach

2011–2013

I. Frołow, B. Małusecki, P. Matuszek, J. Wolanin: Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Gliwicach. Informator o zasobie archiwalnym. Katowice 2012, ss. 246. ISBN 978-83-63031-08-4, 978-83-62421-30-5

Zespoły akt do dziejów powstań śląskich i plebiscytu na Górnym Śląsku z lat 1918– 1950 w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach. Do druku przygotowali E. Długajczyk, P. Greiner, S. Krupa. Katowice 2011, ss. 178. ISBN 978-83-925863-7-1

284

Publikacje Archiwum Państwowego

w Katowicach

2011–2013

Inwentarz zespołu Akta miasta Katowic [1826] 1865–1945 [1953]. Do druku przygotowała S. Krupa. Katowice 2012, ss. 112. ISBN 978-83-63031-04-6, 978-83-62421-29-9

J. Grudniewski, R. Kaczmarek, M. Węcki: Powstania śląskie 1919–1920–1921. Uczestnicy – Pomniki – Rocznice. Katowice 2011, ss. 139. ISBN 978-83-63031-00-8

285

Publikacje Archiwum Państwowego

w Katowicach

2011–2013

„Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 7 Red. P. Greiner. Katowice 2011. ISSN 1508-275X

„Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 8 numer specjalny: Powstania śląskie w pamięci historycznej Uczestnicy – Pomniki – Rocznice. Red. M. Fic i R. Kaczmarek. Katowice 2011. ISSN 1508-275X

286

Publikacje Archiwum Państwowego

w Katowicach

2011–2013

„Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 9 Red. P. Greiner. Katowice 2012. ISSN 1508-275X

J. Popanda, M. Węcki: W okupowanym mieście. Topografia Katowic w latach 1939–1945. Katowice 2013. ISBN 978-83-87727-44-4, 978-83-63031-16-9.

287

Life Enjoy

" Life is not a problem to be solved but a reality to be experienced! "

Get in touch

Social

© Copyright 2013 - 2019 DOKUMENTIS.COM - All rights reserved.